Skip to main content

Full text of "40 Maanden Oranienburg"




VEERTIG MAANDEN ORANIENBURG 



jn'if'^l 



WA 



itfpi 






llf 



x;; 






->> ' ■ -i*r^ 5^ 



1 - • 

"»■ ■MS 



VEERTIG MAANDEN 
ORANIENBURG 



DOOR 



Dr F. PEETERS 



\' 



S 3E33ISSE 



niTGBVBHJJ M. VAK HAVER, ST-NIKtAAS-W. 




Vooi 



Ik heb dit voorwoord geschreven toen het werkten einde 
was. 

Het eerste wat ih zeggen wdde, is dpi ik er niei geslaagd 
ben net onnoemelijke bjden van de vele duizenden ie verlellen 
in 'al zijn aangrijpende wreedheid. Ik uoel nu bij het etude 
van dit luerk de behoejie aan de vele dooden te zeggen, dot 
ze slechts.een zeer onbekwame vsrtolker hebben gehad om 
al het lijden te vertellen. dot zij hebben meegemaakt. Ik heb 
gedaannvat ik kon. 

Ik ben geen letterkundige. Ik geloof gverigens, dat een 
letterkundige niet beier zou slojgen, want om op de hoogte 
van het onderwerp te zijn zou men mocten het genie van 
een Dante hebben. 

In het kamp was het onmogelijk aanteekeningen te 
maken. In den beginne hadden we noch papier noch potlood. 
Later, toen we wel schrijjgerief hadden, bleej nog steeds het 
gevaar bestaah van een doorzoeking van hasten en schuiven 
inMBt kamp en op de werkplaats. Wanneer de SS ieis vond 
beteekende dat de dood. De kaniplekling wist wel dat Jorge- 
lijke nota s niet dienen zauden om later vsel'goeds te schrijven 
over het kamp en zijn meesters. 

Maar gedurende mijn vorblij} in het kamp. vooval gedw 
rendede tweede helft van ig44, heb ik 's avonds veel gewan- 
deld im al wandelend steeds gepoogd mij de gebeurtenissen 
ierug voor den geest te roepen en heela varhc 



reeds op te steUen. Soms sldde.ik mij oofe c70or, dat ik too.' 
een piihhek stand en daar cum onze menschen uertelde wat 
de SS met ons gec/aan. had. Zoo stelde ik innerkjk heete 
conferenties op. 

Dat is da goede meihode geweest. ^ 

Na de bevrilding heh ihrnij onmidde!hjk aan het werk 
gezet en alles met enkele woorden opgeteekend in chrono- 
logische volgorde. 

Het' schema heh ik te danken aan twee vriemlen, die 
mij toeheten mijn steekkaartin het commando D.A.W. en 
in het hospitaal af te schrijven. Buitendien konden oofe de 
brieven, die ik aan miin-echtgenoote stuiirde, dienen in zekere 
mate om mij sommige gebeurtenissen in. herinnering te roepen. 
In dit woord voornj zou. ik graag den vromen lezer vragen 
na de lezing van dit werk in al zijn gebeden de vele duaenden 
dooden te gedenken, die in Oranienburg ten genolge van 
ziekte en mishandeling gestorvenzifn. Maar voordl ntijndrUi 
goede vrienden Minister Vanderpoorten, Minister Verschiua 
en Pater van Ostayen. . 

Minister Yanderpoorten, die in Oranienburg reeds op 
den goeden weg was naar de Kerk zijner poorouJers en die 
zeker wel christebjk gestorven is in Bergen-Bilzen. 

Minister 'Verschuur, de vrome- tngoede Hollander die 
mij uoor zijn vertrek naar Bergen-Bilzen pm/ie/sje also} hi; 
mijn vader was. met wien ik op Ksrstdag ig44 in den kelder 
van Hospitaal 2 het Kerstverhaal gelezen heh in mijn 
< Manuale Christianum ». r o ' 

Pater pan Ostayen, die mij v66r zijn vertrek naar Bergen- 
Bilzen zijnzegen gaj, terwijl we tusschen de heddenstonden 
van de slaapzaal van Block 13. Ik hoor nog zijn stille woor- 
den « Benedictio Dei omriipotentis » en ik zie nog. zijn 
handen. mager en geel, heel schuchter het gebaar maken van 
de zegening: 



8 



^ .En gij communisten. die mij hebi wiUen breken. gij 
Buclmann eri Rotkegel die mij naar het commando Speer 
hebt^gestuurd om er te crepeeren. gij Harri Hixttel. die mij 
uit het hospitaal geworpen hebt om mij naar Bergen-Bilzen 
te doen sturen gij zijt hoogsi waarschijnlijk ook alle drie dood 
en ik verges} U wat ge aan en sukkelaar, een professor utt 
het kleine Belgie misdaan hebt in uw blinden klassenhaat en 
■ ud angst om uw ppsije te verliezen. Ook U beueel ik aan 
inde gebeden van degenen, die dit verhaal gelezen hebben 
In het kamp waart gij de uitverkorenen, wij hoemden U de 
<Lageradel > ; ik wensch U dat ge zoudt mogen onder de 
uitverkorenen van Gad zijn. 

Een communistisch onderwijzer uit Kiev, die langen tijd 
met rtdj inhetzeljde bed geslapen heejt, vroeg mij op zekeren 
avond « ofik reeds de maierialistische philosophie kende van- 
Marx en Bebel >. Ik zou graag de vraag omkeerMn : « weet 
gij reeds dat de geestelijke krachten veelsterker werken en 
dat het geloqf veel meer uithoudingsvermogen geeft dan de 
pitlen. diede bb ioediende om zekere gevangenen drie dagen 
en drm nachten zonder rust, zonder eten, zonder drinken te 
laten marcheeren. kortom, dat uw materialistische philosophie 
onzin is r » 

■ Geheel mijnverbhif in het kamp heejt het bewijs gele- 
verd dat zoowel Nationaalsocialisme als Bolsjewisme te ver- 
fordeeten zijn Voir den oorlog schreef ik een werkje tegen 
het ISationaalsoctalisme. Het droeg den titel ^ Het brutne 
Uolsiewisme y Hetgeen ik in het kamp onderuonden heb - 
doet mi; denken aan het « Roode Nationaalsocialisme y 

Atleen Lhrishis en zijn Evangelie zal ons arme dompe- 
laars van irienschen uit de miserie helpen: Geen klassenhaat 
en materiattsme. maar geloof en liefde kunnen ons helpen 



F. P. 




Inleiding 



.en me 
oor 



Degenen die reeds lang in K?t lamp waren verteldi,,. 
dat Sachsenhausen-Oranienburg in 1936 gesticht werd dc. 
gevangenen die Iwamen van Iiet kamp van Esterwegen. Zu 
woonden een tijd lang in een Luiten getmilc gestelde Brouwerij 
in Oranienburg en gingen elken morgen van daar uit om te 
werken aan de ontbossching van de streek tusschen de stad 
Oranienburg en de gemeente Sachsenhausen. Deze dwang- 
arbeiders ^ toen waren het alien Duitscbers — Kebben deze 
beide plaatsen verbonden met een breede asphaltbaan; Op 
de ontboscbte lerreinen werden er ten Zuiden van deze baan 
talrijke militaire gebouwen opgetrotken zooals kazemen, 
garagen, magazijnen en werkplaatsen. Ten Noorden van deze 
baan lag bet kamp met daarrond talrijke werkbuisbarakken. 
net gebeel van dit compleks was.omgeven door de zooge- 
naamde S.S.-Siedlung. Dat was een nieuwe wijk bestaande 
uit kleinere en grootere villa's gebouwd door de gevangenen 
en bewoond door de leden der S.S.-formaties. De scboonbeid 
en uitgebreidheid van de villa en den bof varieerde naargelang 
den graad die de bewoner bad bij de S.S. 

^Yanneer we van Oranienburg koraende, in het kamp 
willen komen, gaan we door een groote dubbele poort waar- 
achter een slagboom en recbts de barak van de.poortbewakers. 
In dezen muur zijn vierkante torens Ingebouwd voor wacbt- 
posten en boven op de muur is een dubbele lijn electrisch 
geladen prilkeldraad aangebracbt. De groote recbthoekvomiige 
-Tuimte achter dezen muur is voorbehouden aan de barakken 
van de commandantuur van bet kamp. Daar slapen de Block- 



fukrers, daar is een keuten. een cantine; voorraadkelders en 

bureelen. , t i i i L 4- 

Acker deze groote recKthoelc loopt de muur van het 
eigenlijke kamp. Deze tweede muur vervoegt de eerste muur 
daar waar liet ^ Kommandanturbereicly ophoudt. Ueze 
tweede muur is meer dan twee meters hoog. Bovenop een 
driedubbele liin electrisch geladen prikkeldraad. Op regel- 
matige afstanden zijn er weer oLservatielorens ingebouwd die 
boven alle gebouwen uitsteken en waarin posten opgesteld 
zijn gewapend met machmegeweer. Acker den inuur loopt- 
er rond bet gebeele kamp een breede weg voor de wacht- 
posten. de zoogenaamde < Scblaucb .. Dan volgt er - weer ■ 
eens rond gebeel bet kamp - een electrfscb geladen pnkkel-. 
draadversperring van twee meter diep en meer dan twee 
meter hoog. Daatacker een neutrale zone waar de gevan- 
genen niet op mogen. Op-regelmatige afstanden zijn ber 
zwarte plaatjes aangebracbt met een witlen doodskop err 
andere bouten bordjes met de bedreiging : « Neutrale Zone ! 
Es wird obne Anruf sofort scharf gesctiossen 3-. 

We komen in bet kamp binnen door de eerste poort 
en over de breede aspbaltbaan die door bet « Kommandantur- 
bereicb 5. naar de tweede poort gaat Dat is ejgenlijk een 
poortgebouw met vele vertrekken en bureeleri. Dwars daar- 
door gaat een ruime gang die afgesloten is door een zwaie 
ijzeren poort, die bet opsckift draagt « Arbeit mack Irei * 
Tegen deze poort in bet gebouw. is i<i kamer Voor de wacht- 
posten van dienst. de zoogenaamde « BlockfukeistuDe .. 
Wanneer we door de poort zijn staan we op bet appelplem 
dat den vomi beeft van een balyen cirkel vrtens diameter de 
muur is Rond dezen balven cirkel staan de barakken opgesteld 
met bunne smalle zijde naar bet pletn, ongeveer zooab de 
spaken van een wiel rond den as. De eerste ring van barakken 
bgt onmlddeliit tegen bet pleln. daaracbter de tweede. de 



derde eh de vierde ring. In t gebeel een zeventig tal barakken. 

We staan nu op bet appelplein met den rug naar de 
poort. Bovenop deze poort is er nog een scbiettoren. In de 
uiterst linkscbe boek zijn de boapitaalbarakken met den kelder, 
die als lijkenballe dienst doet en vlak_daartegen, gedeeltelijk 
er bovenop, een barak. die dient als « bordel >. officieel beet 
dat « Sonderbau ■». Van de poort uit loopt er dwars door bet 
kamp —' perpendiculair met den muur waarin bet poort- ' 
gebouw is — ■ een breede betonbaan, de « Lagerstrasse ». 
Links van deze baan bevindt zicb de wasscheri), recbts de 
keuken met de voorraadkamer. AI de overige gebouwen zijn 
woonbarakken op enkele uitzonderingen na : de effectenkamer 
waar onze reiskoffers bewaard worden. de bekleedingsbarak. 
de cantine en de ontluizingsbarak. Aan de recbter band liggen 
de barakken der Russiscbe krijgsgevangenen en de barak der 
strafcompagnie, de berucbte S.K.. In 1945. na de bomiar- 
dementen op een vrouwenkamp waar gasmaskers gemaakt 
werden. beeft de lagerleiding daar enkele barakken ontruimd 
om er vrouwen in onder te brengen. In dezen boek bevindt 
zicb ook de gevangenis of -« Bunker » met folterfcamer en 
nog meer recbts enkele barakken die als werkplaatsen dienst 
doen. Dat zijn de « Verwaltungswerkslatten » waar uitslui- 
tend voor de S.S. gewerkt "wordt. Vervolgens bet Kommando 
der « Ledertrenner ». waar de bonderddulzenden paren 
scboeisels van alien aard, die toebeboord bebben aan in 
Lublin en Auscbwitz verraoonde Joden worden uiteengetrok- 
ken ora er de edelsteenen, bet goud en de banknoten uit te 
halen. Tenslotte was- er daar een werkplaats voor uurwerk- 
makers en een valscbmunterij. waar valscbe buitenlandscbe 
banknoten gemaakt werden. 

Acker bet kamp, tusscben de eerste en de tweede om- 
heining, liggen nog enkele commandowerkplaatsen, de gas- 
kamer, bet crematorium en de executiegracbt. 



In ket midden van het tamp, t.t.z. op de Lagerstrasse, 
daar waar ze de fcaralten in twee groepen deelt op de grens 
van het appelplein zijn er twee gemetste gaten in den grond 
om den galg op te ricKten. Op de wanden der Larakken die 
naar liet plain geteetd zijn, staat een spreuk van de puurste 
nationaal-socialistisclie Kuichelarij : « Es gibt einen Weg in 
die Freiheit, seine Mellensteine Keissen Ordnung, Sauterkeit, 
GeKorsam und Liebe zum Vaterlande ». 



Het opperste gezag over geKeel Ket fcamp met al zijn 
tijgetouwen berast bij den Lagercommandant. ( j ) Hij is 
meester over de S.S.-mannen der Kommandantur en over het 
kamp zelf. Bovendien staan de S.S.-mannen van de 4de 
compagnie der Adolf Hitlerstandarte, die gewoonlijk de be- 
waking doen, ook voor den duur van den dienst onder zijn 
bevel. - 

Voor bet kamp zelf wordt bij bijgestaan door den Lager- 
fijbrer die den graad heeft van Obersturmfubrer. Deze is 
practiscb beer en meester over leven en dood van de gevan- 
genen. Hij is de leider van de boogere administratie van bet 
kamp. De voomaamste organen waarmee bij Ket kamp be- 
stuurt zijn : bet censuurbureel. de Politiscbe Abteilung en de 
Blockfiibrers. 

De cehsuur doorsnuffelt alles wat er in en uit gaat aan 
draksels en scbriften. De gevangene mag elke veertien dagen 
scbrijven en als bij bet niet doet woidt bij ertoe gedwongen. 
Het regleriient is ecbter zoo enggeestig en streng dat er aan 
scbrijven slecbts weinig plezier verbonden is. Ware bet met" 
dat een brief je een teeken van leven was, velen zouden minder 



( 1 ) Uvngen tijd was dat ObergmppenfuKrer Loritz. 



14 



of zelf s niet gescbreven bebben, want nieuws kon men tocb 
niet geven, 

De « Politische Abteilung » was een bureel in bet 
« Kommandanturbereicb ». dat zicb met alle officieele aan- 
gelegenbeden bezigbield zboals bet geven van volmacliten, 
bet legaliseeren van bandteekens, kennisgeving van geboorten, 
overlijdens, testamenten. enz.. enz. 

Vroeger werden de overlijdens in bet kamp geregistreerd 
op bet bureel van den burgerlijken stand der stad Oranien- 
burg. De nazi's badden daarbij de onaangename ervaring 
opgedaan, dat er over bet groote getal overlijdens tot in de 
buitenlandscbe pers gescbreven werd. Later bebben ze daarom 
de overlijdens geregistreerd in de « Politiscbe Abteilung », 
zoodat nog alleen de naaste familie ihgelicbt werd en net 
niemand meer'mogelijk was nog een algemeen overzicbt te 
krijgen.'Onnoodig te zeggen dat Lij het naderen der Russen 
in April 1945 alles wat er in deze bureelen lag verbrand 
werd. Ook de documentatie van bet hospitaal. die voor de 
verloopen jaren, d.l. zonder 1944 en 1943. de ziektepapieren 
van rond de go. 000 dooden bevatte, werd ganscb vemield. 
Meermaals beeft de kampleiding bet gebeele nummersysteem 
veranderd om elke emstige enquete onmogelijk te maken. 
Toen ik in Januari 1943 in bet kamp kwam, kreeg ik nummer 
4098 1 . Er waren toen in bet kamp en de buitencommando's 
rond de 12.000 gevangenen. Het verscbil van 28981 gevan- 
genen is geen getal dat men statistisch juist kan beten om bet 
getal dooden aan te geven. om de beel eenvoudige reden dat 
vele nummers tusscben 1 en 10.000 onbezet gebleven zijn. 
De misdadigers kregen een tijdiang de nummers beneden de 
1 0.000 en de politieke gevangenen kregen de nummers boven 
de 10,000. Er bestaat ecbter reden om aan te nemen. dat 
er in de periode van 1936 tot Januari 1942 veel meer dan 
28.981 gevangenen gestorven zijn. Vanaf 1 Januari 1942 



15 



lieeft men regelmatig doorgenuramerd en men bereikte in 
1943 als Koogste nummer 138.000. In diezelfde periode steeg 
het getal tewoners van la.ooo tot rond de 40.000 vodr Ket 
kamp zelf en de daarvan afhangende commando's en dit voor- 
dat de gtoote transporten-weggingen naar.Bergen-Bllzen. waar 
er nog duizenden van OranienLurg gestorven zijn aan typhus. 
We kunnen dus grosso modo volgende Lecljfering opstellen : 

Van Januari 1942 tot begin 1943 stijgl de nummering 
van 40981 tot 138.000. zoodus 97.019 nieuwelingen. In 
dezelfde tijdspanne stijgt het getal Lewoners van ong. 1 2.000 
tot ong. 40.000, zoodus fjS.odo meer. Het verscKil tusschen 
97.019 en 28.000 geeft voor de jaren 194a tot begin 1943 
ongeveer het getal overlijdens. d.i. ong. 70.000 dooden. t 

Het feit dat er in den. loop van die jaren gevangenen op 
transport gezonden werden, die dus van het- effectief getal 
moeten afgerekend worden, en wier nummers « onbezet > , 
. bleven. wordt geneutraliseerd doordien : ■ 

1 ) een groot getal dezer transporten zoogenaarade 
« Himmelfabrttransport > waren. t.t.z. zieken, kreupelen en 
uitgeputten die naar de gaskamer gingen in een ander kamp 
waar gtootere installaties waren ; 

2) in de overige transporten is het sterttecijfer zeker 
grooter geweest dan in bet kamp omdat ze alle aan de uit- 
voering van zware werken gezet werden met nog slecbter 
voedsel dan in het kamp. Dat konden we vememen van 
enkele uitzonderlijke gelufekigen die konden ontsnappen en 
terugkomen : t " 1 

3) in Januari en Februari 1943 werden er gansche 
camions lijken en stervenden binnengebracht die nooit een 
nummer gehad hebben ; 

4) talrijke nieuwelingen bleven aan de poort staan en 
werden onmiddellijt doodgeschoten zonder opgenomen te 
zijn in bet nummerstelsel ; 



. 3) de laatste dagen werden er nog meerdere bonderden 
zieken en ook verdacbten, die tot de bewoners behoorden, 
naar de gaskamer en net crematorium gestaurd ; 

6) tenslotte werden er rond de 12.000 Russische 'sol- 
daten. die geen nummer badden. in 1942 doodgeschoten en 
verbrand. 

Met vemoemd totaal van ong. 70.000 voor die jaren 
komen we tot een gemiddeld sterftecijfer per dag dat 38 
bedraagt ( 1 ) . Dat gemiddelde schijnt wel niet overdreven 
te zijn indien men bedenfct dat in 1 942 en 1 943 het sterfte- 
cijfer per dag gescbommeld heeft tusschen 200 en 100 en 
dat, naar getuigenis van den secretaris der doodenhAIIe bet 
laagste getal dat bij gekend heeft. 17 is. Dat in de beste 
periode van 1944. toen er paketten kwamen en het voedsel 
van het kamp zelf ietwat beter en overvloediger was. 

Ik herbaal, in dit getal, dat zooals de lezer oordeelen 
kan, gedeeltelijk op gissingen steunt, zijn de overlijdens in 
Bergen-Bilzen en de slachtoffers van de evacuatie in April 
1945 niet begrepen. 

Buiten de censuur en de Politische Abteilung, waren er 
als helpers van den Lagerfiibrer, de zoogenaamde « Block- 
fiihrers ». Dat waren S.S.-mannen, die elk een zeter aantal 
barakken onder zich badden en echte geschoolde sadisten 
waren. 

In principe was het verboden aan een gewoon gevan- 
gene, zelf het woord te richten tot een S.S. Later is dat 
veel minder strong geworden, maar nooit officieel opgeheven. 

Gebeel de lagere administratie van het kamp was in de 
banden van gevar^enen. Aan het boofd stond de « Lager- 
dlteste >, die aangesteld werd door den Lagerfiibrer. Deze 
Lageralteste benoemde in overleg met den Lagerfiibrer de 



(1) Voor 194a. 1943. 1944 en 1943 relcen it laoo c!a( 



barakkooFden of « Blockaltesten 3> ; en daar elke barak inge- 
deeld was in twee vieugels bad elke Blockiilteste voor den 
anderen vleugel een vertegenwoordiger, de « Siubei-idlteste ». 
In elken vleugel waren er vtjf of soms zes tafels en aan het 
hoofd van elke tafel een « Tischdtesie s. Rond deze barak- . 
overbeden bevonden er zicb dan nog enkele kalfaktors die 
raoesten kuiscben. en de « Auskeller >. d.i. degenen die de 
soep uitscbeppen. . , i i i 

Deze Block- en Stubenaltesten hadden volmacht van 
de S.S. om de andere gevangenen te straffen, te misbandelen 
en bun op ale denkbare manieren het leven bitter te tnaken. 
Ze waren in den batelijksten zin van bet woord « collabo- 
rateurs ». De S.S. waren lang niet talrijk genoeg om een zoo 
groote massa gevangenen aanboudend in een toestand van 
angst en terreur te houden, dien ze wenscbten. lioeft. het 
gezegd dat macbtsmisbruik, kliekjesgeest, diefstal ten nadeele 
van de gevangenen, misbandellng in de mwste vormen. val- 
scbe bescbuldiging, baat en nijd hoogtij vierden. Het waren 
immersde besten niet die zicb leenden tot dat batelijke 
knechtenwerk. Opstand tegen deze gevangenen werd gestraft 
zooals muiterij. en een beroep op de S.S. was practiscb onmo- 
gelijk. Dat zou ten andere slecbts gevoerd bebben tot mis- 
bandeling door de S.S. en tot weerwraak van deze komuiten, 
die over alle macbt bescbikten om iemand, die bun In den 
weg liep. stillekensaan dood te martelen. 

Hier reeds kan men zien. dat het opperste beginsel in 
de gedragslijn van de S.S. tegenover de gevangenen de oude 
spreuk is « divide et impera ». verdeelen. orieenigheid zaaien 
ora meester te zijn. i c c 

Maar zelfs met bunne knecbten waren de S.S.-over- 
beden van bet karap niet « bevriend >. De S.S. gebruikte 
ze riatuurlijk voor alle vuile werkjes ten hunnen voordeele 
zooals b.v. betstelen uit de paketten. Maar deze « prominen- 



18 



ten » waren bet onderling ook niet eens en kuipten, intrigeer- 
den en lasterden tegen malkander bij de S.S. en onderling. 
De S.S. VToeg niet beter en wakkerde dit spelletje aan door 
den verrader steeds met een. of ander goed postje te beloonen. 
Dat alles bad voor gevolg dat er in dat personeel een aan- 
noudende afwisseling en vervanging plaats vond ; een aan- 
boudend komen en gaan van andere knecbten, van andere 
kliekjes. 

Dit spelletjes was niet zeer moeilijk om toepassen want 
de samenstelling van de bevolking van het kamp leende er 
zicbt bultengewoon goed toe. 

Daar was eerst en vooral de tegenstelling tusscben de 
Duitschers en de buitenlanders. 

Bij de Duitscbers moest men Dijrekenen de Oostenrijkers. 
Dantzigers en de Volksduitscbers uit Sudeten land en Poolscb 
Opper-Silezie. Maar deze Duitscbers waren ook nog ingedeeld 
in talrtjke categorleen. De oudste groep vormden de politieke 
gevangenen, die als onderscbeidingsteeken een rooden drie- 
boek neyens bun nummer droegen op de linker borstzijde 
vaii de jas. Binhen deze groep waren er ook nog vele verschil- 
lende soorten van gevangenen. Vervolgens waren er de 
« Berufsverbrecher > ; kortbeidsbalve schreef men B.V. en 
men sprak uit « Befauer ». Dat waren misdadigers (moorde- 
naars, dieven, inbrekers, aftruggelaars. smokkelaars; zwende-' 
laars. enz. ) die bun straf badden afgezeten en daarna onmid- 
dellijk in het kamp kwamen. Een andere groep Duitscbers 
waren de « Sicberbeitsverwabrer >, bortbeidsbalve S.V. ge- 
scbreven en uitgesproken € Elsfauer ». Velen van deze groep 
badden iets mispeuterd omdat ze hoopten daardoor in de 
gevangenis te komen, waar ze rekenden het beter te bebben 
dan in de vrijbeid. Maar ze werden naar de concentratie- 
kampen gestuurd met de vei^ekering, dat ze na den oorlog 
bunne straf in de gevangenis zouden mogen uitboeten. De 



19 



« Befauers » Kadden een groenen driehoelc met den punt naar 
beneden. De « Esfauers > een groenen drieKoek met den 
punt naar boven. 

Vervolgens waren er de « Bibelf orscber » . Een protes- 
tantscbe secte, die gesticbt werd door een Amerikaanscb 
rechter, Rutberford. en die tamelijk veel aanbangers telde in 
DuitscUand. Ze waren alle dienstweigeraats en droegen in 
bet feamp een purperen dcieboet. In religieuze aangelegen- 
beden waren ze even dom als fanatiek ; ze noemden zicbzeir 
« getuigen van JeKovah » en spraken malkander aan met 
« Breeder >. 

Dan waren er de asociale elementen (beroepsdoppers, 
arbeidsscbuwen, bordeelbazen, bandelaars in vrouwvolk. 
ontaarde vaders). Ze droegen een zwarten drieboek. Vervol- 
gens de zoogenaamde « Hundertfiinfundsiebziger » of bonno- 
. sexueelen die in toepassing van artikel 175 van bet Duitscbe 
strafwetboek, veroordeeld waren wegens tegenatuurlijke on- 
tucbt. Tenslotte de gestrafte S.S. en Webrmacbtsmannen 
met een omraamden drieboek. - 

Tegenover deze groepen van Duitscbers stonden dan de 
buitenlanders, die alien binnenkwamen naargelang de Duit- 
scbers de verscbillende landen van Europa inpalmden. Er 
waren Tsjecben, Polen. Belgen, Franscben, Hollanders, 
Luxemburgers, Noren. Denen. Russen. Ukrainers, Spanjaar- 
den (in Zuid-Frankrijk gevat). Kroaten, Slovenen, Slowak- 
ken. Serben, Grieken, . Hongaren, Italianen. EngelscKen. 
Amerifcanen. Zwitsers en bovendien een extra kamp voor 
Russische en en voor Engelscbe soldaten. 

Ik nioet niet zeggen dat er tusscben deze zoo talrijfee 
en zoo uiteenloopende nationaliteiten veel verdeeldbeid en^ 
vijandscbap beerscbte. vooral daar ieder in dezen bitteren 
strijd om bet leven in gevaar verkeerde door anderen onder 
de voeten te w^orden geloopen. 



Maar dwars door al deze nationale groepen liep er de 
indeeling en de tegenstelling der politieke opinies. Er waren 
communisten in alle nationale groepen en daaronder waren 
er bij de Duitscbers dan ook weer die in Duitscbland zelr 
werden aangebouden ; anderen die in Frarvkrijk werden ge- 
snapt : de zoogenaamde « Spanienkampfer » die op de zijde 
der Republikeinen tegen Franco badden gestreden en de 
mannen van de Franscbe « legion ^trang^re ». Er waren 
sodalisten uit alle landen ; fascisten, nationaalsocialisten. 
democraten. monarcbisten, republikeinen. Alleen bet feit dat 
ze opgesloten waren voor bun politieke overtuiging of voor 
daden die daarrtiee verband bielden, fanatiseerde natuurlijk 
de meesten in bunne overtuiging. en alboewel politieke ge- 
sprekken verboden waren en ten strengste gestraft werden. 
was er zeker geen plekje op aarde waar zooveel over politiek 
gesproken werd als in bet kamp. Die gesprekken werden 
natuurlijk meestal op bet werk gevoerd. daar er in bet kamp 
practiscb geen vrije tljd was buiten den Zondagnamiddag. 
In bet kamp waren ook alle sociale standen en beroepen 
vertegenwoordigd, en dit was een groote oorzaak van wrijving, 
daar er langen tijd met bet beroep absoluut. geen rekening 
gebouden werd (op bet laatste slecbts in somrnige gevallen) 
wanneer bet er op aankwam bet werk te verdeelen. Proper- 
tionneel waren er voor bet werk, dat er moest geleverd wor- 
den. veel t&.veel intellectueelen. en daar die geen stiel kenden 
werden ze bij voorkeur aan bet werk gezet dat in de normale 
samenleving verricbt wordt door ongescboolde aibeiders ; dus 
zeer zwaar werk. Langen tijd was bet aan de geneesbeeren 
zelf verboden bun beroep uit te oefenen : dan kon men bet 
tragicomiscbe scbouwspel beleven dat een geneesheer, ge- 
kwetst gedurende een arbeidsongeval bij bet lossen van een 
Eirmenscbip of een spoorwagen, door een, werkman verbon- 
den wordt. De sociale tegenstellingen deden zich ook voelen. 



vooral nadat we toelating gekregen hadJen om paletten te 
ontvangen, en dat gaf soms aanleiding tot scKerpe woorclen- 
wisselingen en diefstallen. De verschillende opvoeding. de 
graad van ontwifcfceling. feortoin geheel het complex van sociale 
verworvenheden, dat men zoo maar niet van zicK afwerpt. 
voert natuurlijt tot gisting in een dwangsamenleving waarin 
prinsen, Loeren. graven. zwartKandelaars, arLeiders, arbeids^ 
scnuwen, isordeeloazen. volksvertegenwoordigers. professoren, 
studenten, advokaten, fcandieten, rechters. moordenaars. 
barons, dieven, tolteamtten, smotkelaars. geneesheeren, 
kwakzalvers, orricieren, soldaten. politiemannen, Luigemees- 
ters, straatvegers. lettertundigen, joumalisten. geleerden. 
musici. zangers, kandelaars, tedienden, ondervvljzers, indus- 
trieelen, priesters en domine's verpIicKt zijn samen te leven 
en van maUcander alle groote en kleine onvolmaaktiieden te 
verdragen die alleen de liefde verdraagbaar maken kan. 

Verder waren er atbei'sten en anderzijds geloovigen die 
benoorden tot alle protestantscbe secten ; er waren katholieken. 
ortnodoxen, mobamedanen en ar^Iikanen. 

Deze babelscbe verwarring, dit gewoeker van vijandig- 
beden en tegenstellingen, ontwikkelde zicb in sommige oogen- 
blikken tot een rabiate .wederzijdscbe bekamping onder den 
diiik van den arbetdsdwang die op iedereen vvoog. 

De organisatie van den dwangarbeid was als volgt 
opgevat : 

Aan bet boofd stond een S.S., de « Arbeitseinsatz- 
liinrer ». Die bad een groep gevangenen in zijn -dienst en 
poogde door een speciale cartotbeek een overzicbt te krijgen 
over de beroepen in bet karap. Dat was niet zoo eenvoudig 
omdat zeer velen door valscbe aangirten poogden te ontsnap- 
pen aan zwaar werk of vervolgingen. Barons en grond- 
eigenaars badden zicb meestal gemeld als landbouwer uit 
angst voor de communisten en uit angst voor de S.S., die er 



velen om bet leven bracbten. Ongescboolde werkliederi poog- 
den door te gaan voor bediende of jjoogdcn een of ander 
beroep op te geven. om dan met de bulp van vrienden 
gemakkelijker weik te krijgen en niet gedwongsn- te worden 
met piek en sctiup te werken of ergens scbepen. en. wagons 
te lessen. Deze organisatie onder de leidtng van den Arbcits- 
einsatzilibrer. Is er slecbts in den loop van hcl; jaar 1 9,-14 
gekomen. Voordien was bet een gevangene die besliste in 
v/elk commando ieraand werken moest. Dat was de « Arbeits- 
dienst » . Deze bleld zicb later nog alleen bezig met bet 
uitvoeren van de bevelen van clen Afbeitseinsatzfiilii-er. met 
de controle op de commando's en degenen, die op verdoken 
wijze aan elken arbeid- wilden ontsnappen. 

De arbeid werd gepresteeid in de zoogenaamde arbeids- 
commando's. Een arbeidscommando is een groep gevangenen^ 
die samen werken. Elk commando, dat buiten de ombeining 
van het kamp gaat werken, wordt begeleid door wacblposten 
onder de leiding van een « Kommandofiibrer » . De posten 
zijn bewapend met geweren, revolvers en mitrailletteii en 
veigezeld door wolfsbonden. Op de werkplaats zelf is er een 
< Werkmeister », die de boogere leidtng van bet werk in 
banden beeft. Gewoonlijk is dat een S.S. die lets of wat kent 
van bet te leveren werk : soms 00k een burger, lid van de 
N.S.D.A.P., die stielman is. Onder bem staat. de < Vor- 
arbeiter > die de opdracliteri van den werkmeester ontvangt, 
bet werk verdeelt en meet toezien dat er gewerkt wordt. 
Hij is verantwoordebjk tegenover den werkmeester en moot 
laeletten dat er zwart werk gedaan wordt, dat er werktuigen 
o£ grondstoffen meegenom^n worden naar bet kamp.. In de 
taal van de gevangenen noerat men dat « otganiseeren ». 
■ een woord dat overgenoraen werd uit bet jargon van de S.S. 

Men kan de arbeidscommando's in Sacbsenbausen 
indeelen in twee groepcn. Eerstens de < Aussenkommandos ». 



25 



Dat zijn degenen die tuiten Ket tamp werten. Deze kunnen 
nog in twee soorten ingedeeU worden : de commando's die 
elfcen dag terugteeren naar het tm-np cm er te slapen. zooals 
de afladers van Iiet station van Oranienburg en van Sachsen- 
nausen. de afladers van Berlijn. de mandenmaters van de 
Deutsckc Ausriistungswerke. Iiet woudcommando en vele 
andere. Vervolgens de commando's die op de plaats van Ret 
werk tlijven ovemacKten. Ze wonen in Heine kampen die 
administratief afhangen van het centrale kamp, zooals L.v. 
de commando's Klinker. Heinkel, Falkensee. Bad Sarow. 
Kiistrin, Bernau. Trebnitz. Gransee. enz... 

Tweedens waren er de « Innenkommandos » die in bet 
kamp of minstens binnen de buitenste ombeining of in' instel- 
bngen van de S.S. vlak bij bet kamp werkten. Zoo was er 
bet commando « Revier ». Daartoe beboorden de genees- 
heeren. verplegers, laboranten. Blockaltesten, tandartsen, oog- 
meesters. blockscbrijvers en apotbekers. De cantine en de 
keuken van bet kamp. De cantine en fceuten van de S.S. 
De wasscberij. de effectenkamer, de ontluizing, de S.S.-cotf- 
feurs, de « Politiscbe Abteilung ». de konijnenkweeterij. bet 
crematorium, de varkensstal. bet boenderbok. Deze comman- 
do s, samen m.et de posten van Blockalteste en voorarbeider. 
waren de zoogenaamde sleutelposities omdat daaraah allerlei 
voordeelen verbonden waren : meer eten, meer slapen. geen 
appel, licbter of geen werk, meesterscbap over anderen. 
regelmatig zuiver linnen, betere kleeding. de gelegenbeid tot 
sjacheren en om politieke tegenstanders of vijanden te duvelen. 
Het aantal gevangenen dat daar kon te werk gesteld worden 
was in verbouding tot de bevolking van bet kamp zeer klein 
en de groote massa werkte in de gewone commando's. Van- 
daar een onopboudelijk intrigespel om anderen een voetje te 
licbten, « 6te toi que je m'y mette ». 

Steeds waren deze betere posten en commando's in 



24 



banden van Duitscbers : communisten en Befauers- Ijiter 
werden onder den dwang van de S.S.-overbeden een gropt 
aantal communisten afgezet en op transport gestuurd. omdat 
ze bij bet naderen der Russen vreesden voor een comirvunis- 
lisch complot. De vacante posten werden dan gcgevcn aan 
« nationaalgezinde > Duitscbers en enkele Duitscb-sprekende 
buitenlanders. 

De arbeidsvoorwaarden op zicbzelf waren reeds een 
ware raarteling. Hooger beb ik reeds gezegd dat er bijna geen 
rekening gebouden werd met bet beroep dat de gevangene in 
bet burgerlijfc leven bad uitgeoefend. Dat bad zeer dikvvijis 
rampzaiige gevolgen voor de gezondbeid. Daarbij kwamen de 
slagen. beleedigingen, de cbicaneerderijen en revolteerefide 
grofbeid van de voorarbeiders, voormannen en S.S. Practiscb 
was men op de been van kwart voor vier s morgens tot negen 
s avonds. Na elf ureri "werk nog een avondappeL In den 
begihnen. d.i. 1942 en <943. drie appels per dag in sneeuw, 
regen. vorst en zengende bitte en stuifzand. Gedurende den 
ganscben arbeidstijd was bet rooken verboden en bet werd 
gestraft met maatregelen die iemand bet leven tonden kosten 
of zijn gezondbeid voor altijd vemielen. .Het voedselregime 
voerde den gevangene door langzame uitbongering tot een 
zekeren dood. Later bebben de paketten daarin verbetering 
gebracbt. maar dan Iiet ook de lange arbeidstijd en alles 
Wat er daarbuiten nog van de gevangenen geeiscbt werd 
(appels, baden, geldafbalen, luizencontrool, strafstaan) bijna 
geen gelegenbeid meer om nog van bet voedsel te genieten. 
De overbeyolking in de barakken, waar men met vijftig man 
aan een tafel zitteo. moet waar normaal slecbts twaalf kunnen 
plaats vinden. dwong de meesten staande te eten of te wacb- 
ten tot de tweede of derde ploeg aan de beurt was. Met 
twaalf man in een kast, waar plaats is voor twee, ofn al den 
rommel van scbotels. wascbgerij, bekers, Lnnen. paketten, enz. 



23 



oncfer te Drengen. Aanaoudende diefstallen. met vijf ■ in twee 
tedden slapen, bnder detens die zonder ontsmetting ledereen 
op zijn licKaam Keeft gehad; in een slaapzaal die veel te 
Iclein is en waar aannoudend een atmaspKeer neerscnt van 
een vartensstal. Een onondertmken strijd moeten voeren om 
een Iclein teetje zuiverReid op linnen en licKaara temidden 
van Russen. Polen en Ulvrainers die zicn slechts scnijnen 
wel te voelen in de vuilste vuiLgKeid. Deze levensvoorwaar- 
den in ket lamp maakten Ket onmogelijk door voeding en 
rust eenigennate de tij Ket werk vedoren krachten te nerwin- 
nen. Een algemeene slaapnood en zenuwachtigneid « Lager- 
fieLer » (kampkoorts) genoemd. \varen daarvan de gevolgen. 
Het was een ware roofuitbuiting van de kracnten der gevan- 
genen. In principe was er een « apLeitsportion » voorzien voor 
de gevangenen ; maar omdat er te weinig waren king net 
van den voorarteider aF wie er eene kreeg. Hier ook vierden 
iavoritisme en omkooperij Koogtij. Later is dat beter geworden 
en mocKt alleen nog de werkmeester het brood onttrekken. 
De hygiene bij den arbeid was een echte bespotting ; 
meestal noch water, noch zeep nocK handdoek. De verlucn- 
ting en verlichting uiterst slecht in barakken waarin het door 
tallooze spleten tochtte en zelrs binnensneeuwde. Velen ston- 
den den ganschen dag in weer en wind en net was verboden 
te schuilen gedurende de vreeselljke regenbuien die daar in 
de .streek zoo dikwijls neerkomen. Er was geen de rninste 
preventieve maatregel tegen de slechte gevolgen van net werk 
zelf. In werkplaatsen waar meubels en planken mechaniscli 
werden glad geslepen op groote rollende schuurpapierbanden 
niet de minste maatregel tegen het stof . Tegen de verderfelijke 
uitwasemingen van de nieuwe soorten verf in schildervverk- 
plaatsen, de uitwasemingen van gasgeneratoren in garagen, 
bet bizohder schadelijk lederstof in de werkplaatsen waar 
schoeisels werden uiteengetrokken, geen enkel nygienische 



26 



Inrichting. De closetten bestonden slechts uit een breede plank 
met een zeker aantal gaten en onder elk gat een ton of een 
put. De stank kon men al van verre rieken. ' 

De arbeiastijd werd willekeurig vastgesteld en verlengd 
door de zoogenaamde « Kommandiererei », Normaal had men 
s middags veertig minuten om de raapkoolsoep binnen te 
spelen. maar dikwijls werd de soep aangevoerd op het werk- 
terreln en kreeg men slechts tien minuten, Des avonds werd 
voor sommige commando's de arbeidstijd verlengd tot negen 
uur. halftieri en zelfs elf uur I Dat was vooral het geval voor 
diegenen die treinen moesten lossen, want de trein mocht niet 
stilstaan. « Rader miissen rollen fiir den Sieg » stond er op 
de treinen I 

Het loon ? In den beginne was men tevreden geen slagen 
te hebben gefcregen : meestal ging er geen voorbij zonder 
slagen. schelden. schoppen of zinlooze critiek. Later kreeg 
men een nalven mark per -week, terwijl sommige voorarbeiders 
zich tot tien en vijftien mark per week toeeigenden. Geheel 
oat systeem van ongescnreven wetten en gebruiken was een 
beleediging voor de menscbelijke waardigheid. Terwijl de 
hongerlijders en gevangenen die zwaar te werken hadden. 
r\auwelijks nog yoortstrompelen konden, gingen de block- 
altesten en voorarbeiders, goed doorvoed wandelen in het 
kamp, zich amuseeren in het bordeel of naar een muziek- 
uitvoering luisteren. De arbeid volgens de ongeschreven wetten 
van het kamp was eigenlijk een langzaa'm uitmoorden van de 
gevangenen. 's Avonds was de groote, meerderheid zoo moe 
dat ze nauwelijks de kracht nog hadden in de bedden te 
klauteren. Dlt regime was doodend voor elfce verstandelijke 
werlzaamheid. Van lezen kwam er niets meer. temeer daar 
de lezerskaarten — een beperkt aantal voor elke barak — ' ook 
weer in beslag genomen werden door dezelfden die niet 



27 



werkten maar op de anderen lossloegen als ze een oogenLIilc 
probeerden op adem te komen. 

Een van de natelijlste maatregelen was de zoogenaamde 
« Filzung » die meestal gehouden werd wanneer het arbeids- 
commando in het tamp temgkeerde na het werk.^AlIes wat 
men in de' zakken had moest worden afgegeven en niemand 
jion er door sliDDeren zonaer gecontroleerd te zijn. Vuurtiiigje, 
pijpje. cigarettenbuisje. zakdoek, cigaretten, pennemes, brief- 
tasch. kortom, alles bleef daar op de « Lagerstrasse » Ifggen 
en werd met bezems bijeengevaagd. Waarbeen dat ging ? 
Ik weet het niet. Verraoedehjk elgenden de S.S. en de Block- 
altesten zich daar een deel van toe. AI deze Heine maar 
zoo noodige dingen die men in den loop der maanden had 
verworven door er een stuk brood of wat tabak voor te geven, 
was men verloren en men kon wear van vooraf aan opnieuw 
beginnen. 

Behalve de arbeid, die een zeer zware straf was. waren 
er de eigenlijke straffen voor nietigheden dikwijls en voor 
vanzelf sprekende veigrijpen tegen een reglement dat met 
recht en reden idioot kan genoemd worden. Behalve het 
slaan. uitschelden en schoppen dat dagelijksche kost vvas, 
bestond er als straf ; het onttiekken van bet eten dat in de 
gegeven omstandigheden sorns een onuitstaanbare Jewelling 
met honger beteekende. Veiyolgens de vijfentwintig of vijftig 
stokslagen op het zitvlak. Dan «. sport ». wat beteekent dat 
soms wel honderden menschen *s avonds na een vermoeien- 
den arbeidsdag nog enkele uren op het appelpleln moeten 
draven. springen, rollen. huppelen in slijk en sneeuw. regen 
en wind en zonder eten. Een harde straf die dikwijls werd 
toegepast en bizonder hatelijk was. omdat wegens het ver- 
grijp van Sen enkele de ganscbe gemeenscliap daaronder te 
lijden had. Deze manicr van terreur uitoefenen gaf Eianlciding 
tot een nieuwen vorm van terreur. Onderung poogden de 



28 



gevangenen feiten die aanleiding gaven tot zuike beestachtige 
straHen te voorkomen door wederzijdsche controle. daaruit 
volgden eindelooze chicane, favoritisme en vervolging van 
minder gewetischten. De eene mocht alles, den andere vv^as 
niets toegelaten. 

Een andere straf was het staan aan de hoofdpoort van 
het kamp zonder jas en zonder muts in alle weren. uren lang. 
soms dagen en zonder eten of drinken. Dan was er de straf 
van het staan op het appelplein, 00k een collectieve straf. 
Geheel de barak. geheel het kamp of geheel het commando 
moest daar maar blijven staan na het avondappel. Soms 
duurde dat een paar uren, soms tot middernacht, soms den 
ganschen nacht door en 00k twee of drie dagen (telkens als 
er een gaan loopen was) . Verder waren er als straffen 'het 
collectief verbod voor geheel het kamp om nog te rooken, het 
verbod om nog brieven en paketten te ontvangen en de straf- 
arbeid des Zondags namidda,gs. Maar dat alles is nog slechts 
weinig in verglijking met hetgeen er zich afspeelde in de 
gevangenis van het kamp. de Bunker zooals men zegde, met 
al de onbeschrijfelijke sadistische wreedbeden in de barakken 
der strafcompagnie (de bemchte S.K.). op Barak 38 en op 
den « opvoedingsblock >. 

Tenslotte was er de doostraf in de gaskamer. door den 
kogfel of de strop. De verhangingen werden steeds in het 
openbaar in aanwezigheid van alle kampbewoners uil^evoerd. 
Soms werd de veroordeelde eerst riog met een zwaren knup- 
pel afgeranseld, voor dat hij opgehangen werd en na de 
ophanging moest geheel het kamp defileeren voor het lijk 
dat aan de galg liing te bengelen. 

Systematisch werd de verdeeldheid onder de gevangenen 
aangestookt : de vijandschap tusschen de Duitschers en de 
« dreckige Auslander » ; de strij4 tusschen Duitsche cora- 
munisten, Befauers en Nationalen ; de nationaliteiten onder- 



29. 



ling : de tegenstelling tussclieti Germanen en de anderen : 
de tegenstelling tusschen « Westeuropeanen » en « Ost- 
vollcer >, 

Meest opvallend was de legenstelling tusscKen de 
« prominenten » en de gewone gevangenen. Met alle dent- 
bare mlddeien liadden deze DuitscKers (communisten. Le- 
rauers en nationalen) zicK een positie weten te veroveren 
in net Itamp. die test tan vergeleken worden met die van 
den adel der middeiseuwen tegenovev de laten. Deze promi- 
nenten Kadden Kun coiffeur. Run sclioen- en kleerraater ; 
hadden meer dan genoeg eten. Meestal ontvrngen deze roovers 
geen paketten maar door het Lestelen der anderen hadden 
ze meer dan de paketonivangers. 2e gingen Laden en ziiiver 
linnen halen als ze wilden. Ze tezocfiten regelraatig fiet 
Dordeel ; lieten zicK in Ket hospitaal met de tizondere lamp 
een truine huid kranden in de « Holiensonne » , terwijl de 
zieten die het noodig Kadden er ditwijis niet konden Van 
genieten. Deze prominenten waren een ecfiten adelstand in 
net kamp : velen lieten Kun scKoenen tuiscKen. Kun kleeren 
borstelen en eten koken door en eigen knecKt of kalfakter. 
Ze slxiurden anderen op transport, deelden slagen uit, pasten 
straffen toe en bracKten den ganscKen dag door in lui niets- 
doen, en zeer dikwijis waren zij de oorzaak van de collectieve 
straffen waaronder zij Ket minst. de anderen Ket meest te 
lijden Kadden. 

Een ander middel om den moed en de moreele weer- 
standskracKt te fcreken was de propaganda. Het vvas zoo goed 
als onmogetijfc iets van de andere zijde te vememen. Hier 
en daar op de commando's werd er wel eens geluisteid naar 
de zenders van Londen en Mostow, macir deze tericKten 
Kleven in zeer oeperkten tring en tereikten de groote massa 
der gevangenen slecKts bnder den votm van « LagerparoIen> 
d.w.z. door overdrijving en misvormlng, geKeel onbetrouwKaar 



50 



geworden nieuwsjes. De FranscKen noemden dat de bericKten 
van « Radio barbell ». Anderzijds werden Keek in Ket begin 
de « Sondenheldungen » over al de sucqessen der DuitscKe 
troepen doorgegeven en toen Ket in den loop van Ket jaar 
1942 een beetje tot staan gekomen was, werd de bericKt- 
geving per radio afgescKaft. Tegen het einde van 1943 werd 
elkeri avond door de groote luidsprekers in Ket tamp de 
avondzending der nieuwsbericKten dooigegeven. 

Om te verKinderen dat er van elders bericKten zouden 

birmenkomen werden de strengste straffen toegepast op dege- 

' neh'die durfden een woord te wisselen met krijgsgevangenen 

of burgers'waarmee men soms in contact kwam op de werl- 

plaatsen. 

' Alleen nationaalsocialistiscKe dagbladen. weetbladen en 
tijdscHriften twamen in-'Ket tainp en werden betaald aan ^ 
de cantine. In de meeste baratten twamen aldus de «ypl-''' 
tlscKer BeobacKter>. de « DeutscKe Allgemeine Zeitung ». 
de . vecscKillende illusttaties. de « NationalsozialistiscKe . 
. MonatsKefte », « Der Sturmer ». « Das ScKwarze Korps ». 
4; Der Angriff >, « ZeitscKrift fiir Geopolitit » en de « Luden- 
dorff's MonatsKefte *. Alleen de Noren en de Denen mocK-' 
ten nationaalsocialistiscKe dagbladen uit Kun eigen land ont- 
vangen. Zelfs « Volt en Staat » en de «.Brusseler Zeitung » 
waren verboden. Warmeer bij toeval daarvan eens een exem- 
plaar doorglipte in een paketje deed Ket de rbnde van alle. ^ 
Belgen, bizonder om er Ket plaatselijk nieuws in te lezen. 
Er was in Ket kamp een Heine boeterij met uitsluiterid Duit- 
scKe boeten. die grootendeels waren genomen uit, Ket reisgoed 
van de nieuwen die toetwamen. of gescKonken werden aan 
de bjbliotKeet. Alvorens te worden vrijgegeven werden de 
boeten gecensureerd door een S.S. Het Koeft niet gezegd 
te worden, dat geKeel Ket « Parteiverlag » met de boekeh 
van Goebbels. Qjring. Ley, Hitler. Rosenbei^, DietricK. von 



31 



Schiracn en consoorten in de tibliotKeek vertegenwoorJigd 
was benevens de werken van Corvin Wiertitzki, Nietzscbe. 
E. M. Arndt, GobineaH en H. S. Chamberlain. Later zond 
bet Franscbe Roode Kruis een scnoone vetzameling en bok bet 
Belgiscbe Roode Kruis enkele Vlaamscbe en Franscbe boeken, 
Oe Noren-en Tsjecben kregen een eigen boekerij. 

In den beginne was de boekerij zoo goed als uitsluitend 
bet monopolium van de « prom'inenten » ; zij badden tijd, zij 
waren niet moe en zij badden lezerskaarten. -Per barafc was 
er een onveranderlljk getal lezerskaarten voorzien. Die waren 
in handen van de oudsten in bet kamp en slecbts met veel 
geluk. na langen tijd kampleven, was bet mogeTijK een kaart 
te.bemachtigen. Nadat de Franscbe, Noorscbe en Belgiscbe 
boeken waren aangefcomen gtng alles beter, maar bet getal 
lezefs bleef tocb zeer beperkt door bet tekort aan tijd en de 
te groote vermoeienis. 

Scbrijven of nota nemen bij bet lezen was verboden en 
uiterst gevaanijk, daar de nota's prindpieel steeds op de 
ongunstigste manier yoor den ScbrijVer geinterpieteerd werden. 

Langzamerband, door de nalatigbeid van sotnmige S^S. 
en door de siuwbeid van de gevangenen. deden er steeds 
meer en meer « illegale » boeken de ronde. Ze werden van 
band tot band voortgegeyeri en meestal verstoken gebouden. 
Meermaals doorwoelden de S.S. op zoek naar wapens en 
illegale leotuur al de kasten in bet kamp. Dat er bij deze 
gelegenneid door de S.S. en de promihente beeren veel ge- 
stolen werd, boef ik niet eens te vertnelden I Onder de illegale 
boeken waarop de S.S. en de Blocfcaltesten jadit maakten 
bekleedde natuurlijk de H. Scbrift de eerste plaats. Menig 
Bibelforscber beeft bet beztt van een bijbel of een Nieuw 
Testament bet leven gekost. Velen werden kreupel geslagen 
of ondeigingen straff en die aan bun gezondbeid grdote scbade 
berokkenden en jaren later nog bun gevolgen zullen doen 



53 



gevoelen. EIke uiting van godsdienstige gevoelens werd met 
de zwaarste straffen bedreigd : nooit was er een Mis, . nooit 
communie, nooit de laatste Sacramenten voor de stervenden 
tenzij bij booge uitzondering en in bet grootste gebeim. Tocb 
circuleerden er onder de katbblieken enkele exemplaren van 
bet Nieuwe Testament, de Bijbel, enkele gebedenboeken, 
missalen en zelfs een brevier, die uit de effecten van de 
nieuwen waren weggebaald zonder dat iemand buiten de 
belangstellenden er iets van wist. 

Deze ellendige armoe aan alle middelen om bet geeste- 
lijfc leven te onderbouden. de ononderbroken strtjd om een 
beetje zuiverbeid op bet licbaam en de kleeren, de ononder- 
broken slaapnood, veraioeienis en bonger, de terreur, de 
saJistiscbe bestraffingen, de wederaijdscbe verdeeldbeid. de 
verkukkerij door prominenten en gebeime provocatie-agenten, 
bet samenleyen met bet scbuim der menscbbeid;- bet aan- 
houdend contact met den vijand in zijn vuilste rol van slaven- 
drijver. bet ongezonde klimaat der streek, dat alles metamor- 
pboseerde een Aormaal menscb zoodanig dat bij eigen vrten- 
den, ja dikwijls zicbzelf niet meer berkende. De sterke karak- 
ters alleen konden weerstaan, de zwakkeren veranderden na 
enkele maanden in stompziimige gebrutaliseerde arbeids- 
beesten ; juist dat wat de Duitscbers noodig badden om ons 
na de Duitscbe « zege > bet puin te doen opruimen van 
bun vemielde steden. Want dat ware ons lot geweest. Menig 
S.S.-man wanneer bij op bet gezicbt van een gevangene een 
glimp van voldoening meende te bemerken wanneer de 
Engelscben of Amerikanen weer eens badden « buisgebou- 
den > in Berlijn, zegde bet met van woede gloeiende oogen : 
« Nooit zult ge uw vaderland teragzien. De Fubrer beeft 
u alien veroordeeld om gebeel uw leven puinen op te 
ralmen ». 

De tallooze sukkelaars, die ginder gebleven zijn, ellendig 



3.3 



gecrepeerd van den Konger. de koude, tekort aan kleeding. 
doodgeslagen fcij Ket wert of kapotgedilcaneerd, gestorven 
aan tufcerculose/oedeme. zwakte van Ket hart pleuritis roos. 
typhus, diarrhoe en rhumatiek. zijn de schuldetooze slacht- 
offers van de sadistische S.S. en hare trawanten. de Duitsche, 
communisten en misdadtgers. 

P.P. 



34 




POUZEIPRAESIDJUM HANNOVER 

We zltten in Ket Polizeiprasidium van Hannover. Dezen 
morgen vioeg werden we gewelct door een Scliupo die oils 
opiiep om koffie in onirvangst te nemen. Koffte. ack ja. ge 
Sveet wat dat in Duitscniand teteelcenl. AIs ze Ket over 
kofrie fieoten, spreken die sukkelaars van « Bonnenkarree ». 
'Mijnneer Ley neeft verklaard, dat kotrie slecnt is voor de 
volksgezondlieid en dat Iiet DuitscKe volk geen koffie lust. 
Wi] denken : ze zljn te groen I We netten dus onzen koffie, 
een kluts ontepaalbaea bruin laxiw vocht. Ze noemen dat 
ook af en toe < Friinstuck ». Typisch verscnijnsel van de 
devaluatie der woorden. 

W^ij zijn dus vrij en zonder stoomis tot ongeveer twaalf . 
Ik lig gekleed op de derde verdieping der slroozakken. of teter 
luizenzakken, want meii slaapt er nooit alleen. Ahderen 
wandelen keen en weer rond ije .lange Kouten tafel. hun 
angst voor de luizen is grooter dan Kun slaapnood. Sommigen 
zitten te keuvelen op de takken langs de wand. 

' Ik heb mljn kousen over mijn Lroekspijpen getrokken 
om zooveel mogelljk te beletten dat de lulzen langs daar in 
mijn ondergoed zouden kraipen. Ik lig op mijn rug. de knieen 
ingetrokken, en kijk naar de zoldering van zware Lalken vol 
spinnewebben. "■ 

^Vat zouden ze nu wel thuis doen, mijn twee zoontjes 
en mijn vrouwke ? Ze weten waarscbijrJijk evenmin als ik 
Twaarneen de reis gaat. Hoe lang sciieen dat alles te duren 

33 • 



van af mijn aanKouding te Duffel tot nu toe, Je eerste 
gelegetilieiciclie ilc heL om eens na te denten wat er seJert--- 
dlen allemaal gebeurd is. ' 

Een onverwactte inval van de Gestapo-marmen die tot 
aan de tanden gewapend waien, alsof ze Icwamen om een 
soort fort-ChatroI in te nemen. De Welijte tronie van een 
veriader die een landgenoot vertoopt vcor wal vull geld, dat 
tijna geen waarde teeft en dat de vijand in omioop brengt 
zooveel Kij wil. De doorzoeking van Ket Kuis riaar wapens 
en boeken. De confiscatle van een deel 'van fflljn geliefde 
boeken die ik steeds met zooveel zorg beliandelde en die _ 
zlj als waardelooze prutsen op een boop werpen. 

■ Ik bad juist noten geplukt in den bof en was be.zig 
zuiver ondergoed aan te Itekken toen ze daar stonden. Acb I 
't Was zoo eig niet, slecbts eventjes meekomen, boogstens 
drie dagen. Later beb ik van andere gevangenen geboord 
dat deze bandieten in gebeel Europa dezelfde domme leugens 
gebruikten. - . ■ ■ . ■ 

Ik geef mijn twee zoontjes en mijn vrouwke eenen kus en 

een kruiske en... « goeden moed en vertrouwen op God*. 

Ja, maar 't is erg ; de oudste boudt moeke bij baren 

rok en weent. Hi} voeltdat er iets ergsgebeurt. De jongste 

zit op moeke' s ana en lacbt. i i t ' 

En dan met een bedmkt gezicbt : « Vrouwke, kom, veel 
moed. Geef me een kruiske en offer alles voor de bevrijding 
van ons landje en' voor eenen recbtvaatdigen vrede. » Ze 
gllmlacRt treurig. Nobit zijn we" van mekaar weg geweest. 
Gedeelde vreugd was Voor ons steeds dubbele vreugd. t Is 
bard. ' ,, 

■ Ik keerme om ; wordt afgetast haar wapens, en weldra 
rijden we op de baan naar Lier. Hier moeten mijn bewakers 
waaiscbijniijk bun licbt gaan opsteken bij .eeii van bun 
« vrienden ». Ze laten me zondereten op bet poIiUecommis- 

36 



sariaat zitten tot rond balf twaalf "s nacbts.Een politiemari 
is gaan Mjken Indeidaad, de Gestapo-wagen staat v66r een 
- koordenvvinkel waar een berucbt collaborateur woont. Een 
ander politieman « bij was kajotter vertelt Kij me '^ brengt 
me een paar boterbapnmen met siroop en een potje koffie. 
Door de duistemis rijden we near Antwerpen. Ingeleverd 
Begijnenstiaat. eel lay. Er zitten reeds twee andere bewoners 
in de eel. Van siapen, met Heeren aan en op den naakten 
vloer tomt niet veel. De enkele dagen veigaan in troostelooze 
verveling en onrust nopens de familie. Dan volgde bet trans- 
port in een prachtwagen van de Gestapo naar St. Gillis. 
bteeds- zonder iefs te weten over betgeen men van mij wll 
verlpopen drie of vier weken. Het eenig verzet is de cblcaneer- 
derij van de wacbtmeesters en de kaFakters. (Dat zijn gevan- 
genen die bet eten uitdeelen). De eenige verstrooiing. elke 
week eeri pakje en elke veertien . dagen een brief. 

Dan begon de onderviaglng. Zes vooraiiddagen van rond 
8 u. tot 1 u. Bnitaal en. aanmatlgend, dom en verwaand. 
Echt om^ van: te braken. Ik bad maagpijnen van walging. 
Dat houd ik niet uit 

Op zekeren dag.'wanneer op de straat mijn instructeur 
staat te wenken naar zijn cbauffeur. een Bmsselscbe Rexist 
ben ik er plots mee weg. IK liep wat mijn benen geven konden 
en had reeds een respectabelen voorsprong. Ik kijk even om 
t Gaat goed ; mijn instructeur kan niet volbouden. Hij rookt 
te veel en heeft nu geen adem om te loopen. Plots knalt 
er een sciiot. Een oud vrouwtje steekt zicb weg in een deur- 
operiing. De kalk spat uiteen nevens mij op den gevelvan 
eeii huls. Dan nog een scbot. Jandcrie. ginder aan bet andere 
einde der straat, nog wel bonderd meter, verder,' staat een 
camion van de weermacbt. Langzaam komt er een oude 
Landshran ui^ekropen. 't Is niets, dien loop ik omver. Maar 
neen, hij haalt 00k een revolver uit. Ik hen gevangen.: 



37 



Weer wordt ilc in den auto van de Gestapo gesfopt. 
Onze rexist lacKt goedleurend, de lafaard. Be worft op de 
open plaats acKter het getouw der Louisalaan duchttg aige- 
lanseld en gescKopt. De « Deutsche Kultur » opentaart rich 
met al War glans in de brutaliteiten en scheldwoorden van 
■ een teele.bent « moedtge » mannen. 

Dat alles Iieeft mljn zenuwen gelalmeerd. Later vroeg 
mijii instrocteur of it er niet aan gedacKt Kad. dat Kij schieten 
zou. It Iierinner mij nog zijn onnoozel en onthutst gezicht 
toen it Kem vrantweg zegde. . . dat it zeter was dat hij niet 
raat zou schieten. omdat Kij maar en pints van een revol^r 
had en omdat zijn hidden heefden van het vele rpoken. Hij 
voelde zieh door deze beoordeellng waarschijnlijk diep ver- 

nederd. 

Als heel de comedie van de ondervraglng eindelijk voor- 
bij is, volgt het transport naar Aten, geboeid en teschen 
twee Gestapo-mannen, gewapend tot aan de tanden^ . 

In den trein groet een officier van de Luftwaffe, in ' 
gezelschap van een Brusselsche hoer, die Fransch takelt op 
zijn Marolsch. mijn instracteur : « Donnerwetter, wat zoekt 
gij hler ? » « Gevangenentransport I » « Wat heeft die dim 
alweer op zijn lerfstot? » « Helzschriften tegen het Derde 
Rijl ». De vent hitt me volverachting aan, maar zijn hoer 
troont hem al lachend mee. 

Van Aten. waar.it veel geleden heb van de kou. gaat 
het in ttansportgroep naar Diisseldorf . De gevangenisdirecteur 
die alle gevangenen hij zich roept en hen ondervraagt. kan 
het niet hegrijpen dat een verstandig man, zooals ik, de dom- 
heid begaan heeft om tegen het Derde Ilijk te schrijven. 
Typisch gevaWan democraUsche geestesveidwazing, zegt- hij; 
hoofdschuddend. . . 

In wat voot een wereld leven we ! Wat een gezel- 
schap 1 Duitsche communisten. Duitscheis die in Spanje: 

38 - 



legeh Franco gevochten hebben, misdadigers. Franschen, 
Polen: Wat een \yarboel ? Wat een gesleur met menschen. 
allemaal onbmitbaar.' voor de nieuwe otde. In het station 
te Hainburg hebben een zesUglal gestrafte soldaten van de 
weermacht gezongen van vreugde omdat ze veroordeeld waren 
en naar het Concentratietamp van het « Moor » mochten. 
Een yeeg teeten ! 

Hgelang zulleh de Duitschers de bloedige comedie van 
dezen oorlog nog volhouden? Duitschland verliest' zeter 
dozen oorlog. want aan het einde zal bet nog slechts een , 
Eutopeesch slagveU zijn.-ep zullen de geallieerden met de 
Russ6n een wedren houden. Misschien groeit daaruit de vdl- 
gende botsing. Het is de ongelijke stiijd van de « raaptool » 
tegen 'den « corned beal ». — Indien er nu mannen van de 
' Raf 200 eens « corned beaf 3. voor ons parachuteerden. dan 
zouden we ten minste lets hebben om tusschen de tanden te- 
\steken. Maar kom I Nog een beetje goeden moed, de oorlog 
zal weldra uit zijn. De vorige keer was het oot uit, tort 
nadat de Ametitanen.er Irusschen gekomen waren. De Duit- 
schers geven het altijd op, op het oogenblik dat de anderen 
gereed zijn om te beginnen. Zonderlirige twasten I 

Verdomd I De luizen beginnen zich te doen vofelen. 
It -spring op. Nu voel it eerst hoe toud het hier is., Geen 
vunr in deze zaal. Buiten ligt de sneeuw hoog opgestapeld 
op de vensterbanten achter de tralies. It loop heen en weer 
rond de lange tafel om me eenlgszins te verwaraien. Tbeo 
komt naar me toe en vraagt met een bedrufet geziiit of it 
geW, dat we vandaag nog wat te eten krijgen ; hljscbeurt 
van den honger. Dat is een vraag, waaiop it niet antwoorden 
tan. Hij heeft me al over alles en nog wat ondervraagd 
sedert ons vertret uit Aten en it bleef hem nooit een ant- 
woord schuldtg tot nu toe. Maar Ja, dan wllde hi} wat leeren 
over philosophle of Grietsche litteratuur. Theo is een jong 



39 



afgestudeerd onderwijzer uit Venio, zeei weetgierig en V 
studielust. Hij werd opgepik oindat hij , een heiderliiken 
Lrief kad Kelpen verspreiden. Een N.S B.-ploert had hem 
verraden Hij wil na den oorlog nog verder studeeren. terwijl 
hi) reeds werkt als onderwijzer. Hij stamtuit een diep christe-^ 
lijk LimturgscK gezin. ami aan centen maar des te njker aan, 
kinde^egen. Een echt schoon Idnderhart. Ik heb hem reeds 
opgeheurd door uiteenzettingen over de Encyclieken « iviit 
brerinender Soige », « Rerum Novarum >, < Quadragesimo 
Anno.> en ook « Casti Connutii ». Want Theo candidaat 
concentrationnair, staatsgevaarlijk misdadiger voor de nieuwe 
oide. is een simpele jongen, die nog niet wist vanwaar de 
kindertjes komen. Toen hij me dat toevertrcuwde heb ik een 
moment vol Lewondering gestaan voor de schoone ael van 
dien Limtuigschen jongen en ik rilde voor de enormiteit van 
deze Gestapo-raisdaad zoo'n kind op te sluiten en te depor- 
teeren als een vulgair misdadiger. Ik heb hem toen alles 
ultgelegd, zoo volledig als ik bet zelf wist en ben begonnen 
met de woorden: «gezegend is de vmcht uws lichaanis Jeziis.» 
Toen ik Haar was. weende Theo. Ik vreesde . zijn kindeiziel 
toch nog te bebben geschokt. maar neen. met: horten en 
stootea kwam bet er uit : < Ik dank u Flor. nu kan Ik mijn 
moedertje nog veel meer berainnen dan vioeger » bedertdien 
heeft de jongen. zich aan mij gehechl. en zoekt hij steeds 
mijn gezelscbap. We bespraken nu de oorlogskansen. « theo 
zeg ik heb geen angst. In dezen oorlog heelt Uuitschland 
geen schijn van kans. Toen ze in September 39 begonrien, 
heb ik dat reedsbeweerd en tegen den schijn in van al iira> 
successen, blijf ik mi beweren wat ik toen aan mijn vrienderv 
zegde- . dat Duitscbland in dezen oorlog als partner zali 
vemietigd worden en dienen als tenein voor een wedreri. 
raisschien zelfs een uiteenzetting tusschen. eenerzijds de Ver- 
bodenen en anderzijds de.Russen. >. , 



40 



Een paar communisten, waaronder een zekere^ Vise, die 
mee luisteiden, Kadden me daarom uitgelachen en daaruit 
was er een debat ontstaaii. dat we niet konden ten einde 
voer^n, daar bet licht weid uitgeknlpt en de anderen stilte 
verlangaen onx te slapen. 

Nu komt Vise weer met oris wandelen rond de tafel 
en weldra zitten we weer in ons debat. - 

.« Neen jongen, zoo betoog ik, v/ij vechten voor de vrij- 
heid eri niet om een dictatuur door een andere te vervangen. 
Wat hebben we er aan indien na den oorlog in de plaats van 
Hitler een aridere geweldenaar .ons opiegt hoe we te denken 
en te leven hebben. Indien de Gestapo vervangen wordt door 
de Gepeu. Indien den nazt-concentratiekampen vervangen 
women door boIsjewistiscKe concentratiekampen. Indien we 
weer in een arbeidsfront georganiseerd woiden oin het instru- 
ment te ameden waaimee de volgende laatste oorlog. tegen 
het Amerikaansche en Engelsch kapitalisme. ^zal gevoerd 
worden 7 » 

Vise betbogt, dat er in Rusland eigenlijk geen dictatuur 
is, maar wel de volmaakste van alle democratieen. 

« Ja. maar dat heeit Hitler ook eens tn een rede gezegd : 
dat Uuitschland de volmaakste democratische regeering was, 
want dat geen enkele van de zoogenaamde democratische 
regeeringen op zoo n overweldigende meerdeheid bogen kon. 
V/ezenlijk is er tusschen Nationalisme en Bolsjewisme geen 
verschil ; de vijandschap tusschen beiden is' slechts « jalousie 
de metier ». 

Vise staat paf over deze redeneering. Zooiets heeft hij 
blijkba^r nog niet gehoord. . Zijn argumenten van partij- 
propagandist nalen het niet en in een laalste poging wil hij 
me nog tegen den wand drukken : ja, wat moet er dan komen 
na den oorlog ? 



41 



« Elte staatsvorm is goed. wanneer de menscten goed 
leven, dat is; volgens de beginselen van Let Evangelie van 
Qiristas en de teste politiek en sociale otde zai met deugen 
Indien de leering van Cliristus geignoreerd of misprezen 

WOrdt. » TTTL 

Vise geeft Let op. tegen zooveel tekrompenheid kan hij 
nlets teginnen. 



• SACHSENHAUSEN ■, 

Na een nacKt titter kou lijden in de « Polizeikiste > te 
Neutrandentutg, waar we van tet station naar ons Hactt- 
veVtlijf getractt weiden in gezelschap van Sctupo s en een 
massa joelende ^traatjbngens. worden we terug naar het station 
getractt rend den middag. We tettto dezen morgeri twee 
sneden trood gekiegen.- In tet station moeten we wactten. 
Een eindelooze tretn met gekwetsten van tet Oostfront komt 
tinnengerold. 't Is sctande dat men tet zegt, maar dat doet 
deugd aan tet tart. Er wordt gevoctten ; de oorlog is niet 
uit ; de teerling is niet geworpen. 

Het is snerpend koud. Een Siteriscte wind jaagt door 
tet open station en zwiept de fijne poedersneeuw als stuif- 
zand over de kaaierr en sporen. Enkele Duitscters wactten 
oofc op den trein die tlijktaar vertraglng teeft. Ze kijken 
ons niet eens aan. Is tet raisprijzen of angst en lafteld? 
Die anatomiscte collectie van afgesctoten neuzen, beenen en 
armen begint een teetje te tewegen op d§ kaai. Geen spoOr 
van turra-patriotisme. zelfs geen warme kop tte. « Verdomd. 
zegt Tteo. wat is tet koud, "t is precies alsof ge tier staat 
zonder eenige kleeding. » . . 

Na ongeveer veertig minuten wactten. komt ons treintje 
binnengestoomd. We stappen op, in een wagen met getratiede 



4a 



1 



vensters. Er is nu ook nog-een jong rneisje in ons gezelsctap. 
Ze vertelt indertaast... dat ze kloosterzuster is en vastgezet 
werd wegeris kritiek op de nationaal-socialistiscte begrippen 
over tet tuweltjk I '- W^e staan nu onder bewaking van 
twee burgers, die tet partijkenteeken dragen. V/aarsctijnlijk 
tebben ze tun revolver in tun tinnenzak. Ze zeggen niet 
veel tegen ons maar kouten atil met mekaar en grijnslacten 
af eri tpe in onze ricttlng. In gewone soldatentemien noemt 
men zulke terels « Etappesctwefaen > ; in tet nationaal- 
spcialistisct tcialtje noemt men ze < die innere Frorit ». In 
werkelijkteid is tet een tetzelfde als tet andere : de vrouwen 
van frontsoldaten verleideri, een groote inull zetten op de 
bureelen der voedselvoorziening. voor zicnzelf en de vriendjes 
zorgen. terwiji anderen tloeden. Maar « innere Front » dat 
klinkt toct veel krijgslustiger dan « Etappensctwein » I 

We lijdpn nu in een boemeltreintje door de tesneeuwde 
dennebosscten van de Mark Brandenburg. Troostelooze wit- 
teid. De vensterruiteri krijgen stilaan een dunne laag ijs. onze 
voeten zijn ijskoud en Vocttig. _ Onderweg wordt de ionge 
kloosterzuster door een paar S.S.-maiden, gewapend ra.et 
revolvers en begeleid door politietonden. afgetaald. « Veel 
moed. anil kind I'» 

Wij sctommelen nog steeds verder. Eindeloos sctijnt 
deze afwisseung van tesneeuwde dennebosscten en vlakten. . 
Ik tet een gaatje in tet ijs van ruit gemaakt en kijk naar 
buiten. Geen spoor van leven in deze sneeuwwoestijn. ■ 

Daarginds op een vijftonderd meter van de spoorlijn 
branden een paar reusacttige tallen. Dat is waarsctijnlijk 
net werk van onze vrienden, de Engelscten. V/aarom over- 
gieten ze geteel Duitsctland niet met een reusacttigen 
strqom van ptosptoorbommen om dat nationaalsocialistisct 
ongedierte te vemietigen? Dat komt nog. Ik wil nog mee 
verbranden, als ons land maar weer vrij, wordt. 



43 



Mijn instructeur. Hans Frank, politlekominissans in Leip- 
zig, zegde me. . . dat Let mij toch geen « scheissdrect > aan- 
ging. wat zij in DuitscMand deden, dat zij zicK tocK niet 
iemoeiden met wat wij in Belgie deden. Toen ik nem deed 
opmerken dat hij deze woorden uitsprak iri Bmssel. waar zijn 
plaats niet was, Legon Klj te hakkelen van.woede, tenvijl 
hij weer eens. de propaganda-litanie van ' Josepn GdteDpels 
opzegde. 1-^ «.Wij zijn niet de roovers van Willem II, wij 
zijn de ridders van Adolf Hitler », zegde me een DuitscL 
soldaat in Frankrijk. Die kende oofc goed zijft les. Wacht 
maar. sukkelaars. tot de AmerikaanscKe borlogsmacKine los- 
komt J ' . 

Plots wordt ik uit mijn mijmering gewekt door den coep 
van een der partijmannen : « fertig madien ». We stoppen 
reeds in Ket kleine stationnetje SacKsennatisen-Nord. 

Het kari niet snel genoeg gaan. Bij het trapje. op de 
kaden en tot aan een camion, staat een tende S.S.' Ze 
schreeuwen en roepen en zwaaien' met de kolven van nun 
geweren : « Los mensch I Los menscK I » Daar valt er een 
van ons. Hij sclireeuwt van de pijn, wordt meegesleept door 
een paar anderen. Bij Let opstijgen in de- camion zonder 
trapje, komt fiet groote geyaar. Met stijve teenen van de kou 
zoo maar in stormtempo er op. Een andere Lende S.S. deelt 
daar matrakslagen uit; Met een vvrbng en een wip fceri 4. 
zonder slagen, op de camion. Meerderen fasten, naar pijnlijke 
plaatsen over Kun lijf. Een Keeft reeds een bloedneus en 
een paar kebben roode striemen van de matrafcken over hun 
gezicht. 

Twee S.S. zetten zicK achteraan in den camion, die 

langzaam doorrfjdt, gevo^d- door de andere S.S. ^ Onze 

twee tegeleiders gelijken meer op razende wolfsKonden dan 

■ op soldaten. Ze bekijken ons met oogen vol waanzip van 

woede en scbelden onopnoudend. 



44 



Plots zwenkt de wagen naar recnts. we zijn door een 
poprt gereden. E)e S.S. springen van den wageh en weer 
klinkt datzelfde : « Los I Los I Los I » Het regent slagen ; 
ieder dekt zich en loopt waar bij meest kans denkt te bebben 
om te ontsnapjpen. < Aantreden I » vvordt er geroepen. Weer 
gaan de kolven der geweeren op en af. Wat is dat nu tocb, 
zijn die nog niet gekalmeerd 7 We worden op twee rijen 
nevens de poort gezet, zonder boed. in sneeuw en wind. 
Wanneer we daar zoo zonder meer uitleg ongeveer anderbalf 
uur bebben staan kou lijden, komen er weer twee van deze 
S.S.-teulen. « V/arum sind sie bier 7 » vraagt eene aan een 
der onzen. Ik kan bet antwoord niet verstaan. Ik boor een 
kreet van wilde pijn, en fcijk voorzicbtig om. Hij beeft een 
vuistslag op den mond gelregen en staat daar met bebloed 
gezicbt, de banden vol bloed en enkele tanden er in. Een 
andere moet na zijn antwoord ohrhiddellijk op de bukken 
gaan zitten met de armen vooruitgestrekt. Hij krijgt een scbop 
tegen de borst, dat bij acbterover tuimelt in de sneeuw. Het 
bloed gutst bem uit mond en neus. Het is een jood. Een 
derde krijgt een vuistslag op den neus omdat bij omkijkt. 
Weeral bloed. Een vlerde wordt weer ondervraagd. bij wordt 
zoo deerlijk in bet gezicbt geslagen. dat zijn linkeroog-appel 
op zijn kaak bangt. Nog een paar worden zoo bont en blauw 
geslagen in t gezicbt en dan gaan de twee S.S. weg. We 
blijven 'nog ongeveer t^vee uren blootsboords staan bibberen 
in een, snerpenden wind. Dan komt er een S.S. op ons groepje 
toe en roept : « Meekomen I > 

Overal sneeuw. Op dezen witten acbtergrond bewegen 
zicb magere loopende ftguurtjes in de verte. t Zijn gevan- 
genen, die een boodscbap doen in Ket kamp. Later zouden 
we vememen dat alle werk in looppas verricbt wordt in bet 
kamp en dat ook diegenen die geen arbeid bebben, gedurende 
den arLeidstijd moeten loopen. Ze loopen in een sukkeldrarje 



45 



met stijve Leenen en de amien v66r de Lorst opgeKeven als 
hardloopers. , " - " 

Plots klintt Ket : « hinlegen I » It KaJ het niel verstaan, 
maar zie, tlat de anderen zich alien langsuit in de sneeuw 
laten vallen. Ik doe Ketzelfde. Dan roept er een : « rollen I > 
en heel die groep mannen Legint te rollen in de' sneeuw, 
zooals de tinderen 's Zomers op de wei. Danweet: « auf- 
stelien » ; dan weer : < kniebeugen » ; dan weer : « hiipfen > ; 
dan weer « Iiinlegen » ; dan weer « rollen ». zoodat we na 
een Kalf uur, afgetobt in de ontsmettingsbarak belanden aan 
de andere zijde van Ket.kamp. Mljn Heeren zijn gebeel vui.. 
Bij bet birmentomen begint weer betzelfde gemeene: « Los I 
Los I Los I > Het regent stok- en vuistslagen van alle kanten. 
In een bureeltje dat zoo sommalr tobgelijk ingericbt is en 
werkelijt in zijn onbenullige vullhetd teekent boe weinig be- 
lang er wordt gebecbt aan iemands persoonlljkbeld. moeten 
we onze identtteit opgeven. Aan de deiir staat weer een 
S.S., die elk in- en uittredende met gummiknuppel tracteert. 
Hitler beeft immers bet gummiknuppel-regime vari Weimar 
afgescbaft I Dan moeten we alle juweelen afgeven ; voor mij 
beteekent dat trouwring. verlovingsring en annbanduurwerk. 
mljn brieventascb met nog een beetje Belgiscb geld en een 
vulpotlood, aandenken aan mijn overleden broer. t Scbnell. 
scbnell, auszieben I > Alles tiit en alles bommeldesommel in 
eenen grooten zak. waaraan een mimmer wordt vastgeknoopt. 
Nu sta ik moedemaakt met een kaartje in de band" waarop 
40981, mijn « scbuzbaftlingsmimmer » . Later beb ik vemofnen 
dat er op dat oogenblik in bet fcamp tusscben de 1 1 en de, 
12 duizend gevangenen zijn, dat de overlgen alle vrijgelaten 
wetden... door de scbouw van Ket crematorium. Meerdere 
malen beeft de kampleiding de nummeiing volgens andere 
systemen herbegonnen en de dossiers van velen verbrand. 
om de gruwelijke verliezen gebeel weg te moffelen. 



46 



We verscbljnen nu voor den kapper. Met een duizeling- 
wekkende snelbeid scbeert bij al bet baar weg dat er op een 
mannenlijf staat. Daama worden we gebaad, koud en warm, 
en bespoteti met eeii vocbt tegen ongedierte. De S.S. zijn 
nu verdwenen. Wij komen in de garderobe. Ik krijg een 
bemdje dat wel tot onder de navel leikt, een onderbroekje 
dat tot aan de knleen dooigescbeurd is. alles zonder 6en 
eiiielen knoop. Dan een broek en een vestje in bopeloos 
duirne zebrastof ; twee vodden, stukken van een S.A.-broeK. 
om rond de voeten te draaien, een mutsje dat veel te klein 
is, en een paar pantoffels m^t bouten zolen. Wanneer ik . 
mezelf zoo in den splegel van een donkere ruit zag, bad ik 
zelftnoord kunrien plegen van scbaamte over mijn uiterlijk. 

De afscbuwelijkste karikatuur is er en scboonbeid tegen. 
Ge moet uzelf goed tn de oogen kijken om tot bet beset te 
komen dat gij bet zijt, want al bet persoonlijke is verdwenen 
onder bet groteske van deze djaboliscbe poging om van een 
menscb lets minderwaardigers te maken dan een aangekleede 
aap. 

Zoo worden we naar buiten gescbopt en we begeven 
ons, onder geleide van een gevangene, naar de zoogenaamde 
Quarantaneblock 37. 

QUARANTAENEBLOCK 37 

We bebben niets meer gegeten sedert dezen morgen. 
In Block 37 wordt er van geen eten gesproken. Wanneer 
eentje van de onzen naar eten vraagt wordt bij uitgelacben 
en wordt er medegedeeld, dat we niets te verwacbten nebben 
tot morgen middag. We moeten nu ons nummer op onze 
kleeren naalen, maar zoover komt bet niet meer, want er 
wordt geroepen : « beraustreten ». Enkelen zijn wat langzaam 
eii krijgen van een gevangene in blauwe unifomi, die er dik 



47 



en gpetl Joorvoed uitziet,' eeri paar opstoppers. die niet van 
ie poes zijn. Hij skat er op los met gummislang.en er ont- 
staat een wild gedrang naar den uitgang. Wanneer eindelijl 
alien tuiten ztjn, weerklmfet Kel : « antreten zfi fiinf I » Na 
enkele minuten van gestommel en geduw staan alle LIo'ck- 
bewoners — atlemaal toegangers van de dagen tevoren r-". 
met vijf achtereen. Er wordt gecotnmandeerd : kwart draai 
naar reelits « im GleictscKrift, marsch I » « Lints, zwo, drei. 
vier ». .We marscKeeren. Een rair later marscheeren we nog. 
Dan moeten.we plots Llijven staan voor de barak, scnoon 
op rij. en daar weerlltnkl voor de eerste maal net commando, 
het zoo gehate commando, ,dat we nog duizenden mafen 
zouden moeten Kooren en uitvoeren : « Miitsen,. . ab I » Bij 
« miitsen » trengen alien gelijltijdig de nand aan de muts, 
en bij « ab » sleuren alien de muts van net noofd en Hop- 
pen dietegen bet recbter boventeen. Op bet appdplein moe- 
ten elfduizend man dat gelijfetijdig doen. Onze blocfc lukt 
er niet eens in. Maar geen angst : In de dagen. die volgderi 
hebben we de verbeven troostvolle scboonbeid leeren kennen 
van den pruisiscben diil in nazistiji. Den godganscben dag 
hebben we « links, zwo, drei. vier » gemarscbeerd in ijs en 
sneeuw en in dit sommair plunje. « Links, zwp, drei, vier > 
tot onnoozelwordens ,.toe, totdat bij eike stap de kop naar 
voor knikt. Neen dan is 't nog niet erg. Maa:r totdat bij elke 
stap de nek pijn doet, totdat de beide scbouders naar voor 
buigen en de beide gezwoUen banden voor bet lijf bangen, 
totdat de mgspieren tusscben de scbouderbladen steken van 
veimoeienis. « Miitsen. . . . ab » niet tienmaal, niet bonderd- 
. maal, maar m:en zonder ohderbreking. Hoofdpijn is geen 
wqord meer om aan te duiden wat men dan gewaar woidt. 
De buid van bet boofd doet pijn van bet aanboudend vmjven 
bij op- en af- I Uw kop is om af te vallen. En dat weten die 
beroepspijnigers. Hetzou een onnoozelbeid zijn te zeggen : 



48 



« bet is alsof ze bet wisten>. Neen, ze weten dat en kennen 
bet eigenaardige van de pijnen, in elk stadium van de ver- 
mpeienis en om, bun postje te Lebouden moeten deze uit- 
gelezen exemplaren van menscben bun eigen pijnlijke onder- 
vinding in dienst stellen van degenen die ben tevoren zelf 
gepijnlgd hebben. En zoo gaat bet maar steeds voort : « Links, 
zwo, drei, vier » en « Miitsen ab»... « Miitsen auf » tot 
mpe wardens... tot gek wordens toe, totdat men machine 
worat. 

_ Er zijn daaraan twee uitwegen : de zelfmoord ofwel de 
spot. Gij idiote.slaven van de S.S:, die u om wat meer soep, 
bereid houdt aiidere menscben bet leven bitter te maken, die 
om een bapje brood meer bet vuile vervelende sadistenwerfc 
van de S.S. op u neemt, weInU, il zal u bewijzen, dat ik 
met minder eten en meer chicane toch nog lecbt blijf , want 
wat gij beveelt doe ik totaal afwezig als een machine, ik 
vlucbt u, en denk aan Aristoteles of Thomas of eenige tekst 
uit Augustinus. Maar gij idiote knecbtenziel krijgt ml] niet 
kapol, bond u dat voor gezegd I We spreken mekaar nog. 
De oorlog is nog niet gewonnen I ^ 



HET EERSTE APPEL 

We marscbeeren, nadat het gebeld heeft, naar de appil- 
plaats, Wanneer we opgesteld staan fcomt er een Block- 
iiihrer, die aan den Blockslteste vraagl waar de « Ziigange ». 
de nieuwelingen. staan. Vol eerbied en met een vleiend lachje 
op zijn rood en dikgevreten gezicht begeleidt deze beulsknecht 
den S.S, naar den linkervleugel van onze opgestelde groep. 
Plots verandert zijn gezicht, als men dat ding zoo noemen 
mag '^ het bakkes van den Blockfiibrer -^ en bleek van woede 
vraagt hij een « Haftling > of hij soldaat geweest is. Wan-' 



49 



neet die ja zegt. trijgt hij een vuistslag tegen de tin dat li.j 
omver valt en wear recLtsdiarrelt. Dan hebt ge, wel zeer 
sleek gediend. want ge hint niet in ri] staan 1 roep hij 
scKuimbelkendl Tot een andere : en gij.^weet ge waartoe 
ge W zijt? Als een Brave scKooIjongen die zijn les opzegt, 
maar die reeds weet dat Sint Ntfelaas vader en inoeder zijn, 
antwoordt de Dmtscher : 4:0m te worden opgevoed>. -- 
Dat is de officieele versle I - «Neen,,om te krepeeten. 
stem varfeen*. schreetiwt hem de S.S. in het^ gezicht en 
geeft Kern met de tnie een stamp tusscKen de beenen. Ue 
jongen valt near en Irinlcelt Ineen van de pljn Z,oo duuit, 
bet appel nog ongeveer een goed balf uur. Nog een paar 
komen aan de beurt, zij triigen schoppen van de met ijzer 
teslagen botten tegen de scbeenbeenderen. o r. i r. 

Tot nu toe beb ilc geen slag gekregen. (jeen b,b. iieett 
me tot nu toe aangeraalt. Omdat ik zoo lang ben sta ik in bet 
laatste gelid en-ik meet me dus 200 goed mogelijk vsregsteken 
acbter mijn viet vooimannen. Voor mij komt bet gevaar van de 
acbteraijde. Een stamp tegen bet staartbeen is gauw gegeven. 
Na bet appel marscbeeren we terug in de richting van 
de barat. waar we bliiven buiten staan terwijl enkele gepn- 
vilicieerden binnen de stroozalcken mogen gereedleggen 1 
Onder ben bevindt zicb Vise. Wij staan buiten te bibberen 
en te trappelen van de kou. Het is reeds laat, ^ 

We mogen eindelijk binnen en ontvangen elk een stukje 
uilerst slecbte zeep. een banddoek die we in onze kast moeten 
^ leggen en twee dekens. We defileeren voorbij den helper 
van den Blockalteste, die controleert of we zuivere voeten 
hebben. Vindt hij er eenlje met vmle voeten, dan stainpt 
hij hem met zijn hputen blockschoenen op de teenen. Ue 
Blodcalteste zelf. rood als een kreeft, zit bij den oven. Hq, 
roott een sigaret en let op een potje bouinonsoep. dat heerlijk 
op bet vuur staat te pruttelen. 



50 



Eindelijk lig ik huiverend en doortrokken van de kou 
onder de dekeris^ We liggen zoo dicht op mekaar gepakt dat 
bet weldra warm wordt. Warmte en vermoeienis na al de 
tribulaties van dien dag doen me na een paar minuten in- 
slapen. De eerste nacbt in het kamp heb ik geslapen in bet 
meest absolute onbewustzijn. 



ARBEIT MACHT FREI 

Op de ijzeren poort van het kamp staat in staven de 
spreuk aangebracbt * Arbeid macht frei ». Zoo weinig dit 
op mij toepasbaar was. die v66r den oorlog eigenlijt te veel 
werkte, toch zou ik weldra ondervinden boe inen dat hier 
bedoelt. 

Reeds enkele dagen hebben we van 's raorgens vroeg 
tot s avgnds laat zonder onderbreken gemarcbeeid « links, 
zwo, drei, vier » en bet onnoozele spelletje van « Miitsen 
ab.'- Mutsen auf » meegemaakt. Kou lijden, bonger lijden, 
dat kan er nog door, al wordt men zienderoogen magerder, 
maar deze pruisiscbe dril is meer dan afscbuwelijk. Is dat nu 
gansch de levensinhoud. die bet Nazisme ons bieden Ian ? 
Ob neen, er zijn nog veel andere dingen. Geheel den dag 
zijn we buiten ; is bet niet om deze oefeningen te doen, dan 
laat men ons daar maar in dat plunje. staan kou hjden bij 
een temperatuur.tusscben ao en 25 graden onder nul. Gebeel 
den dag orwel sneeuw orwel vorst. steeds een scberpe wind. 
De sneeuw waait van de daken als stuifzand in ons gezicbt. 
Vi^e ademen de vteze rook uit de scbouwen der houtvuurtjes 
in de barakken, waar de Blockalteste met zijn vriendjes zit 
en den dag doorbrengt met sigaretten rooken, eten, slapen 
of « politisieren ». 

Ik beb. het reeds bemertt. Onze vriend Vise is bij de 



51 



Itevelingen. Hij mag tinnen tlijven en de tannen en pollepels 
poetsen. Hij trijgt voor dat werkje een extra lepel soep s 
micUags. Arbeid moet tamers Leloond worden I 

Af en toe worden we tocK tegen den middag binnen 
geroepen om ons neer te zetten aan de tafels en daar schroe- 
ven te sorteeren volgens dikte -en lengte. De voorarbeider 
geeft over dat stopele werfc een zoo ingewitkelde uitleg, dat 
alleman er wel moet van overtuigd zijn. dat scluoeven sor- 
teeren een zeer moeilijk Leroep is. dat men zoo maar niet 
in een Kandomdraai leert. Hij eindigt zijn lange uiteenzettjng 
met cyniscL te temerken : •« waarom moet dat eenvoudig 
gezegd worden, als het ingewikkeld zijn kan >. 

Wanneer na een mir werken ongeveer weer ingezameld 
wordt. smijt Klj alias weer door mekaar en loept vol woede : 
« ScKeisse Kafct ihr gemaclit. das ist Sclieisse I > ^ Gij kunt 
niet werken, maar waclit wat, ge zult bet Mer nog wel 
leeren. -^ « Los. "raus I » Hij jaagt ons terug in de sneeuw 
en de snerpende kou. Weer staan we daar te trappelen en 
te scKudden van de kou, aren lai^ tot lemand ziob oVer ons 
ontfermt en in opdracht van den Blockalteste tegint te com- 
mandeeren : <t Links, zwo, drei, vier I > We mogen marchee- 
ren I Wat een geliik I Dat veimindert tocK bet koulijden. 

Af en toe geteiirl Let ook dat er gedxirende het schroeven 
sorteeren een BlockfiiKrer in de tarak komt. Dan tegirit eerst 
Let theater. « Dat is hier, een zwijnenstal. gijlie stinkt alle- 
maal, gij zwijnen. kunt ge uw gat niet toekniipen, gij sliont- 
varkens. Ik zal ulie' leeren, < los ». de vensters open en 
% raus'>. 

Allen springen.als tezetenen op en loopen naar den 
uitgang. De BlockfiiKrer grijpt een sdiemel en smijt hem met 
voile geweld in deri hoop naar bulten drummende gevan- 
genen. Dan grijpt hij schuimhekkend van woede naar een 
bank en werpt die woest in den hoop. Een gevangene stuikt 



52 



ineen. Hij krennt. Een rit gebroken. Dan roept de Block- 
fiihrer om zijn knuppel. die daar altijd klaar staat. Rudi. de 
Blockalteste. brei^ hem snel en nu dorscht de Blockfiihrer 
er op los als een bezetene. Eindelijk zijn we alien buiten. 
Ik hen er weer doorgeslihherd zonder averij. « Antreten zu 
fiinf 1 » rbept Rudi. « Gij klootzaklen, weet ge nu nog niet 
wat de Blockfiihrer wll ? » 

Terwljl we in een onstulmig gedrang ppgen op rij te 
fcomen. roept de Blockfiihrer plots grinnlkend : « Los. 'rein I » 
De ganscbe kudde stormt naar den ingang./Rudi lacht als 
een ctkiispatron. die voldaan is over het welslagen van het 
nummer. 

Er is uit de tarak daameven een tweede Blockfiihrer 
gekomen en beiden beufcen nu los m?t hun knuppels^ op de 
kale koppen. De slagen klinken geijt hij bet cricketspel. 
Weer zijn we alien fn de barak. Allen staan tegen de wanden 
en in de hoeken gedmmd. In het midden een leegte. waar 
de Blockfiihrer met zijn knuppel over en weer sfapt. ons 
aankijkend met bloeddoorloopen oogen. Hij hijgt van inspan- 
ning en van:Woede. ' " 

« Ik zal ulie wel leeren gehoorzamen. gij weerbarstige , 
zwijnen. . . » en plots springt hij op een groepje bijeengedrum- 
de sukkelaars toe, slaat eroiider als een razende gek en roept ; 
« Los. 'raus J » Weer hetzelfde panische gedrang aan de 
deur. Meerderen loopen reeds met bebloede koppen, 
dikke builen en bloedneuzen. Meerderen hehben.een schop 
tegen het scheenbeen gekregen, anderen tegen het staartbeen. 
De angst om doodgeslagen te worden is groot. 

Wanneer we weer alien buiten zijn, wordt weer ge- 
roepen : « Antreten zu funf I s En wanneer we vtjf mail 
in de diepte op lange rijen staan, schreeuwt hij : « Knie- 
beugen, iKr Himde I » Twee uren moelen we nu op de 
hufcken zitten, de beide amaen vooruitgestrekt en dat in zoo'n 



53 



tlttere tou. We zijn tevreden nu eindelijk- met rust gelaten 
-te worden. 

TerwijI we daar zltten, begint Ketzelfde speUetje in de 
barak nevenaan, Laralr'38, waar de joden liggen, die uit 
oorzaak van ziette of ouderdom niet werlcen, maar ganscti 
•den dag sckroeven sorteeren. Een Blockfiiliier is tinnengegaan 
en slaat er met den tnuppel op los gelijlc een razende dronfce- 
lap. De andere Bloctfuhrer staat buiten bij de deur en Hopt 
alien die bij Irijgen kan, met den knuppel op den kop. 

Sommigen slepen impotente ouderlingen mede/ anderen 
worden onder de voeten geloopen of tegen de demstijlen 
platgedrakt. Weldra staan daar een Iweebonderdtal joden 
angstig te wacbten naar wat komeh gaat. De twee Block- 
fiibrers pafeten er bier, en daar eenen uit wiens gezicbt bun 
;niet aanstaat en bewerken bem met bun boksijzers. De suk- 
ielaars vallen vDor dood neer. Plots klinkt bet commando : 
« Aantreden jDp e&n rij » en dan... «binlegen>. ^ 

De Joden smijten zicb alien op bunnen buik-in de 
sneeuw. Daar liggen ze nu gelijk de dwarsltggers van de 
:spoorlljnen en kijken angstig omboog. De beide Blockfiibrers - 
loopen nu over de joden en bij elken stap geven ze met bun 
zware botten een stamp in den rug aan elk van die sukfcelaars, 
■die daariermend blifven liggen. De beide beulen verdwijnen. 
Helaas niet voor langen ttjd. 

Na de niiddagsoep jaagt de Bloqkaltes'te ons weer alien 
buiten. HiJ wil de barak zuiver maken. want dezen rtamiddag' 
komen de Blockfiibrers om « kermis te maken » met de nieu- 
weu; Let wel op, dat is de officieele term. AUe toegangers 
worden samengebracbt in e^n kamer van de barak. In de 
.andere kamer (Stube) worden de vborbereidingen getroffen 
voor de plecbtige kennismaking. De eene na de andere vvordt 
•opgeroepen naar de andere kamer en tot bij orw booren we 
;bet gestJireeuw en gebuil. Een voor een komen de sutkelaars 



S4 



terag met bont-en blauw geslagen koppen,; binkend ert 
wrijvend aan pijniijke plekken. Zoo worden er een veertigtal 
yoorgesteld en dan zijn de Blockfiibrers moe van bunnedag- 
taak. Ze bebben moedig gestreden aan de 4: irmere Front » . 

Ik beboorde tot bet deide transport dat op 6en dag 
was binnengekomen. Wij zouden den vplgenderi dag venvel- 
komd worden, maar er kwamen den dag na onze aankomst 
nog twee bansporlen binnen, zoodat er voor 's anderendaags 
weer zeer veel « werfc » was voor de Blockfiibrers. Zoo vlel 
ons groepje ongemerkt tusscben de plooien. Maar geen nood,. 
in Duitscbland kent men iets van « Massa-Abfertigung ». 

's Avonds yorden een tiental joden, die balfdood ge- 
slagen werden, in detens' naar bet plein gesleept cm deel 
te nemen aan bet avondappeL NA/anneer dit af geloopen is 
en boven op de tngangspoort de taptoe geblazen is, keerem 
alien terug in de barakken. Wij alleen blijven staan in de- 
sneeuw. Het begint weer eens te sneeuwen en de dikke- 
vlokken dansen in de stralenbuhdels van de scbijnwerpers, 
die- van op bet poortgebouw gebeel bet plein verliqbten. '— 
« In looppas, marscb, marscb I >. naar links, naar recbts, 
draaien, keeren, op de butken springen in de sneeuw, roHen, 
in de sneeuw, dan weer loopeh, dan weer rollen, dan... 
• « antreten zu fiinf «, dan weer loopen, en buppelen, ert 
roUen, en zoo eindeloos zonder dat we weten boelang nog' 
of. waarom. Een vijff al Blockfiibrers, die een beetje bezopen 
zijn, slaan en scboppen in de maSsa, vloeken en tieren, slaan. 
met revolvers en knuppels. Daar trapt een Blockfiibrer een 
sukkelaar die op , den grond ligt en niet meer op kan, in. 
den nek, 'zoodat gebeel zijn kop in de sneeuw verdwljnt. 
Hier beeft een andere een scbop tegen de geslacbtsdeelen. 
gekregen en sleept zicb jankend met beide baiiden tusscben 
de beenen voort. Wat verder beeft er een een scbop tegens 
zijn scbpenbeeh gekregeri ; zijn broekspijp is gescbeurd en 



53- 



het tloeJ vioeit van zijn been. Alleman tracKt tuiteh Ket 
bereilc van de Blocfeftilirers te blijven. Deze, woest als razende 
buffels, Leiiken in Ket wild op de massa. Om de vluchtende 
geterrbriseerde gevatigenen binhen bun bereit te Irtigen wordt 
et geroepen : .« Antretenl* Nu begint bet drummen eerst 
voor goed. Alleman wil een plaats in Ket midden van de 
groep. omdat de Luitenste rijen meest bedreigd zijn. Zoo 
ontstaat er een compacte Koop van samengedramde ar^stlge 
dieren. De BIocHuKreis beuten er op los met bun knuppel. 
't Is om neer te vallen vart walg. Daar wordt geroepen : 
< Im Laufscbritt, marscK. marscb I » Gebeel de groep zet 
zicb aan Ket loopen, een betlagenwaardig sukkeldrafje. En 
dan weer rollen en Kuppelen. en zoo gaat Ket voort tot 
ongeveer midaemacKf I 

Doodinoe slepen we onze Keenen naar de Larak. De 
meesten bebben verwondingen of kneuzingen. Ik ben er dit- 
maal nog eens aan ontsnapt. Hoelang zai ik dat nog vol- 
bouden? Een of anJere keer treft mij tocb ook eens een 
kwade slag. Mijn zakdoek. dien ik op den dag van onze 
aankbmst bad weten te redden en steeds in de hand 
moest Kouden. omdat er geen erJcele tascb is in bet gevan^ 
genenuniform. beb ik verloren. Water en snot loopen uit mijn 
neus tot in mijn mond. Het vriest vast aan de Kuld. Nu 
moel ik ook mijn neus zuiveren met de mouw van mijn' 
vestje. Nu Keb ik niets meer. -. 

We kunnen slapen tot vier uur 's morgens en dan 
wasscKen, bed oprhaken, een slok wami bruin water en appel, 
eti dan begint weer betzelfde stompzinnige gedreun van : 
« Links, zwo, drei, vler I » en « Miitsen ab '-''Miitsen auf I > 
Nauwebjks Keeft de Blockalteste ons birmengelaten om 
scbroeven te sorteeien, of daar verscbijnt weer een Block- 
fiibrer. Weer begint dezelfde scene van gisteren : delzelfde 
vemedeftnde scKeldwoorden, slagen. stampen. scboppen en 



56 



werpen met banken en scKemels. s Namiddaga weer voor- 
stelling der nieuwen. Hoe worden die sadisten dat niet beu? 

V/e zijn nu reeds ontgroend. Dat wil zeggen. grondig . 
uitgebongenl eil geterroriseerd. . . 

Ik meet recKtuit zeggen dat ikzelf nocKtans geen angst 
gebad beb voor de Blocfefubrers. Met een zakelijk overleg 
beb ik tot nu toe den eersten slag weten te vermijden. Eucen 
morgen stel ik me onder de bescberming Van Maria en draag 
al Ket lijden van den dag op voor de zielen van bet vagevuur, 
Voor de familie, voor de bevrijding van ons gelierd.Ianaje. 
voor de vrifwaring der Kerk. Ik gevoel me in de vesting van 
mijn geloof en Koop zoo zelfzeker tasscben al die beidenen, 
dat ik nauwelijks beboefte gevoel met anderen te spreken. 
■ Het koulijden is een onopboudelijke raarteling, riiaar tot 
nu toe Keb ik nog geeii verkpudKeid. AHeen de Konger kwelt 
me afscKuwelijk. Ik gevoel me licbamelijfc verzwakt en wan- 
neer ik v66r den splegel sta om me te scberen, moet ik vast- 
stellen dat de bonger langzaam maar zeker zijn ondermijnings- 
werk doet. Met de anderen gaat bet overigens niet beter. 
Het zijn reeds ecbte doodskoppen. Alleen de Blockalteste, 
Rudi, met zijn trawenten. zieh er goed uit. Ze bedienen , 
zicb rijkelijk van soep. kofcen zelf tusscKendoor. < oiganisee- 
ren » mi de fceufcen en de kantine wat ze noodig bebben en 
laten Ket niet aan Kun Kart komen. 

Wie wil. kan gaah werken ofwel lijken dragen ofwel 
wagens van bet Franscbe leger afbreken om bet bout en bet 
ijzer te Keiwinnen. Wie buiten werlrt. Keeft niet meer zboveel 
de BIockftiKrers te vreezen en krijgt 's middags een Kalve 
pollepel « steckriibensuppe » meer. In de taal van bet kamp 
beet dat « NacKscKlag ». 

Den dag daama wordt ik ingedeeld bij een Heine groep 
en wanneer de anderen na bet appel weer bet deuntje van 
« links, zwo, drei, vier > aanvangen, marcbeeren we weg 



37 



cnder bevel van een die reeds langer in net kamp is. Wan- 
neer we over Ket plein marcKeeren zijrx er reeds anderen 
jbezig met tanlcen de sneeuw te evacueeren. De Lanken wor- 
den op nun .zij gelegd, voortgeduwd door gevang^nen, die 
den gelieelen tijd tot tegen dengrond gebufet moeten gaan 
en zoo woidt met Ket zitvlak de sneeuw meegekratt. 

Wij halen in Ket doodenKuisje groote. lange zwart ge- 
-scMderde Jbakken. Met vier man een tak. In colonne keeren 
we over Ket appelplein terug naar Larak 1 1 . Hier gaan we 
door een poort, de afsluiting van Ket. kamp der RussiscKe 
krijgsgevangenen. In de sneeuw liggen er piemaakt een vijitig- 
tal mionsteracKtlg magere Kjken. Vuil. vol drek, met open 
mond en open oogen. GeKeel Kun wezen spieekt van aen - 
■ellendigsten Kongerdood. 

In de fcarak daameven staan enkele duizenden Russen. 
Ze Ketten geen vuur. krijgen tijna niets te eten en elken 
avond worden er enkele Konderden « umgelegt >. Ze trap- 
pelen van de kou en staan zoo dicKt op iriekaar dat ze riocK 
zitten nocK Ilggen kilnnen. Dag en nacKt moeten ze staan. 
^Vannee^ er een opgeKouden Keeft met leven, wordt Kij door 
de anderen ontkleed en tuiten op den stapel gelegd. Elken 
morgen worden ze daar weggeKaald. Met twee nemen we een 
lijk op.' een met Keide Kanden. de andere met Keide voeten. 
en zoo worden Ze met twee of drie sameil in die kisten 
gelegd. Wanneer alles ingeladen is, wordt de colorme ge- 
vormd en gaat Ket in tragen marscK naar Ket crematorium. . . 
Zoo komt elken morgen aan de poort van de Russen de 
« vuilniskar » deze menscKelijke vuilnis afKalen. 

Ik deed dat werk graag. Ik deed Ket met eerbied en 
gedurende Ket gaan tad ik voor de zielenist van de sutkelaars 
die een moeder of vrouw of Mnderen KeoLen, die op Kun 
tKuiskomst wacKten met onrust en ongeduld. God, wat is de 
oorlog een geese! voor de menscKen I 



58 



Ik Keb ditwljls lijlen gedragen. Telkens als ik ton. maat 
altijd gtng Ket niet en dan gingen we wagens afbreken. 

Velen zullen zicK nog Ket troostelooze spektakel Kerin- 
neren dat ons Ket FranscKe leger in Mei 1940 bood. wan- 
neer Ket met zijn legerkarten nit den oorlog vari 14-18 Kier 
over onze steenwegen sukkelde onder de bommen en net 
M.G.-vuiir der DuitscKe vltegers. AI deze duizenden wagens 
kwamen naar DiiitscKIand als oorlogsbuit. Kort na de over- 
winning was de overvloed zoo groot, dat Ket niet op ton. 
Weken lang vverkten de gevangenen aan Ket lossen van 
eindelooze treinen in Ket station van Oranientutg. Vandaar- 
werden ze naar Ket boscK van SacKsenKausen gesleept en 
met kleine KdeveelKederi in Ket tamp gebracKt om afgebroten 
te worden. Hooge stapels van metalen bariden der wielen, 
fioopen metaal voorttomende van reeds vemietigde wagens. 
waren er in Ket kamp, tiaar om te worden overgebracKt naar 
de gieteiijen. Het Kout weid tiern gezaagd en diende als 
brandKout voor de S.S.-barakken. 

Dat "was zwaar werk. Met zware metalen wiggen en. 
voorKamers werd er op de wielen en assen gebeukt en bet 
bout dat zoo vast aan de metaalbeslagen vastzat, dat Ket niet. 
fcon worden losgebroken. werd er op kleine vuren afgebrand. 
Toen ik me daar even slond te waimen. kwam de voorarbeider 
bij mij en zegde : « Pas op. blijf daar niet .staan. want van 
op den toren beloeren ze ons met een verrekijker, en ge zoudt 
de eerste niet ziJn die doodgesoKoten wordt omdat Kij zicb. 
staat te wannen zonder te werken. » 

Inderdaad < Arbeit macKt frei >. Maar wat ze Kier 
arbeid en vrijbeid noemen, is lets Keel anders dan dat wat wiJ 
daaronder verstaan. De barak daamevens dreunt van Ket: 
getrappel der koulijdende Russen. Ik ben zeer moe. De voor- 
hamer is zwaar en de spieren weigeren dienst. Elken dag" 
wordt de Konger en de slaapnood grooter. Het eten is ontoe- 



S* 



reitend, de rusttijd te tort, de kIeedijonvoldoeride.de arbeids- 
tijd te lang, de koude ongenadtg, de terreur en de moreele 
ellende onmenscnelijL Enkelen KeLLen er reeds een einde 
aan gemaatt door in den draad te loopen. Ze zijn gestorven 
aoor de elektriscnen stroom e"n Kun afzicFitelijk magere lijken 
werden naar net crematorium gedragen. 'Zie KebLen er een 
einde aan gesteld. Wij vediten nog den ongelijken strfjd 
om irt leveri te tlijven. We weren ons als drenkelingen. 



«ARBEITSDIENST» . 

Er wordt onder de.« Haftlingen >, dat is onze officieele 
schandenaam. reeds sedert enkele dagen gezegd. dat de 
arbeidsdienst in onze barak gaat fcomen, cm ons v66r onze 
verlegging naar een barak in net kamp. in te deelen bij een 
arbeidscommando. Ondertusscnen is bet elken dag : lijken- 
dragen of wagens a£breken. Elken dag bezoek van den Block- 
fiibrer en voorstelling der nieuwelingen met dezelfde beest 
acbtige misbandelingen. Een paar dagen later bebben we 
gebeel den dag op bet appdlplein in sneeuw etivorst gestaan 
tot ongeveer middemacbt. zonder eten en zonder onderbre- 
king. Ifc ging bijna omvallen van vermoeienis en slaperigbeid, 
toen er een nevens mi] omvieL Deze plof maakte me met 
6en slag weer wakker, want ik was staande balf Ingeslapen. 
Wie omvtel, bleef liggen en sneeuwde onder. 

Zoo is bet elken dag en elk moment vari elken dag 
een or andere pijniging or cmcaneerderij. Terwijl bet nog 
belt voor bet opstaan. moet ge reeds uit bet bed zijn. Half 
naakt moeten we naar de waschronteinen en talnjke jongens, 
die zicb goed gewasscnen bebben. moeten er terug been 
omdat... bun banddoek niet ndt geribeg gewoiden is bij bet 



60 



afdrogen. Het minste tikje Vuil. veelal iets wal de Block- 
alteste alleen zien kan op lepel, mes, scbotel of beker of in 
bet zeepbakje, is voldoende om de vemederendste straffen 
uit te lokken : slaan. scbelden, straf-staan in de sneeuw, op 
de bukken zitten in de sneeuw. enz. 

We bebben nu bedden gekregen. De eerste dagen slie- 
pen we op stroozalken op den grond. Nu zijn' de stroo- 
zakken in bouten bakken gelegd. Dat is even bard en beeft 
bet nadeel dat we elken rtiorgen bet nieuwe cbidane bebben 
van bet bed opmaken. Noolt is bet goed. Tusscben bet op- 
staan en bet morgenappel bebben we nu geen minuut meer 
vrij. want terwijl we onzen morgenkoffie dririken. is de Blocks 
altesle in de slaapzaal en trekt systematiscb alle-beddegoed 
door mekaar.. . bebalve dat van zijn vriendjes. 

Meer en meer verlangen we' er naar eindelijk uit dezen 
« Quarantaneblock » te worden losgelaten en te worden 
ingedeeld in een barak in bet kamp en in een commando. 
Slecbter dan be^een we nu bebben. kan bet moeilijk. 

Op zekeren morgen beet bet : « Aantreden voor den 
arbeidsdienst ». Een na een worden we in de andere kaiiner 
van de barak toegelaten om te verscbijnen voor een andere 
« Haftling », die zeer goed in bet vet zit. Van degenen die 
reeds terugkomen, weten we dat er liaar bet beioep geviaagd 
wordt. fen naar bijzondere kundigbeden. Wanneer bet mijne 
beurt is. sta ik voor « Haftling » Bucbmann, die als onder- 
scbeidingsteefcen van zijn ambt een zwarten armband draagt 
rnet in witte letters bet opscbrift : « Arbeitsdienst >. Bucb- 
mann beeft niet deii tijd om tot inij een vraag te ricbten. 
De Blockalteste Rudi zegt bem : « Dat is de Belgiscbe 
katbolieke scbrijver en professor. » Hoe kan die verdomde 
dwingeland dat weten en waartoe bier deze inlicbting ? 
Bucbmann bekijkt ihe. scbrijft nEiam en nummer op en zegt : 
« Speer >. Dat werkte als een koud stortbad. Ik bad reeds 



61 



geLioorcl dat « Kommando Speer ». samen met « Kommando 
Klinker », ket zwaarste commando van geKeel net kamp was. 
Dat commando was privaateigendom en stond onder de 
Koogere leiding van Speer, die later Todt zou vervangen als 
minister van oorlogspioductie. 

Speer is daardoor de directe schuld aan den aooa. den 
grLiwelijken dood door uitpuiting en vqrst, van auizenden 
buitenlandsche patriotten. De- zwaarste siraf die hem kan. 
warden toegediend is niet toereikend om ook maar een deeltfe 
van zijn schuld ^t te vagen. ^ 

Honderden onscKuldigen zijn daar langzaam or snel. 
al naar gelang Kmi uitkoudingsvermogen, gecreveerd als 
Konden. Zand laden, lorries voortduwen, leeg en volgeladen. 
in looppas. de voorarteider in den rug met een fcnuppel. tot 
men van uitputting ineenstort en met muppelslagen of door 
bevriezen eindelijk verlost wordt. Binnenschepen lossen en 
laden, waarbij velen op de loopplanfe met hun feruiwagen. 
steenen of een zak cement als last, duizelig werden en ellendig 
in het kanaal verdronken. Zware arduintlokken sjou\yen yoor 
de constructie van kaaimuren, waarbij vele arbeidsongevallen 
met bijna altljd dopdelijken aflpop wegens licbaamsuitputting 
en omdat de getwetste eigens iiieen boek gelegd werd zonder 
zorgen tot 's avonds, wanneer alien temgkeerden naar bet 
kamp om dan nog een appel mee te maken alvorens de 
eerste zorgen te krtjgen. Breuken, tuberculose, longontsteking, 
oedeme en pleuritis, bevrozen voeten en banden. '— buiten 
enkele geprivilegieerde voorarbeiders, die zicb zonder meer 
een deel van bet eten der anderen toeeigenden en die niet 
moesten werken, •-' bad er alleman lets. Hoevelen badden 
banden bedekt met zweren tengevolge van wonden. die door 
bet vuile werk geinfecteeid waren. Hoevelen kwamen er met 
verschroeid gezicbt en balf blind temg tengevolge van de uit- 
wasemingen van teer en pek bi] bet uiteermemen van elek- 



6a 



Iriscbe stroomkabels ?. Hoevelen badden de voeten vol gein- 
fecteerde wonden tengevolge van de dagelljkscbe been- en 
teragiriarscb ? Hoevelen bebben er een tuberculose opgedaan 
door elf uren dagelijfcscb werk in barakken zonder verlucbting. 
waar allerbande, oude rommel. die met beele scbepen toe- 
kwam, werd uiteengenomen ; pude telefoon- en' telegraaf- 
apparaten. oude stoyen. ovens, electriscbe draden. kabels, 
kortom. alles wat door privaatpersonen en openbare besturen 
werd ingeleverd als « Altmaterlal » of wat voortkwam uit de 
pulnen van vemielde gebouwen. 

Speer, gij zijt een massa-moordenaar. Ik zeg het u niet. 
het zijn de hofiderden onschuldigen, die door uw geldgier, 
uw hebzucht, vw meedoogenlooze wreedheid in den dood 
gejaagd zijn. 

De pboto s die u in liefelijken buiskring voorstellen met 
vrouw en kindjes, lacbehd en joviaal 'koutend met « uwe > 
arbeiders, zijn blijvende documenten van uwe nationaal- 
SQCialistiscbe buicbelarij I Honderden brave Polen, Franscben, 
Tsjecken en Russen, bebt ge er door uw bandlangers en land- 
genooten. Duitscbe misdadigers en communisten. doen ver- 
moorden. Ik beb ze zien neerslaan terwijl ze ketmend den 
aim nog opbieven pm den gehadedslag af te weren. Ik \\eh 
ze zien strompelen en vallen bij bet werk. Ik beb ze zien naar 
Ijet kamp sleepen warmeer ze 's avonds van uitputting niet 
meer konden gaan of staan; Arbeidskameraden, die zelf van 
vermoeienis deze ellendigen niet meer dragen konden. sleep- 
ten ze drie kwartiers ver over de baan. zoodat bun knieen 
en teenen gedeeltelijk afgesleteh waren. Later werd deze 
menscbelijkp afval op wagens mee teruggebracbt. Op den 
grond liggend, deden ze bet laatste appdl mee. om enkele 
dagen later te gaan sterven in een « muzelman-block » en te 
verdwijnen in bet crematorium. Elfcen dag. elken avond, beb- 
ben duizenden dat spektakel bijgewoond. 



63 



Uw handlangers, de Duitscke communisten in net lamp, 
hadden mij er ook Keen gestuurd. Ik ten er vandoor geloopen. 
Dan heeft een Duitscli misdadiger mij er terug Keen gestuuid 
en ik Ben er weer vandoor geloopen. Zoo lomt het dat ik 
nu nog leef; andets Kad ik ook tot het gefal xiwer slachtofters 
Lehoord en had ik dit getutgenis niet fcunnen" afleggen, om 
de nagedachtenis te eeren van de gevallen « Speermiinner >. 

Speer, gi] zijt een massamoordenaar I 



« BLOCK 25 2. 

's Anderendaags wordt ens medegedeeld. dat we ver- 
legd worden naar het kamp. Na het appel krijgen we ons 
stuk dagelijksch Lrood en een" identiteilsfcaartje. dat ik op 
Block ag meet afgeven. , 

De kamerchef, een dik en volgevreten misdadiger. Otto, 
leest op Toija kaartje : « Professor » en schiet in een onbedaar- 
lijken lach. « Professor, hmlt hi], een « Professor » I Hoe is 
't Gods mogelijk dat ge zoo dom geweest zijt hier te komeni 
Dat komt allemaal hier om vemietigd te worden. Gj gaat 
hier toch kapot. jongen. Ge zlet er al uit als een skelet en 
ge zijt amper hier. » Een paar anderen schreeuwen : « Nog 
een tourgebls-varken, dat vroeger van qns zweet geteerd heeft 
en nu hier in Duitschland ons brood nog komt opvreten. > 
Wanneer het gebrul wat bedaatd is. geeft hij rne een hand- 
doek. een schotel, een beker. een mes en een lepel. Hij 
duidt me een kast aan. waarin ik aamen ben met een Ober- 
Schlesier. Wrobel, die zes maand gekregen Keeft. omdal hij 
als Pool, heeft te doen gehad met een Ehiitsche vrouw. Hij 
behoort tot de kategorie der « Polenficker ». 



64 













It trijg oofe nog een ted aangeduld en zet me dan aan 
tafel Irij Erich Ott 6m imjn avondLrood te eten. Van alle 
taiiten wordt it tetelen. maar it ga snel te ted. 

's Morgens tenben "voor ■ de eerste maal soep in plaats 
van toffie. De officieele benaming is'** Knoiirsuppe » ; een 
halve hter water eigenhjt. De gevangenen noemen het 
< Lorelei-suppe ». Het gedicht van H. Heine «• Die Lorelei » 
begint met de woorden : « Ich weisz nicht was soli ,es te- 
deuten >. Van die soep weet men evenmin wat ze beteetent. 
. De BIdckalteste, een Berlijnsch mlsdadiger-^ Adolf heet 
hij '— roept me van tafel weg om mijn bed te maken. De 
« smeerlap" » heeft naturulijk weer alles doorheen getrokten 
en it' moet. vooraleer it verder eat, mijn ted een tweede 
maal maten. It ten zwat van het onondeitroten hongep- 
lljden en hijg van vermoeienis als het werlje gedaan is. Dan 
wordt er geroepen : < 'raustreten I »■ Er moet gevaagd worden. 
It tan nog inderhaast het restje soep binnensIotten..Maat 
nu moet it er nog doorloopen om schotel en lepel te wasschen. 
Wanneer it eindelijk tiaar ten, geeft me de « Stuben- 
iilteste > een Irachtigen sohop tegen het achterste. Ik loop 
naar tuiten en, stel me met de arideren in het gelid v66r 
de tarak. Het is nog pikdonker en er waait een wind die door 
merg en teen gaat. 

De weg is met een dikke laag hard-geloopen en tevroren 
sneeuw tedett. Bij het tweede signaal van de tel— we ' 
staan reeds twintig minuten tou te lijden ^ marcheeren we 
naar de appelplaats. die van op het torengetouw hel verlicht 
is met schljnwerpers. Van tusschen de barakken tomen de 
Blocks aangemarcheerd, woiden opgesteld en afgeteld. Elken 
morgen is. het nu weer de ver^tompende chicaneeiderij van : 
« Richt u I Aansluiten I - Vordermann, Seitenrichtung I » 
Hierbij wordt menigeen geslagen of geschopt door de Bloct- 
alteste en de Bloctfiihrer. Wanneer de aftelling voortij is. 



63 



^:i'^::>:^S'7-j;,-= 



■ komt de Lagerfiihrer op Ket plein oiil het rapport in ontvangst 
te nemen. Et woidt gecommanJeerd : « Miitsen. ab I » iNu 
Hijven we zoo in sneeuw of regen. of ijzigen wind met glad- 
gescfioren hoofd, staan, zoolang Ket deze Keeren belieh. 

-Wij, latliolleten. welen dat op dit oogentlilc Mnpriester 
ons alien de generale atsoVie geeft. Ik ten geKeel afwezig : 
ik bid en denk aan vrouw en kinderen, die nu nog warm 
te bedliggen. terwljl ik.ker elken morgen sta te bibberen van 

de kou. J J 

Nu volgt een der gevaarlijkste momenten van den dag. 
Er wordt geroepen : « Miitsen auf I » en dan: « Arbeite- 
lommandos antreten I » Er ontstaan op het plain een wiLde • 
wervelstorm van loopende en vallende gevangenen waar- 
tusscben de BlockftiWs. Blockaltesten en voorarbeiders 
soboppen en slaan op alles wat binnen hun. bereik kpmt. 
Nooit is men zeker met gaaf licWm bij het commando aan 
' te landen. Tegen de wand der Larakken aan den kant van 
bet plein liggen ef een tiental sukkelaars met bebloed gezicht. 
die scboppen gekregen Kebben tegen geslacbtsdeelen. scheen- 
been of staartbeentje. _ ■ i tj 

Na' veel Iieen en weer dxiwen en schelden, z>f?^e 
eindelijk op rijen van vijf. geieed voor den uitmarscb, Maar 
het is nog te donker om Ket kamp te verlaten. Ue arbeids- 
commando's die biiinen de groote ombetning van het kamp 
arbeiden. marcheeren reeds door de poort Daar is het een 
schelden en slaan van alle duivels. omdat de rijen nietrecht 
genoeg zijn, te snel of te traag marcKeeren voor die dutsen 
van deS.S.. die toch zoo slecKt aftellen kunnen. Wij staan 
nu ongeveer een uur in de koude te bibberen en te trappelen. 
Eindelijk klink het : < Im GleichscKritt Marsdi I > en 
« Miitsen aL I » Wanneer we voorkj dat Herrenvolk ga^, 
moeten weals brave schooljongens de muts^ ainemen. bij 
het doormarcheeren krijgen we alle lieve complimenten mee : 

66. . . 



« luie strontzakken >. « luie zwijnen », « klootzakken » ; en 
het regent vuistslagen en scboppen. Duitsche kultuur I De 
doormarscK door de poort van het kamp 's morgens en 's 
avonds is telkens een levensgevaarlijk moment. De Lager- 
alteste, meerdere Blockaltesten en Blockfuhrers, soms oofc de 
Lagerfiihrer staan daar aan de poort. Ze scbreeuwen, brullen, 
slaan, stampen en schelden als een hoop bezetenen. 



«SPEER» 

We maijcheeren nu in de halve duistemis over de be- 
sneeuwde straten. Weldra plakken er dikke sneeuwklompen 
aan de houten zolen, Het gaan met gewonde voeten, zonder 
kousen in deze braut afgewerkte « Holzschuhe > wordt een 
echte marteling. Warmeer we eindelijk aankomeri. worden 
we op een.groote vlakte weer opgesteld voor een nieuw appel. 
De nieuwelingen moeten afzonderlijk staan en worden ergens 
bij een coloime- ingedeeld. Ik krijg een pioche €n een troffel 
en moet de sporen vaii de lorriewagentjes vrijmaken van 
sneeuw en ijs. Het kan nu ongeveer half acht zijn. Tot 
twaalf uur sta ik bier in de koude. Te moe orn te werken.- 
Maar-het is te nijpend koud om stil te staan. Oh, dat nijpend 
dilemna : de keuze tusscKen koulijden of uzelf .tegen ver- 
moeienis en uitputttng in aan Ket werk houden. 

Alles is sneeuw in de omgeving. Alleen in de verte 
een paar barakken en denneboomen. Lage sneeuwwolfcen 
drijven voorbij en af en toe scheert een vlucht raven over 
de vlakte. Wat een verveling I En de honger plaagt me zoo 
afschuwelijk. Het begint te sneeuwen ; groote wollige viokken 
dwarrelen naar beneden en leggen het spoor dat ik gedeehelijk 
Keb vrijgemaait, weer onder een dikke laag sneeuwj Dezen 
nacKt zai Ket zeker nog sneeuwen en morgen kan ik hetzelfde 



67 



nuttelooze wert Kerteginnen. Langzaam kruipt de tijd voottij. 
Ik moet naar Iiet closet gaan en tegeef me naar een Kutje 
waarirl it de voorarLetdec KeL zien verdwijnen. Warmeer ik 
kimentreed. slaat me een geweldige hitte tegen en de geur 
van getakken patatten. Op een klein stoofje dat gideit, maakt , 
hlj zijn middageten klaar. Wanner ik hem .vraag waar. ergens 
ket closet is, scliiet Kij in een lack en geeft me _^den raad 
in mijn troek te doen en snel te Veidwijnen. (In die Hosen 
scheissen und scKnel verscKwinden) . Ik keer terug en zet me 
ergens ackter een koop sneeuw. De wind speelt door al mijn 
kleeren. Ik denk aan ket verkaal van den gevangen S.S.-tnan, 
' die met ons in de gevangenis van Altona was. Het gebeurt 
zeer dikwijls wanneer een gevangene daar aldus zlt, dat de 
posten. om zicK te amuseeren van ackter de geslacktsdeelen 
afsckieten. Met een greep sneeuw inaak ik mijn ackterste 
zuiver en dan droogmaken met mijn kenid. Wanneer ik mijn 
kleeren weer aan ket lijf keb, overstroomt me een moment 
een weldoende warmte. . • - 

Er wordt gefloten. Uit al de plopienlvan het terrem 
komen er geVangenen om kun soep af te halen in de kalle 
der steenkappers. Er zijn nlet genoeg sokotelren lepels. Ik ben 
kij de tweede ploeg en eet uit een vuile sckotel i"et een 
vuilen lepel. Etielen. die er reeds langer zijn. krijgen bekalve 
de afgekookte witte kool. twee sneden Brood met margarine 
tesmeeid en een dun sckijfje worst. Dat is de « A^™'^- 
portion » 1 Wanner ik mijn ■ kuurman op den arduinhlok. 
waarop we zitten. doe opmerken dat de margarine er afgekrabt 
is, antwooidt kij mij : « dat moet ge niet zien » I Nog Lij 
anderen is dat zoo. Nu weet ik waarme de voprarbeider 
patatten klaar maakt. Enkelen tijd later is kij ook < geplatzt > 
en afgezet., Toen was ik-niet meer tij Speet. " . 

Toen ik daar ongeveer twee weken met piek en spade 
gewerkt had en lorries in looppas voortgeduwd, ken ik flp 



68 



zoek gegaan naar een ander wert. Het was zeer moeilijk van 
Speer los te komen; omdat alleman erweg "Wilde om naar een 
ander commando te komen, De Blockalteste dwong me er 
terug keen te gaan en keeft me daarvoor een paar maal in 
het gezickt geslagen. maar de naijver tusscken de misdadiger 
Adolf en den communist Buckmann. viel ten mijne gunste 
uit. Ik had Buckmann wijsgemaafct dat ik « werkstudent » 
geweest was en iets verstond van timmerwerk. Daarop gaf 
hij me een triefje voor de « Verwaltungswerkstatten >. Ik zou 
er werken metde timmerlieden. Adolf sckold en vloekte alsof 
er direct zijn eigen Belang mee gemoeid was. Maar eenmaal 
weg van Speer, zou ik er niet meer terug keen. De miserie 
was eckter niet voorbij. 



KOMMANDO . 5 VERWALTUNGSWERKSTATTEN* . 

Waruieer we 's morgens na ket appfel in de werkkuis- 
barakken binnenkomen, branden de ovens reeds waar de 
lijmpotten op gewaraid worden. Ik ga nie voorstellen met 
mijn^brielje bij den voorarbeider, cTie me zeer fccJel ontvangt. 
Hij kan niemand meer gebruiken, maar deelt me in bij een 
groep die in de S.S.-barakken slaapkamers moet ombouwen 
tot bureelen. Voor de S.S.-mannen die keen en weer loopen 
moeten we elk moinfent oppassen, want een kwade slag is 
snel gegeven. Het werk is. er goed. Twintig teer wordt er 
gepast en gemeteh en besproten alvorens een plank te placee- 
ren. Tusscheridoor woidt er veel over politiek gesproken — 
« pohtlsieien > noemeri de Ouitsckers dat. Dit alles met eeri 
gezickt alsof we verdiept waren in moeilijkkeden van ket 
werk. . ■. .; 

, Enkele dagen later gaan we met hetzelfde commando 
op het terrein van het karnp werken aan de constmctle van 
een landhilisje met ond'erdak voof motoiyacht voor Ober^ 

■ - - ■ 69 



gmppenfiihrer der S.S. Loritz.- We werlen onder een afdak 
waar veel hout opgestapeld ligt en af en toe tunnen we_ ons 
om de beurt enkele minuten warmen in een nutje, waar een 
Jood Lezig is met aardappelen . koken. HiJ geeft me twee 
< pellkartoffels »: de eerate aaidappeleii die it eet sedert mifa 
intrede in Ket kamp. Was dat een feest I Enkele minuten 
later, geeft de Bitelforscher, die met mij werkt en die blijt- 
taar deelgenoot is in Ket « Gesctaft ». mij nog een aardappel. 
Ik wist niet dat een aardappel zoo goed smaken kon. 

In Ket Kutje wotdt weer veel « gepolitisiert », Er is juist 
een « RoIIwagen » aangekomen, geladen met ijzeren bedden 
die onder bet afdak afgeladen worden. Een « RoIIwagen » 
is een lastwagen. meestal op gummibanden. die, om benzine 
en paarden uit te sparen. getrokken wordt.door een vijftieritaT 
gevangen. Algauw beb ik kennis gemaakt met een Poolscben 
joi^en. student a'an de Tecbniscbe Hoogeschool van War- 
scbau. Nu trekt bij een « RoIIwagen ». Hij geeft me een 
sigaret en we rooken acbter de boutstapels. Wanneer we 
gesnapt worden, kost dat vljf-^en-twintig stokslagen op bet ; 
.acbterste. maar de bonger maakt de bekoring te groot. 

Het is onbamJiaitig koud. Ge kunt bijna niets in ,de 
handen bouden, zoo stijf zijn de vingers van de kou. Ik ga 
me een paar minuten warmen in bet butje en wordt er aan* 
geklamt door den voomaan van ons werfcgroepje, die zicb reeds 
ganscb den . morgen warmt en nog geen slag gedaan beeft. 
Van den oorlog glijdt bet gesprek stilaan naar andere onder- 
werpen. Aan bet einde van een even oninteressant als on- 
vrachtbaar gesprek besluit bij : « Ha, ba, gi}.zi}t volgeling van 
Cbristus I Ik beb oot twee jaar tbeologie gestudeerd, tnaar 
ik ben discipel van Lenin. » 

Na bet middagappel en de middagsoep in bet kamp, 
keeren we tenig naar bet werk. Warmeer ik me in den loop 
van den namiddag een beetje wil gaan warmen in bet butje. 



7Q 



jaagt bij.^me brutaal buiten... <: want er meet oofe gewerkt 
worden > I , 

s Avonds keeren we terug naar de werkplaatsen in bet 
kamp. Daar is de eerste voorarbeider die alle arbeidsgrpepjes 
onder zich heeft^ TerwijI it bet gereedscbap belp wegbergen, 
zie ik dat onze Leninist met den voorarbeider staat te spreken. 
Enkele minuten later stel ik me in de rij om de «-Arbeits- 
portion> te ontvangen. Wanneer ik aan de beurt ben, zegt 
hij me, dat er vandaag geen t Arbeitspbrtion ». is voor mij 
en dat ik morgen niet meer moet terugkomen naar bet com- 
mando, want dat er ook geen vverk meer is. Hij moet er reeds 
meerderen doorzenden. ^• 

Een beetje ontmoedigd door dezen tegenslag, ga ik naar 
het appyplein._ Wanneer we daama in de barat komen, ga 
ik naar den Blookalteste en meld bem dat ife zonder com- 
mando ben.- Hij vliegt uit als een wilde : < Heb ik bet niet 
gezegd dat dit geen commando is voor nieuweliiigen. Gij 
moet naar Speer, en als ge niet wilt, zai ik u op transport 
sturen. » 

s Anderendaags 's morgens na bet .app^l raoeten dege- 
nen die geen commando bebben, aantreden v66r de ba(rak 
en als we daar zoo ongeveer twee uur bebben staan bibbeten 
van de kou, worden we binnengelaten. We mogen door de 
goedwilligheid van bnzen Blbcfcalteste ganscb den dag in bet 
closet staan. ' ' 

• We bebooren tot bet zopgenaamde « Stebkommando » 
dat alHjd ter beschikking staat voor toevallig uit te voeren 
werk. ■ . 

STAANCOMMANDO 

Op 22 Maart beb ik voor de tweede maal aan mijn 
tamilie geschreven dat ik opgeruimd en gezond ben. De 



71' 



bloedeloosheid in Ket Koofd veroorzaatt een eigenaardige lam- 
heid en slaperiglieid' der hersenen ; tijna een absolute gedach- 
tenloosLeid en yedies van gelieugen. -De eerste raaal dat ik 
naar Wis scKreef. moest ilt in mijn geKeugen zoeten^om mijn 
eigen adres terug te vinden. Naar Kuis schrijven is de eenige 
vreugde in het tamp. Maar de leugenachtigKeid van de bneven 
die men riioet scWjven, de eigen - gedachteloosKeid en de 
censuur van Blockaltesten en S.S. verderven deze eenige 
vreugde en soms walgt men van hetgeert men zelf schrijft. " 

Het briefregelemeht luidt als volgt :. « Elte gevangene 
mag pet maand twee trieven of twee postlaarten ontvangen 
en verzenden. Aankomende trieven mogen niet meer dan. 
vier tiadzijden van elk vijftien lijnen inbouden ; ze. mo.eten 
oveizicbtelijk en goed leesbaar- zijn. Paketten van gelijkwelten 
inboud zijn verboden. Geldzendir^en zijn alleen per post- 
mandaat toegelaten. De talon mag. alleen voomaam. familie- 
naam. geboortedatum en nummer vermelden. Geen enkele 
mededeeling is toegelaten. Geld of pboto's in brieven zljri 
verboden. Alle postzendingen die aan deze voorwaarden niet 
beantwoorden, worden geweigerd. Onoveizicbtelijte of sleebt 
lee^are brieven worden vemietigd. h. bet kamp tan men 
alles koopen. Nationaalsocialistiscbe dagbladen zijn toegela- 
ten. ze moeten ecbter door den gevangene in bet kamp zelf 
besteld worden. » tt i J 

Er wordt ens mondeling medegedeeld dat elte mede- 
deeling over hetgeen er in bei kamp gebeurt, ten strengste 
verboden is. In mijnen eersten brief bad-ik gemeld... < dat 
ik meerdere vrienden ontmoet bad ». De brief werd me terug- 
gegeven door den Blockalteste. met de- woorden ; < dat me 
dit reeds vijf-en-twintig stokslagen op bet acbterste bad kun- 
nen kosten indien bij, den brief bad laten doorgaan naar de 
censuur. » Het gebrulk van alle eigeimamen, van. alle adrra- 
sen of straatnamen is verboden. Ditwijis b.v. beteekent de 



7a. 



mededeeling : « Doe eens de grbeten aan oom Jozef », « Ga 
eens naar bet bureel van de Gestapo bm een poging te aoen 
mij bier ult te balen ». De beeren van' de Gestapo booren 
liefst niet de versmoorde klacbten van bunne, slacbtbffers. 
Spreek in Godsnaam niet van bidden of van Onzen Ljeven 
Heer. als de Blockalteste een communist is, want dan trijgt 
ge uw brief ook temg en wordt ge overgeleverd aan de 
algemeene spottemij. Is de Blockalteste een beroepsmisda- 
diger, dan gaat de brief_door. want die.lui zijn op stut van 
godsdieristige overtuiging totaal onverscbillig.. 

■ Al deze bepe^bngen maten bet scbrijven soms tot een 
moeilijk werfe. omdat men de vier bladzijden vullen meet 
rnet bescbouwingen. Dat gaat niet zoo licbt als men lijdt aan 
« an&nle c^rSbrale ». Het is verboden over onzen eigen 
gezondbeidstoestand te scbrijven. Het eenige wat men 
schrijven mag, is : « Icb bin gesund und munter ». Dat deed 
velen zeggen, dat er in bet tamp geen zieken zijn ; er zijn 
alleen gezonden en dooden. ^Vie in bet bospitaal ligt, scbrijft 
niet. Verboden I 

Het boeft niet gezegd dat in dergelijte pmstandigbeden 
bet schrijven, dat elgenlijk een aangenaam verzet zou moeten 
zijn. een geestebjke mari:elirig was. Weeral leugens opzenden 
naar buis ? Liever niet scbrijven I Ge zit daar met maagpijn 
van den bonger ; ge voelt u zwak, vermoeid en bloedeloos 
en dan tocb aan de vroiiw scbrijven, dat bet zeer goed gaat. 
Niet eenmaal, maar twintig, dertig maal, maanderi lang. 

Rond den tijd dat it mijn eersten brief ontving, beboorde 
tk dus tot de zoogenaamde. « Staancommando >. We moesten 
den godganscben dag in bet W.C. staan. Om te bekomen 
dat er zoo weinig mogelijk jgevangenen den arbeidsdwang 
ontduiken, moest het leven van degenen die geen arbeids- 
commando bebben, zoo ondraaglijfc mogelijk gemaakt worden, 
nog, ondraaglijter dan het leven op de arbeidsplaats. Geheel 



73 



den dag staan in den stanfc, den luclittocht, de koude en 
de vochtigneid. Rond elf uur women we dan dcior den Blocfe- 
alfeste tuitengejaagd om aan de Jkeuken nog een Kalf uur 
te staan trappelen van de feou en dan eindelijic de ketels met 
soep naai de tatafe te dragen. Dan fcedierit zicn de Block- 
alteste reeds. Hij neemt soep voor zichzelf en een paar vriend- 
jes, zooveel Ket Kem Belieft, d.w.z. zooveel htj kan, zonder 
de anderen al te opvallend te bestelen: 

Op zekeren dag ontving ik een Lrierje om me na net 
morgenappel te melden in de Effektenkamer. Toen ik samen 
met enkele anderen in een temperatuur van rond de 25 graden 
onder nul Kad staan wacHten van 6 uur s miorgens tot 10 
uur, werden we eindelijk de eene na de andere binnengelaten. 
Daar zat de S.S.-man. cKef van de Effektenkamer. en al- 
vorens Binnen te treden moet men in de deuropening tlijven 
staan met- muts in de nand en de formule uttspreken : 
« Haftlirig 4098 1 Littet eintreteh zu diirfen > ( vraagt cm 
Binnen te mogen komen). Zorg dat uniform en schoehen 
zuiver zijn en volkomen onBerispelijk, Ket gevangenennummer 
duidelijk en zuiver opgenaaid. want anders ontploft de S,S. 
Ge fcrijgt een stamp waar hij u treffen kan en ge moogt Llij 
zijn "dat ge er door snel weg.te loopen, zonder een «MeIdung> 
en 25 stokslagen afkomt. De S.S.-mannen zijn wilde Beesten, 
die elke gelegenBeid en elk voorwendsel goed vinden om de 
gevangenen op de Brutaalste wijze te mishandelen. 

Ik kreeg mijn pull-over, mijn sjaal, een paar kousen en 
de weinlge levensmiddelen en taBak. die ik in mijn reisgoed 
Bad. Dat is Bet eenlge dat ik ooit van mijn-eigen goed BeB 
temggezien. - . . . . 

Toen ik met deze kostBare dingen in" de Barak kwam. 
de kleedfiigstukfcen wilde -aantrekken en Bet Beetje eten (a 
doosjes saidienen, j/8 kgr. suiker eh 50 gr. tafcak) in mijn 
kast wilde leggen. weid ik door den Blockalteste Buiten- 



74 



gescBopt en -geslagen. Hij was samen met twee vrienden aan 
Bet smullen en ik moest mijn plan maar trekken in Bet W.C. 
Die Beeren vvorden liever niet op devingers gekekeh warmeer 
ze bezig zijn « kameraad te spelen ». KamaraadscBap is Bet 
eerste en laatste woord in al Bun groote uiteenzettingen. 

Tot ons I SteBlommando » BeBoorden er oolc enkele 
AntwerpscBe dokwerkers. goeie jovlale jongens. die scBrik- 
kelijk lederi van deri Bonger. Ze Badden gedurende den 
SpaanscBen Burgerloorlog DuitscBe scBepen. die qorlogs- 
■ mateiiaal naai Franco-Spaiije voerden. gesaBoteerd. Na den 
inval werden ze vetraden en reeds vroeg naar SacBsenBauseri 
gevoerd. Op zekeren dag werden ze opgeroepen voor een 
transport en we BeBBen er nooit nog iets van geBoord. 

TBeo Beeft een dezer dagen een woordenwisseling geBad 
met een DuitscB misdadiger. Deze verweet Bem dat Bij 
« dreckiger Auslander >. Bet Brood der DuitscBers nog kwam 
bpeten en Bovendien niet wilde werken. Onze goeie TBeo 
was in een vlaag van yerontwaardigtng recBtgesprongen en 
Bad dezen DuitscBen drekzak een antwoord gegeven dat niet 
van de poes was... « dat de DuitscBers zelf Beel Holland 
Badden leeggestolen en Bovendien de Hollanders voor dom 
genoeg Bielden om te gelooveq dat dit een weldaad van de 
nieuwe orde is. > TBeo Beeft slagen gekregen dat ik Bet niet 
meer kon aanzien. Bij de eerste gelegenBeid werd Bij op de 
lijst van een transport gezet door den Blockalteste Adolf, 
een ander DuitscBe misdadiger. Nooit BeBBen we van Bem 
nog geBpbrd. De ver gevorderde staat van licBamelijke uit- 
putting en Bet zware werk in de steengroeven. laten toe te 
veronderstellen dat Bij niet lang meer geleefd Beeft. 

Tot ons groepje BeBoort ook een DuitscBe communist, 
Bovenier van Beraep. Een sympatBleke kerel met een goed 
Bart. Gedurende de uren van verveling vertelt Paul met 
Beimwee van zijn Bloeiend Bovenierderijtje. ergens in Midden- 



73 



DuitscWand. Hij wetd aangehouden wegens zijn overtuiging 
en de Nazi's hebben bet Haaigespeeld dat zijn vrouw zicb 
van hem liet scheiden. Zij schrijft. nu niet meer en Paul 
droomt maar steeds' van tbuis, van zonnige dagen, toen nlj 
vrtj in den Kof werken feon, samen met zijn vrouw die btj 
beraint en met zijn oudsten jongen die nu bij de Weer- 
macht is. - 

Zoo vergaan de dagen met dit eentonige loulijden en 
bongeren. Af en toe wordt er in de Stebkommando's ziiting 
gebouden en worden er de feracbtigsten nog uitgebaald om 
een zoogenaamd gelegenbeidscommando samen te stellen. 
De Atbeitsdiehst Bucbmarin komt en keurt ons zooals een 
veetoopman een toe bebjkt. Ik wordt met een paar andereri 
naar de « Scbreibstube. » geleid. Daar staat er reeds een 
bcopje .te bappelen van de koude. Ze wrijven en kloppen 
malkander op den rug om eenige reactie te verwekken tegen 
de afscbuwelijke koude. Wanneer we daar ongeveer ander- 
balf uur bebben staan trappelen, worden onze nummers op- 
gescbreven door een voorarbeider die ons op rijen van vijr 
stelt en meeneemt naar een barak buiteh de poort. Daar 
moeten we mattaszakken vullen m«t boutschafellngen. Een 
zeer vuil werk ; veel stof en stank. Waniieer elk een matras 
klaar beeft, wordt de colonne gevpimd. Elk beeft een matras 
op den rug en we keeren terug naar bet kamp om de matrassen 
op te stapelen in een leege barak die gaat bewoond worden. 
De eeriige afwisseling was een beetje babbelpn met graaf 
Potockt, broef van de Poolscbe gezant te Wasbington. Wan» 
neer we zoo den ganscben dag daaraan gesleept bebben en 
door en door verkleumd zijn, volgt nog bet avondappeb Nog 
ongeveer anderbalf uur staan feou lijden op bet plein. 

Vandaag duurde bet appfel bijzonder lang. De Duit- 
scbers.zijn slecbte rekenaars en bet komt vveer niet uit met 



76. 



bun berekening van de getalsterkte. V\/e staan ongeveer weer 
twee uur. Het is bitterkoud. Er bangen lage doilkere wolken 
over bet kamp en raven zwiereh laag over bet appelplein. 
Hun gekras is de laatste mjiziek, die meerdere dooden, die - 
dit appel kost, geboord bebben. Ze liggen daar in bun ver- 
bakkelde kleeren als een boopje vuimis. Wanneer er eindelijK 
afgemaicbeerd wordt, draagt men de dooden naar de bjken- 
balle. 

Nauwelijts zijn we in de barakken en bebben we bet 
watersoepje van Sjavonds liltgescbept. in de icnotels, of daar 
-belt bet weer. W^e moeten terug biuteri I De Blockalteste, 
die reeds gegeten beeft. giert van 't lacben. Hij scbopt en 
slaat de acbterblijvers. die tocb nog eventjes willen proeven, 
naar bulten. Weer staati vve op bet plein, nog anderbalf uur. 
Niemand weet waarom. De Rapportfiibrer, bijgenaamd de 
ijzeren Gustaf, wegens zijn fabelacbtige wreedaardigbeid, ligt 
bqven de poort door bet venster van zijn bureel met zijn 
goed doorvoed corpus op de biiizen van de centrale ver- 
waijning. Hij lacbt ons uit. 

-Het begint te srieeuwer|( Stijf en bewegingloos staan 
we daar met rond de tiendiiizend. Spreken en trappelen om 
de ledeinaten wat te waimen, is ten strengste verboden. Dat 
dit verbod wordt nageleefd, daarvoor zorgt wel de Block- 
alteste, die rond den Block loopt als een scbepersbond rond 
de tudde. Hoe is 't mogelijk. W^eer valleri er enkelen in de 
sneeuw. Weldra staan we daar alien met een boopje sneeuw 
op bet bqofd en op de beide scbouders. Bewegen is gevaarlijk. 
Het kan gezien worden door den Rapportfiibrer. die met een 
verreldjker over bet plein kijkt. Eindelijk mogen we weg. 
Met stijve beenen en gezwollen enkels gaan we op stap naar 
de barak. Daar deelt de Blockalteste ons inede dat we vijf 
minuten bebben om te eteri. Over vijf minuten moet alleman 



77 



in de tedden zijn en als hij er eenen patt, die zijn avond- 
brood meeneemt.naar Led, die krijgt een pak slagen en zal 
veertien dagen lang Iiet closet zuiver maken. 



MORGENAPPEL" ' . 

a Anderendaags iweer uit het ted om kwart v66r vler. 
Wanneer ikbuiten kom. ohlmoet ik een vriend die zoojuist 
" van Ket werfe is teruggekomen. Hij werkt in de nacKfpIoeg 
en vertelt me dat de scnouw van ket crematorium dezen nacKt 
weer geropkt keeft. De vlammen kwainen tot uit de scKouw. 
Dat is reeds langen tijd het geval. " 

Dit appel van gisterenavond was een uitzondering. 
Gewoonlijk was de laatste tijd het appel van 's avonds nor- 
maal en kwam er daama vertod nog uit de Larak te komen. 
zoodat het onmogelijk was nog een slgaretje te tooken. We 
hoorden dan af en toe het geionk van camions die. naar er 
verteld werd, telkens Russen kwamen afhalen. Een goede 
vriend zegde wel eens onder vier oogen : ,« . . .die wprden 
alien omvergeschoten op Industriehof ». Ik kon het nlet 
gelooven. 

Dezen morgen valt het me voor de erste maal op dat 
de versche sneeuw op den grond en de daken een, zeer dunne 
laag zwart poeder vertoont.' Ook hier en daar kleine zwarte 
viokjes. Er hangt over geheel het kamp een onuitstaanhare 
stank, die voortkomt uit de schouw van het crematorium. 

De groote schijnwerpers van hoven de poort worden 
aangestoken en we marcheeren naar het plein. 

Wanneer de operaties van tellen en controleeren voorbij 
zijn, klinkt weer het commiando : «Mutsen... ahl» Een 
kwartier later : « Miitsen... auf I ». 

De Muzelmannen, dat zijn de zwaksten onder de geyan- 



78 



genen, en degeneri die geen werk hehhen. moeten blijven 
staan wanneer er geroepen vvoidt : < ArLeitskommando's 
antreten I J Er woidt gefezeld : « Transports. Perioclsch 
. wordt 200 alles wat niet meer dienen kan en niet sterrt, naar 
een ander kamp gestuunj. Dat is een erge zaak zoo een 
transport. Want zooals die nu georganiseerd zijn, teteekenl 
dat voor vele honderden de dood. Zij zullen nooit aankomen. 
Misschien rookt de schouw van het crematorium ergens in 
een ander kamp ook den ganschen nacht, wanneer zoo een 
convboi aankomt. Of gaan ze hier in de gaskamer? 

Transport is de groote nachtmerrie. een afschuwelijke 
terreur. Ge weet nooit of. het niet een « Hemelvaartkom- 
mando » is,' d.w.z. of de reis niet eindigt in de gaskamer 
van een ander kamp. Het zijn de Blockaltesten zelf die iemand 
op de lijst zetten, en. willen of niet, ge gaat mee. Hoevelen 
heb ik er zoo niet zien pogen om hij een S.S.-man redding 
te zoeken tegen een Blockalteste die hen op de lijst gezet 
had. Brutaal werden ze telkens afgesnauwd met : « Ver' 
schwinde. Scheisskerl I » ■ (Verdwijn schijtkerel) of iets van 
denzelrden smaak. 

Ik ga me stellen hij een groepje dat naar de amtulantie 
wil om een verhand of eenige andere hulp. Ik kom er nu 
reeds de vierde maal. AI mijne teenen en Deide hielen zijn 
hedekt met etterende wonden. De huid is kapotgeschuurd 
door de slechte schoenen met houten zolen. 



AMBULANTE VERZORGING 

Van 6 uur s morgens staan we in een snerpenden wind 
te trappelen tot rond 1 1 uur. Dan is het eindelijk onze Leurt. 
TerwijI de verpleger hezig is niet de vemieuwing van het 
papieren verhand, vemeem ik dat hij arteider was hij de 



79 



Loeren en-opgesoten werd wegens coihmunistiscKe actie. Ter- 
loops lomt Fritz voorfcij. Fritz is een tattoliek uit een stul 
en iedereen wet dat. Hij is al lang in Iiet tamp en iedereen 
lent hera. II wissel met Rem eenige woorden. Als hij weg 
is viaagt me de verpleger of it, hem zoo goed ten. « Ja, . 
antwoord it, hij helpt me af en toe ». « Ziezoo. het verband 
is tiaar. Als ge u met dien idioot ophoudt. wll it u hier niet 
meer temgzien. Ge meet hier niet meet tomen. Hett ge dat 
verstaan ? > It tijt den verpleger onthutst aan en hij zegt 
er nog hij : « Ja, ja, it het liever dat menschen zooals gijiie 
trepeeren ». It zeg hem dant voor de inlichting en ga heen. 

's Anderendaags 's morgens meet it weer aantreden na 
. het appel hij het staancommando en we staan weer in het 
schoonste vertret van de haral. een ganschen dag. 

Dien morgen hadden er zich rond de 130 man gemeld 
om amhulantie-verzorging te hetomen. Terwljl de arheids- 
commandq's uitmarcheeren, is de RapportFiihrer, Ijzeren 
Gustaf, hezig met een eerste zlfting te houden. AHen moeten 
hun wonden toonen en'daar op het plein ui een toude van 
rond de 23 graden onder nul de verhanden afdoen. Dat gaat- 
natuurlijt niet rap genoeg. Gustaf palt er eenen aan die zijn 
gansche hoofd ingewltteld heeft in een gioot verhand. dat 
er als een helm opstaat. Hij slemt met een rut heel de. 
muts van den suttelaar zijn hoofd ; deze slaatt een rauwe 
schieeuw en trijgt daatvoor. een stamp tusschende heenen, 
dat hij stuiptrettend op den grond valt. Entele Bloctfilhrers 
zijn toegesneld om een heetje te helpen. Sommige zieten 
willen er reeds vandoor gaan om morgen opnieuw de tans 
te wagen. Maar de Bloctaltesten hebhen de teten gemaalt 
rond heel de groep en laten niemand door. Geheel de groep 
meet sport doen. 

Onder de zieten zijn er met zware wonden aan voeten 
en heenen, aan annen en hoofd, met rijpende puisten, met 



80 



dianhee en.allerhande andere twalen. Ze. moeten nu tnie- 
buigen, huppelen, springen, loopen, op stap marcheeren onder 
bevel van entele Bloctaltesten. Weldra tunnen er entelen 
niet meer mee, Ze yallen en.truipen.op handen en voeten 
temg naar hun. Larat. Weldra wordt het groepje tleiner. 
Diegenen die het ergst ziet zijii. zijn reeds verdwenen. Na 
twee uren tomt Gustaf terug en laat de overblijvende twintig 
naar de ambuWte Verzorgrng gaan. 

Langzaam truipen de uren voorbij. In den loop van 
den namiddag worden we nog even geroepen om een bier-. 
wageri te lossen. De vaten moeten naar de cantine der S.S. 
gerold worden. Eindelijt is het avondapjpel daar. Na het 
avondeten root it een sigaret en ga slapen. Morgen is 't weer 
\Toeg dag. 



INDUSTRIEHOF 

" We staan weer te trappelen van de tou in het closet. 
Buiten vriest het dat het traatt, maar hier binnen hangt een' 
vbchtige min of meer-Iauwe lucht. De opeenhooping van 
menschen verwett een stintende atmosfeer zooals in een 
vartensstal. Gaat dat nu weer den ganschen dag duren 7 
Dezen morgen hebben we weer als ontbijt een tiets bruin 
water getregen.' Die aanhoudende honger en tou zijn iets 
vreeselijts. 

Plo'ts tomt de tweede leider van den arbeidsdienst bin- 
nengestapt. Een paar oogenblitten later opent hij de deur van 
de closetten. De Bloctalteste Adolf is bij hem. Entelen wor- 
den uit de groep gepitt bm te gaan werlen. It ben er kj. 
Wanneer we aan de « Schreibstube » (het secretariaat van 
het tamp) tomen, worden we weer per vijf geordend en 



81 



we maicKeeren naar de aiBeldsplaats. Wanneer we voor de , 
poort van het kamp staan. treedt cle leicler van ons groepje 
vooruit naar den S.S.-man. die moet» opteetenen wte het 
iamp verlaat en wie tinnenkomt. Hij sclueeiiwt : « Nummer 
39473 6n 56 man voorBiJgaand uit Ket kamp. > « Wat ? > 
roept de S-S. < 30 man? Zijt gij mannen? Klootzakken zijt 
ge I J De vooraian trijgt met de plank, waarop de S.S. zijn 
notities maalt. een sIeJ in Let gezidit dat ziJn tanden en 
neus bloeden. < Stelt u alen daat aan'de poort 1 > roept de 
S.S. tleek van woede. 

Wanneer we daar een Kalf uur staan, komt een vodr- 
arLelder van ergens Lulten Ket kamp ons afhalen cm met 
Ket werk te kunnen beglnnen. De S.S.-man begint tegen 
den voorarbeider te scbelden dat bij ons straf gezet heeft 
omdat we orieleefde en onopgevoede « Hootzakken » zijn, 
Tenslotte laat bij ons raeeg^an, maar de voorman blijtt aan 
de, poort en moet nu den ganscben morgen op zijn bukken 
zitten met de armen voomitgestrekt in een temperatuur van 
ag graden onder nul. HiJ bad moeten zeggen : « 30 gevan- 
genen » (Haftlinge), want een ande're titel of benaming is 
ten slrengste verboden. Wij'-Zijn geen mannen of menscKen. 
wij zijn < riiftlinge ». dat is iets dat ongeveer bet midden 
boudt tusscben een slaaf en een lastdier. 

• We gaan nu door de sneeuw-Iangs den niuuj van bet 
kamp. Aan deri linkerkant liggen de barakken van de S.S.. 
alle voorzien van centrale verwaraiing. Uit entele opeiistaande 
vensters waait ons patfmn en sigarettenreuk tegen". Teltens 
als er een S.S. voorbijgaat '- en dat is zoowat alfe dertig 
stappen — klinkt bet commando : « Miitsen. .; at I > Onze 
vijanden. onze beulen. die sadisttscbe mobrdenaars.rnoeten 
we groeteni Wat een bespotting van alle menscbelijkbeid. 

■Eindebjk komen we na een tocbt rend bet kamp op 
een plaats aan, die « Industiiebof » beet. Daar bouvrt men 



83 



een nieuw crematorium, want "bet tegenwoordig crematorium 
kari niet meer tegefi bet werk op. V/e naderen een groote 
barak. Een lange wand van de barafc is verborgen acbter 
een reeks macbines, die ongeveer den;vorm bebben^an kleine 
locomoUeven, alle met bun acbterzijde tegen de wand van 
de barak geplaatst en de scnouvv uitgevend in open lucbt. 
We komen de barak binnen ; er barigt een balve duistemls. 
zoodat onze enkele oogenblikken noodig bebben om zicb te 
wennen. 

Wat een zonderlinge warboel I De nilmte is in twee 
belften verd^Id door een kooid die van den eenen naar den 
anderen wand gespannen is op ongeveer twee en een balve 
meter boogte. Daaiaan bangen lange veelkleurige linten tot . 
op den grond. INJaar vele van die linten zijn op ongeveer - 
anderbalve meter van den grond afgesneden. Linlcs staan er 
in een duisteren boek nog vijf van die Heine locomotieven, 
met de scbouw door bet dak. Op den brain-gelen zandgrond 
liggen vele zware electriscbe kabels. gummi-bandscboenen 
met braine viekken. gummi-laanien, brieventesscben, soldaten- 
riemen, enkele geldbeugels, stukken van soldaten-uniformen 
als door ratten afgevreten, buken van mitrailjettenpatrorien, 
enkele flescbjes en bebloede lappen. . 

De eerste beweging die een gevangene" maakt als bij 

ergens binnenkomt. is uitzien of er niets bruikbaara te vinden 

is: een lapje dat als zakdoek dienen kan. een pennemes, 

• een sigarettenbuisje, een stukje W.C.-papier. De mood aan 

al die dingen doet zicb in bet kamp scberp gevoelen. 

TerwijI de voorarbeider bet ten^in verkent om te zien 
hoe we met bet werk best zullen begiraien, sta ifc te spreken 
met Georges Bakowskl. Georges is een joiig student van de 
Universiteit van Leipzig, waar bij de Recbten studeerde ge- 
durende twee jaar. Op bet oogenbllk van zijn' aanbouding 
studeerde bij bet vierde semester Wijsbegeerte te Bedrin, 



83 



Toevallig Vond Je Gestapo, gedurende een razzia in de 
straten van Berlijn, commtmistisciie strooitrierjes in zijri boe- 
kentasch en onmicldellijk weid hlj opgepitt. « Maar ifc ben 
geen cornmunist, koor, it wll met deze zwijnen niets gemeens 
Kebiien. Ik was vroeger reeds tegen de coininunigten en nier 
het it ze eerst voor goed leeren kennen. » Hij vertelt van 
zijnen thuis,- van zijn vadet die te Berlijn raeester-kleermaker 
is in de Kochstrasse ; van zijn professor Nicolai Hartmann ; 
van 2iji\ vi^einige boeken en riota's uit cursussen die Kij gevolgd 
Keeft. Georges vertelt met vtrat en overtuigir^. < Spijtig dat 
die nazi-zwijnen zooongelukkig mijn werk onderbroken heb- 
ben. Ik wil, wanncer ik eens vrij ben, terug aan de studie 
gaan. Cosmologie en Natuurwetenschappen studeeren. » Hij 
wil meer weten over mijn werk en gedacbten. en we spreken 
af zo'oveel mogelijk samen tdblijven bij bet. werk. en 's avonds 
in bet kamp al eens te gaan wandelen. 

Plots klinkt de ruwe stem van den voorarbeider. Georges 
kiijgt een platte scbup ; ik een pidk. We moeten nu overal 
den bodem loskappen, de bevroren brokken op kniiwagens 
laden en Liiiten in een put kantelen. Die donkerbtuine brok- 
ken zijn tocb geen zand? Er komt er een dien ik niet ken, 
naar me toe en bij zegt : < Ziet ge niet wat ge aan net doen 
zijt?» Ik.Bekijfc hem vragend en baal mijn scbouders op. 
iNeen. wat dan? » « Ja, als ge blind zijt. zeg ik bet u 
ook niet. » Georges, die 'bet gehoord beeft, komt naaj me 
toe en zegt : « Hebt ge al die bloedvletken tegen de bouten 
wariden gezien'7 » « Ja, wat zou dat te betetekenen bebben 7 > 
Georges vertelt : « Ik beb zooeven met den voorarbeider ge- 
sproken. Hij Keeft me gezegd dat er in deze b^^ak in dei 
verloopen wekeh rond de twaalfduizend omvergescboten 
Russen opgestapeld gelegen bebben. Daar tegen den wand 
zijn bloedvlekken, maar 't is allemaal donkerbruin uitgeslagen 
en wat we bier wegvoeren is bevrSren menscbenbloed. Mond 



84 



bouden. hopr I Strafcs als bet gedaan is, worden we alien 
afgetast. want niemand mag iets meenemen. De S.S. beeft 
fomieele orders . gegeven. » 

Een koude rilling van af scbuw en verontwaardiging gaat . 
oyer mijn rug. Ik voel de wortels van mijn baar koud worden. 
Nu berinner ik me dat er elken avond verleden week « Block- 
sperre > (verbo'd om uit de' barak te komen) geweest is.' 
Elken avond Koorden we bet geronk van automobielen die 
de Russiscne soldaten wegbaalden uit bet « Russenlager ». 
Elken morgen lag er op de sneeuw een durine laag roet uit 
de scbouwen der crematoria. Ik zeg tot Georges : « Dat is 
dus de uitleg van de Blocksperre en van dat geronk. > « Ja, 
zegt bij. elken avond patten ze er zooveel als de crematoria 
in een nacbt verbranden kurmen, > 11 voel me onwel, mijn 
maag wringt in mijn lijf; bet zweet bieekt me uit." ik tan niet 
meer, it moet lucbt bebben. Ik ga naar den voorarbeider en 
yraag hem of ik een moment bultenmag gaan om te gaan 
wateren. Hij begint te vioeken en te tieren als een bezetene : 
« ...dat ze allemaal wegloopen en dat bet werk moet gedaan 
zijn tegen dat bet belt yoor bet avondappfel. » Snel loop ik 
naar buiten en een paar minuten ijstoude Iticbt kabneeren - 
mijn ongesteldbeid gatiw., Dan met tegenzin, grooter dan 
ooit, terug aan net werk. 

Wanneer bet belt, zijn we natuurlijk nog niet klaar. 
Ongeveer de belft van bet werk is geda:an. Morgen doen we 
verder. De voorarbeider geeft geen teekenen van ontevrevden- ." 
beid ; bij maant iedereen aan. niets mee te nemen, want er 
wordt f gefilzt > ; de zakken en broefcspijpen worden door- 
zocht, en wie iets verdacbts bij zicb beeft, krijgt vijf-en-twintig 
stokslagen op zijn zitvlat I Het doorzoeken der kleeren was 
gauw afgeloopen en een zucbt van verlicKting ontsnapte.me, 
als we eindelijfc deze plaats van moord en biped konden 
verlaten. 



83 



Een paat stappen verder was Je executiegracKt. Naar- 
gelang de Russen waren < umgelegt ». werden de lijfeen In de ■ 
Larak opgestapeld. Zooals men eeh koIenKoop vlafe bij het 
vuur wil Ketten, zoo lagen de te verBranden Iljicen daar vlak 
iij de aemfltoria. waailn ze ^uden opgaan in rook en assche. 
Alvorens in den oven te verdwljnen. werden de laatste kleeren 
afgenomen door gevangenen voorzien van gummi-nandscnoe- 
nen en giimmilaaizen. Ze stonden te dabten in het menscnen- ' 
tloed en wij moesten de overblijfselen.van deze bloedotgie 
•opruimen. . 

Geoiges; en ik. we beki)ken ons in de oogen. Hij morn- 
pelt : « Atgrandtiefe GemeinKeit ». Een Keel stil protest van 
•een gesdiokte jongensziel tegen dit overweldigend visioen van 
Llqeddorstig sadistne fen duivelsche berekening. Voor deze 
mooidenaars moeten wi) groeten. onze mutsen afnemen. Zij 
schelden ons voor « demokratiscbe Kiiegsbetzer » I En de 
landvewaders die ben Kelpep aan bet OostFront, noemen ze 
t belden » I . , 

God. in wat een tijd leven we I Hoe Is hier alles moord 
■en leugen. Op de.barakken staat er in mansgropte lettera 
gescbilderd : - « E* is een weg naar de vrijbeid ; zijn mijlpalen . 
beeten : orde, geboorzaambeid. zuiverheid, ' eerlijkbeid en 
'llefde tot bet vaderland. > Op de poort staat er ; « Arbeid 
maakt vrij > 1 Maar't is juist omdat we orde gewild bebben. 
omdat we geboorzaEimd bebben aan de stem van plicbt en 
overbeid, omdat we zuiver en eerlijl zijn geweest en omdat 
-we ons vaderland bebben bemind. datwe opgesloten woiden. 

« Geoiges. zeg ik. dat kan Duitscbland nooit goed 
maken. Met geen stroomen bloed. met al zijn rijkdom niet. 
Dat is een aanslag tegen de menscbheid, Zooals ze die naam- 
looze sukkelaars vemietigen en bun assche ergens in een put 
■werpen. zoo willen ze ons bier ook liioreel vemietigen en 
verbeesten. indien we niet al eerst licbamelijk ten onder gaan 



66 



en bier ciepeeren. Maar ik verzeker u, indien ik bier uit kom, 
zai de wereld weten wat er bier'op « Industriebof » in Sacb- 
senhauseti gebeurd is. Wanneer God 2oo beleedigd wordt.. . 
zaI de slraf ook niet op zicb laten wacbten. » 

« Ja. zegt Georges. Ik geloof in God. Maar we moeten 
nog over veel pimten spreken. > ■ 

Ondertusschen zijn we aangekomen in het kamp. Het 
is bitter kond en een Siberische wind snijdt door merg en 
been. Het begint reeds te deemsteren wanneer bet apprf 
voorbij is. In bet Oosten hangen doilkere sneeuwwolken. Het 
Westen, .daar waa^r het vaderland is, vertoont nog enkele 
witte strepen. Snel eten, voeten en handen wasschen en naar 
bed zoohaast de slaapzaal geopend wordt. 



HET GEBED VAN DEN CONCENTRATIONNAIR 

Het tekort aan tijd. bet tekort aan ingetogenbeid en bet 
strenge verbod van de S.S.. daarin actief ondersteund door 
de communisten, maakt ■ eike uiting van godsdienstig leveii 
oninogelijfc. \Ve bebben nocbtans een gebeimen Bond van 
bet H. Hart. Elken eersten Zondag komen we met enkele 
getrouwen samen, ergens achter een barak. Van Lierop, een- 
aalmoezenier van het.Nederlandscbe leger. boudt zijn Zon- 
dagpreek op een toon alsof we rustig aan bet-keuvelen zijn. 
Telkens als er een onbekende of een bekend andersdenkende 
nadert. wordt er over wat anders gesproken; Dat geheurt 
zondagnamiddag. - . " 

Gedurehde de week is er voor niets tijd. Dan moet ieder 
werken en^elfc 'oogenblik oppassen dat hem geen kwade slag 
treft. van voorarbeider of S.S. Slecbts drie oogenbllkken per 
dag geven een betrekkelijke rust; het is de duur Van bet 



87 



morgen-, Ket middag- en net avondappel. Dan is er een strikt 
sHlzwijgen getoden. dan aleen kan men denken en bidden, 
terwijl alien staan te tiLteren in de gruwelijke koude. zouder 
een kratmeltje eten in de maag. 

Ik tid Iiet Angelus. Over Ket reusacKtig plein. waar 
duizenden sukkelaars staan te bitteren van de kou, nar^t . 
een ware fcerkbofstilte. Ik Bid het Salve Regina. « Tot U 
roepen wij, Lallingen, klnderen van Eva ; tot U roepen wij 
klagend en weenend'in dit dal van tranen. ^VeIaan beiiiid- 
delares, sla op ons uwe tarmhartige oogen en toon ons na' 
deze ballingscKap de gezegende vrucbt uws licbaams. > . 

« Sta ons Dij in alien nood, na en in bet uur der dood. 
ons uw kindren en ook d'anderen, liefste Lieve Vrouw van 
Vlaanderen ». ' ' • 

« Eens velde de vijand Ket kniisbeeld temeer. 

Toen grepen ons- jongens naar vader's geweer, 
■ En moeder verbpig Kun Kaar vliemende smart ' 
En vestte Kun bevend Ket Kniis op Ket Kart. 
O gaat'nu mijn zonen en strijdt voor Gods kruis 
Het voer u ter zege en brenge u weer tbuis I » 

Hoe scKoon is mij nu dat gebed. We zijn ecKt in een 
dal van trarien. We Kebben gestreden voor Gods kruis. Neen 
t ail zai I.;Ze zullen me niet kapot krijgen. nocK de com- 
munisten, nocK de S.S. Waaroni? W^aarom? Waarom? 
Omdat ik Vlaming ben en voor geen vreemden buigl. 

Zoo mijmer ik ingetogen. Dan vliegefrmijne gedacKten 
naar Ket Vaderland. Ik droom van mijn studententijd, toen 
we met vliegende vaandels en roffelende trom optocKten Kiel- 
deji en zongen en redevoerden van een scKoori groot ATaan- 
deren. Ik droom van mijn tKuls, van mijn viouwtje en twee 
jongens. t Is vijf uur s morgen. anerpend koud. Wat zouden 
ze nu doen? Ze slapen voorzeker nog en 't is goed zoo. .Ik 
ben blij dat mijn poging om te Brussel te ontsnappen mislukt 



88 



is, anders^Kad mlsscKien een ander yande familie voor. mij 
nog geboet. " 

Plots wordt ik uit mijn droomerijen opgescbrikt. De 
RapportfiiKrer roepi: : « Fertig, das Ganze stillgestand'n F » 
« Mijn God ik draag U op voor de ztelen van Ket vagevuur, 
voor eenen recKtvaardigen vrede en voor de beviijding van 
ons gelief d vaderland, al de kou, de vermoeienis en de Konger 
die ik vandaag lijden zaI. > < Miitsen. . . ab I > Vijftienduizerid 
man kloppen de mutsen tegen Ket recKterbeen en staan nu 
met . naakt gescKoren scKedel in den ijswind. Nu geeft oris 
Van Lierop de generate absolutie. want binnen twee minuten 
verkeeren we alien eivkele momenteri in onmiddellijk doods- 
gevaar. Dan roept de Lageralteste : « Arbeidskommando's 
antreten I » . . . Dan stormen de Blockfijbrers tusscKen de 
gevangenen los en stampen en slaan.waar ze raken kunnen. 
Niemand is zekerbij zijn Kommaijdo te kunneri a;antreden ; 
de eene struikelt, de andere scKuift uit op Ket ijs. een derd& 
is te zwafc. Er ontstaat een wil geloop en gedrang om zoo 
gauw mogelijk ter plaatse te zijn. Elken moigen zijn er dooden 
en gewonden, gevangenen die blijven liggen. wier scKedel" 
of ribben door een BlockfiiKrer worden kapot gestampl. 

We keeren met ons groepje terug naar de bloedbarak 
van « IndustrieboF >. In den loop van deri voormiddag zijn 
we klaar met Ket opraimihgswerk en wordt er in aller Kaast 
een Kputen vloer gelegd. 's Namiddags komen reeds de zware; 
camions met zakken cement aan. Cement uit Ravels I We 
moeten onder toezicKt van S.S.-mannen in looppas de camions 
losseri. Geen tijd om te ademen of te rusten. Steeds maar 
' loopen en terug met? een zak van 30 Kgr. op den rug. Velen 
zijn te zwak en vallen of strulkelen. De S.S. Kelpt wel. . . met 
knuppelslagen. en de voorarbeider loopt overal rond als een 
scKapersKond. om degenen die zicK ergens in een donkeren 



89 



hoek verbergen, op te jageri en tot werken te dwingen. We, 
2ijn met cement Lestoven als Bakkers met ineel. We zweeten 
,<lat Ket in beekjes van biet geztcht loopt en strepen trekl over 
bet bestoven gezicbt. Cement kleeft overal. Het is ijskoug. 
Tusschen twee camions in, staan we te wacbten in een 
snerpenden wind. 

. Georges'is naar mij gekomep. Hij is gebeel grijs van 
bet cementstof. < Dat__is een leventje, b6 7 > zegt bij. <: Ja, 
jbngen, bet ware teniiierk van den zieleadel is dat men tegen 
materieele moeilijkbeden opgewassen is. » « We moeten er 
door I » i' 

Gedurende de Zondagnamiddagen die yolgden. bebbeti 
we veel samen gewandeld of ons eigens in de barak in een 
boefcje gezet. Toen beb it Georges gesproken over de wi|s- 
begeerte van TKomas van Axjulno. de groote meester van 
bet avondland, van gebeel de cbristelijke wereld ; over de 
Pauselijke Encyclieken tegen. bet Nationaalsocialisme en bet 
Fascisme ; over de arbeidersencyclieken. 

Georges is voor ml) een trouwe en belpende vriend 
geweest tot in Augustus 1945. Toen werd bi) opgeioepen 
bij de pantsergrenadieis van de weeimacbt. 

bi dien tijd baddeti de eerste bombardementen op Berlijn 
plaats en bij vroeg mej cWat.zou ik doen met mijn 
bo^en ? » Toen beb ik bem den raad gegeven : < Bieng ze 
in veiligbeid, want ge zult zien, ; Berlijn wordt met den grond 
gelijk gemaafct. » Georges boopte nog steeds dat deze waan- 
ztnnig oorlog zou opbouden v66r dat bet zoover is. Op een 
morgen na bet bellen kwam bij mij vinden. Het vras nog 
donker. Hij deelde me mede dat bij opgeroepen was. Toen 
bebben we afscbeid genomen en dien dag was ik treurig - 
want Georges' was een gped menscb, een goede vriend, en 
die loopen er rn bet fcamp niet zoo talrijk. 



90 



OP <P0L1TISCHE ABTEILUNG* 

Dezer dagen kreeg ik s morgeris voor bet appel een 
Jbriefje om mij naar de P.A. te begeven. Na bet appM staan 
we v66r de barak die als secretariaat dienst doet, en alien die 
voorbljgaan, bekijken bns groepje met medelijdepde nieuws- 
gierigbeid. Men weet bet, die moeten naar de P.A. en dat 
beteekent nooit iets goads : ter dood veioordeeling, orider- 
vraglng met slagen. bericbtgeving van overlijdens of geboor- 
ten. Deze mededeelingen . gebeitren in de brutaalste bewoor-' 
dingen. 

S'.S.-man tot gevangene : Hoelang zijt gij in bet kamp ? 

Gevangene': a6 maand. 

S.S.-man : Proficiat I Uw vrouw meldt telegrapbisch dat 
ze een flinken zoon gekocbt beeft. Ge moogt een extra-brief 
met gelukweriscbensturen. 

De sukkelaar kijkt wezenloos. Is dat waar of een list 
van de Gestapo om een ecbtscbeiding uit te lokken ? « Ab I » 
scbreeuwt de S.S.-man. en de gevangene. met tranen in de 
, oogen, strompelt naar buiten. . , 

Tot een andere : « Uw raoeder is gestorven. Ge moogt 
scbrijven en trek uw plan om eeii nleuwe te -kiijgen. 

Dan is 't aan mij. Ik moet eeii papier onderteekenen 
waaidoor ik ontvangst meld van een document waardoor 
von Falkenbausen mij afzet als leeraar : 

< Op grond van paragraaf 3 der Verordening van den 
» militailBn bevelbebber over de uitoefening van een open- 
» bare activiteit in Belgie (Verordenungsblatt biz. 131) wordt 
» U met onmiddellljke werking, de uitoefening van eike open- 
3. bare activiteit. in bet bizoiider als leeraar aan de Staats- 
> middelbare Scbool in Sint-Nikkas-Waas verboden. 

>Naar paragraaf 3a van den Verordening van den 
»militaiien bevelbebber van ig Dee. ig^io (Verordenungs- 



gt 



»l)Iatt tiz. 443) Keeft dlt vertod uw ontslag uit uw ambt 
» vopr gevolg op Ket einde der maand waarin Ket verbod 
» uitgesproken weid. ■ 

» In opdracKt van den milltairen teveEieLLer in Belgie 
» en .Noprd-Frankrijk: De" chef Van tet militair bestuur. 
3> GeteeKena : onleesbaar. » , 

Ik onderteeken Ket ontvangstbewijs en vraag aan den 
S.S.-man of Kij niet weet voor hoelang it Kier in het kamp 
ben. Ik heb geen < Scbutzhaftbefebl * gezien en ben liieifieen 
gebracht zonder van iets te weten. Hij zoekt naar mijn dossier 
met de verslagen van de ondervragingen die men mi] Keeft 
doen ondergaan. Na enkele oogenblikken zegt Kij mij : < Tot 
het einde van den oorlog, ofwel tot uwe vrijiating door de 
schouw van het cfematorium. » It dank voor de inlichtihg 
en ga Keen. 

Nu zai mijn familie nog zonder brood zijn ? Een angstige 
bezorgdheid maakt zich van mlj meester. Mijn familie is 
werkelijk zwaar beproefd. Vader is 00k afgezet in toepassing 
van een door de Duitschers' geinspireerde verordening van 
Romsee, en mijn broer werkt mede in het maquis van de . 
Ardennen. Wat gaat er van de familie nog overblijven na ' 
den oorlog ? En we hebben het einde nog niet gezien. 

Sombere gedachten plagen mlj. Wanneer we terogkomen 
in Ket kamp. is Ket rond'elf uur. Nog een mir wachten voor 
de middagsoep en dezen namiddag terag naar Ket werk. 
Monger en vemioeienis, dag en nacKt, zonder onderbreking, 
zonder Koop op verbetering. Hoelang riog 7 Wanneer in de' 
barak de soepketels opengaan, verspreidt er zicK een onuit- 
staanbare stank van rotte bieten. Tot nu toe Keeft de keuten 
ons sedert mijn aankomst in Ket kamp nog geen enkelen 
aardappel gegeven. Het voedingsregime is, samen met Ket 
arbeidsregime, er op berekeiid elk gevangene latigzaam uit te 
mergelen en in den Kongerdood te jagen. Iriderdaad, Doktor 



92 



Ley : « DeutscKIand ist schdner geworden » I De vele con- 
centratiekampen zljn als de etterbuilen . op de huid van een 
melaatsche. de sieraden waaimee Duitschland zlch opgesmukt 
Keeft om op te treden.als de sticKter van een nieuwe orde. 



KOMMANDO « HEUPTZEUGAMT » 

Enkele dagen later- wordt ik ingedeeld bij een groep 
gevangenen, die Ket « Kommando Heuptzeugahit » moet 
versterken. •' 

Het Hauptzeugamt is Ket militaire arsenaal wear al Ket 
oorlogsgerij van de Adolf Hitler-Standarte "is ondergebracKt. 
Het bestaat uit een reeks groote Kallen en garagen, waar 
pantsers.-autompbielen, bactoren, camions, alle sooiten van 
schietwapens, pieken. scKoppen, ransels, gasrnaskers van de. 
Adolf Hitler^tandarte ondergebracKt zijn. In normale om- 
standigKeden is daar niet veel werk. want er is, buiten de 
automobielspecialisten die aan de Kerstellingen werken, geen 
ander dan magazijnierswerk :. tellen, atapelen. zuiver Kouden . 
en in- en uitgang opteekenen op steekkaarteri. Maar de talrijke 
S.S.-mannep die Kier een , veiIig~onderkomen . Kebben gevon- 
den tegen Ket gevaar om naar Ket front te mofeten. zoeken 
bezigheid ; ze zoeken' werk en beweging ; er moet iets te 
doen zijn. Daarom wordt er verKuisd. 

Duizenden en duizenden scKuppen, pieken, ransels en 
gasmaskers moeten naar 'andere Kallen gebracht worden. en 
daar weer op reusacKtlge scKabben geordend. Dat is een 
slavenwerk. In bakken op Kouten wieltjes van 15 centimeter 
diameter, moeten we groote KoeveelKeden van dat .tuig .trans- 
porteeren over een besfieeuvyd plein en... in looppas. De 
S.S.. zit er acKter met den knuppel. Stelen van spaden en 
houweelen liggen et bij duizenden en de S.S.-mannen, om 



93 



aan de oversten den indruk te g^ven dat ze iets doen en er 
noodig zijn, scKreeuwen ,en tieren : < Los Menscn I Los 
MenscKensIdnd I » « Smerige luiszallcen, « scKweinKunden ». 
< luie vertens J, kortom'. een keure van Duitsche kultuur en 
yerfijning. die ze ons naar het Koofd slingeren. Dat is geen 
werken meer. Dat is afbeulerij. dat is moord^ bngenadige 
afhetzerij en chicane. - 

Wanneer na een week sleuien ei; sleepen, alle scKab- 
ten en oorlogstuig oveigebracht i^ijn, worden er enicelen uit; 
de groep genomen op voorstel var^ den vooraiLeider. Het zijn 
alleDuitsche communisten, die niijbinnen mogen gaan werken 
aan het stapelen. oidenen en zuiver raaken. De overigen wor- 
den in drie ploegen verdeeld. Eeri ploeg moet' sneeuw en ijs 
opruimen ; een tweede ploeg nioet de in den gesmolten 
sneeuw #rug vastgevrozen autompbieleri losmaken en voort- 
duwen naar de werkplaatsen ; eeri derde ploeg moet de leus- 
achtige groote netten oproUen erj binnenlialen die gediend 
hebten cm gedurende Ket groene seizoen al de getpuwen 
onziclitbaar te maken yoor de vijandelijke luchtraacKt. 

In alle driede ploegen' Keb ifc gewerkt, rnaar bet ergste 
was bet werk op de daken van de ballen. Langs steile metalen 
pompiersladders moesten we op bet dak klimmen. Zwak en 
bloedeloos als we waren. was bet gevaar om duizelig te worden 
zeer grodt. Boven op bet dak stoiiden we men lang, zonder 
eenige bescbutting. op ijs en sneejiw te werken in een sner- 
pend kouden wind. Aanboudend [ op den rand van bet dak 
staande. moesten we daai de zVvare ijzerdraden losmaken 
waarop de netten mstten, daamal de netten oproflen. Onze 
handen waien ijzig verkleumd en jslijf en vol Heine wdnden 
van de scherpe draden. Een S.Sj-mail wil" een bandje toe- 
steken, maar een andere roept bem toe : « Laat dien drek 
tocb, Ilggen. Volgende week zijn we tocb aan net riont en 
dan kan bet nlet iheer op onzen kop vallen I > 



94 



■^ Elken middag en elkfen avond worden we zorgvuldig 
afgetast. want, zoo zegt eeA Obersturmfiibier : « Gij zijt nlet 
, alleen gemeene Iiiiaards. maar ook smerige dieven. » 

's Avonds komen we uilgepat van vermoeienis in bet 
kamp voor bet appel. Dezer dagen stond alles wat in het 
iamp was een ganscben dag in de sneeuw. Wanneer we 
's avonds op bet plein kotnen. moeten we ook nog blijven 
staan tot rond balftien. Re'sultaat : rond de Kveebonderd ge- 
vangenen zijn ineengestort jsn werden in bet hospltaal in een 
gang op den giond gelegd bm te « ontdooien ». Waimeer we 
afmarcheeren om in de barpiken te gaan. vallen er onderweg 
nog enkelen ; anderen woijden door kameraden gedragen of 
voortgesleept. '■ 

Het was weer eens efen kracbtproef tegen de S.S. ■ 



ZONDAGARBEID « EJEUTEWAGEN » 

Op den Zondagvooriniddag wordt er niet gewerkt in 
de gewone commando's. Maar er wordt geen tijd verloren. 
AI de wagens van den ooilog 1914-18, waarmee Frantrijk 
ons « zegevierend > tet bdlp kwam in Mei 1940. "zijn buit- 
gemaakt door de Duitschers. Een groot gedeelte daarvan 
kwam per spoor naar Orciiienburg en 'wsta van- bet station 
van Oranieribvirg naar bet jbosch van Sachsenbausen gelrans- 
porteerd. Vele wagens walren reeds vemield, toen bet bevel 
kwam alles terug naar bet station -^Bn Oranienburg te voeren, 
want ze zouden moeten dlenen aan bet Oostfront. 

Elken Zondagmorgeri wordt £l nu na bet morgenappM 
van 3 uur een groot coiniriando samengesteld. Uit elte barak 
moeten er tien man mee.i In elke barak zijn er tien tafels, 
dus moet elke tafel 66n man leveren. aan te duiden door den 



■95 



TiscKalteste. Mijn Tischalteste is Fritz Wyers. een communis- 
tiscli trapmil van net zuiverste genalte; Reeds meer dan eens 
Keeft Lij me met den dood Ledreigd. Reeds eto maal heeft 
hij gepoogd mij in de Strafkompagnie te doen steken, door 
laffe en valsche beschuldigingen ; maar de Blockalteste mar- 
cKeert niet. Ik weet niet waarom I 

Natuurlljk ten ik elken Zondagmorgen, na de vetmoeien- 
de week, de man voor,net commando « Beutewagen », 
s Moigens v66r zes mir zijn we reeds op weg naar het boson. 
Louis Kietooms. « der belgiscne RecntsanAvalt yon driiben >, 
zocals ze hem hoemden, is er ook elken keer tij. V/anneer 
dat nu reeds de vierde Zondag is. dat de communist Wyers 
mijn welverdiende Zondagsrast steelt. ten it uiterst inoe en 
zwak. Nooit voldoende rust, nooit valdoende etenl. 

Frit? neeft een ectt dikken zwijftensnuit. gloeiend ropde 
kaken en een muskulatuur als een fcermislutteur. Hij Louidt. 
semen met Karl, den voorarteider van de zwijneniokkerij die 
Kem zwijneneten meetrengt. Boyendien tezoigt Fritz aan 
Paul, een voorarteider van. « HeirJcel-Kommahdo >, aller- 
hande toiletartifceleri die Kij steelt uit de S.S.-feantine. Daar- 
voor trengt ram hem worst; margarine en kaas mede, die 
hij van de tuigers die tij Heinkel werken. afkoopt voor siga- 
letten. Paul heeft geen geld, maar de verrekening van den 
vanden aankoop van sigaretten. die Fritz te doen heeft voor 
de vijf ,taf els van onzen vieugeli wordt zoo geregeld dat Paul 
zijn sigaretten trijgt zonder betalen. Bovendien Is de voor- 
arteider van de kantine, ook een communist, goed tevriend 
met Fritz, en die tezorgt hem natuurlijk alles. Wanneer er 
daii in de kantine door de S.S. een diefsta! wordt vastgesteld, 
dan meet geheel het kaihp strafstaan op het appelplein. Maar 
dat weet Fritz op voorhand door'zijri vrienden communisten 
van de « Schreitstuhe » van het kamp en 's inorgens vroeg 
meldt hij zich op de ambulancie van het hospitaal voor een 



96 




of andere langJmge LehanJeling. Daar gaat hij zicK laten 
scheren, haarsnijden en met toogtezon Lestralen. Wanneer 
die operaties afgeloopen zijn, bemackigt hij uit de dieet- 
keuketi van het hospitaal een voile gamelle macaronisoep 
na eerst reeds zijn bale te'heLten vo^eslagen. en Icomt tort 
na de anderen in de Larat knnen. Hij zet zich daar aan 
tatel en eet macaronisoep tot hij niet meer Ian. De rantsoen- 
soep die in de iiarat wbrdb ui^edeeU en het overschot van 
de macaroni geett hij aan een jonge Pool, die voor hem zijn 
bed maakt en zijn schoenen poetst. 

Dat is het leventje van vele conununisten in het tamp 
Z,ij zijn de <; tapitalisten » in het tamp ; zij zijn de « promi- 
nenten,». de « adelstand > vaii het tamp. ■ , 

Fritz is een typisch Duitsche domtop. Een professor in 
ajn oogen is een gewetenloos creatuur van de tapifalistische 
maatsciiappij dat maar goed is can in oorlogstijd door hoog- 
dravende artitels aan de hevolting wijs te maten dat 
bieten veel voedzemer zijn dan hrood en vieesch IDegenen die 
h.j dictatorlaal aanduidt zuHen den ganschen morgen wagens 
voortdmven. Natmrrlijt heeft hij steeds zijn mend vol van 
t Icameraad 3. en < kameraadschap ». 

Een lange coloruie van gevangenen strampelt over de 
l-aan van het tamp naar het hosch van Sachsenhausen. Het 
[s std en .in de tieine villa's ,der S.S. slaapt alles nog De 
Inssche morgengeur waait ons tegen'uit de dennehosschen 
I T¥l^' °^, ^^ ^^"'^^'^e een tijzonder heeten dag 
■/ullen hebhen. It ga nevens Louis Kiebooms en heel stil 
.spreken we over thuis over de Zondagsmis en de vroolijte 
.slemmmg van een Zondagmorgen thuis. It ben uiterst zwat 



I J T T — — -"""s'^^igcii L11U15. IK oen uiterst zwalt 

liet zware wert. 



. ,, - ■ ' ^,^ .^,, ,K, van tactitig op negen- 

viittig kilo gevallen terigevolge van den honger, cfe toude 
■^ zware vvert. 

Zes maal zijn we dien morgen over en weer geloopen 



97 



tusschert Let tosch en Let staUoa. H'ig«'i^..«"-^^^t"ti Si 
ik toch nog steeds nevens Louis famnen blijven. Maar het isl 
e tS. Er W een oogerJblit. en .tilaan voelt men Ketl 
naderbij Wen. dat de wtlslrack niet meer toereikend ,.| 
cm de slinlcende licWmsWk te vetvantfen.- Duwei. aanf 
den wagen kon ik niet meer. Mijn beide armen waren totaall 
bloedeloos en gevoelUs. Najzwelljks l°7 * ^i^^^^ ^ ^ 
opheffen om ten minste te doen alsof ik dnw. B., de v^nI 
laatste reisbet ik me aan den wagen vastgehoaden en t^nl 
meegLwijmeld. Het koude zweet perelde op m^ gez.ck.l 
He4e mSgkrampen van den Konger dwongen nuj voorove^l 
gebogen te gaan. Het Kcx>fd wenl ijl en I-B; f« ^^P^ 
Lesten ztcK' tot ket utterste mspannen otn t^^'^-f ^^^^ 
te Kouden. Mijn voeten voelde ik met meer. btilaan stee^ 
deze gevoelloosKeid tot aan de knleen. AIs we nog een m 
moetendoen zal bet... maar neen. het moet gaan 1 

Louis bekijkt me. en ik lees in zijn oogen- medeMed 

en afgrifeen. Tk moet er afschawelijk uitzien, Een oogenbU 

draatt alfe en zie ik. vurig .roode,,wttte en war^e cirkeU 

Ik klamp me vast aan den wagen om riiet te vaUen. t 11 

weer voorkj. In bet station kunnen we een oogenblikje msten 

terwiil de wagens op een nablj gelegen plem gerangschA 

wX. Dan de weg ten.g. Ik zwijmel. Louis boudt me va^ 

Vele anderen stmmpelen : velen stnnkelen over oneffe 

steerien eft vallen als vodden. Ze krabbelen weer recht m,^ 

. de hulp van vrienden. ,,,,,, j T,jl 

De zon brandt. .Het" is drukkend beet geworden en M 

bilgen naar adem dioogt de keel mt en snoett ze toe. ik b- 

niet meer slikken. Tranen- vertroebelen alles^m mijn ooge 

De gevoelloosbeid is reeds gestegen tot in de dijen en* 

■ aan de ellebogen in mijn armen. . . 

De weg temg 1 ZuKen we bet kamp bitmengaan ot ga 
de colonne yootbij de poort naar bet boscb toe om nog ee 



naar bet station terug te leeren ? We gaan voorbij de poort. 
net is nu balf twaalf en we zijn dus -reeds zes en een balf 
uur op.de baan. De voorarbeiders tieren en spbreeuwen dat 
we mel moeten zijn. want dat bet reeds laat is. Loom en 
lam begeverl alien zicb Ban een wagen. Met groote tracbt- 
inspanning worderi de wagens uit bet boscb bergop gestooten 
om op de baan de colonne te vomien; De laatste. reis I En 
dan rust [ ; . 

Mijn armen eri mijn be?rien tot in de heupen zijn totaal 
gevoelloos. Ifc word mijn beenen niet meer gewaar. Het is 
^ aW ik zweeF en over mijn amien mis ik eDce contrfile. Laiig- 
zaam strompelt de colonne van doodvemioeide sufckelaars 
vooruit. De zonnebitte is nu een ecbte marteling geworden. 
Ue dorst snoert de keel dicbt. Hijgend gaan de uitgeteeide 
borstkassen op en af ; langzaam sleepen de gevangenen bun 
loome beenen verder. De wagens klotsen bortend voort. De 
eene wagen volgt de andere. Een eindelooze colonne van 
onmenschelijke ellende. , ■ . 

^ Voorbijgangers durven ons nauwelijks bekijken. Met 
haasHgen tred Spoeden ze zicb weg. Een S.S.-ihan moest 
eens zeggen dat ze « te nieuwsgierig » zijn I Laf volk I Kin- 
deren van de. S.S.-mannen. die to de bofjes v66r de villa's 
spelen. staken een oogenblik bun spel om ops verwondeij aan 
te gapen. Ze lacben met pns en een kersltje. dat watouder 
is. spuwt in onze ricbting. « Deutsche Kultur J > 

Een voorarbeider die merkt dat ik niet meer kan. geeft 
me meerdere stamperi tegen bet achterste. Hij scbrijft- mijn 
nummer op voor een « Meldung ». 

Plots voel ik me onwel. Alles draait. Ik beheerscb mijn 
beenen en annen niet meer. Ik zweef. Een ondoonzicbtbaar' 
waas van witte vlelken en wolten belet me riog iets te zien. 
Ik zwijmel en strompel. maar de sterfcste wil baat niet als 
de krachten ten einde zijn. Met een laatste kracbtinspanning 



99 



keer ik me zoo.'dat ilc nevens de colonne val en niet door 
den volgenden wagen oyerreden vvordt. Een voorarbeider 
komt toegesprongen en tewerkt mij met zijn laarzen. Masir 
ik voel er niet veet van. Het laatste wat ik zie is Louis die 
naar me orakijke. maat Kij is zeiE te zwak om te helpen. , 
Wat zou kj ogk kunnen doen? Een S:S.-nian komt naar 
me toe en geeft den voomrLeider een Lratale afleiding. omdat 
Kij me op den opentaren weg sW*- * ^^ ^°° ^een theater 
man. ge.ziet dat hij niet meer tan. Leg hem op een wagen. > 
Twee andere gevangenen pakken me op en leggen me tus- 
schen een koop wielen op eenen wagen. De enlcele oogen- 
blikken rust doen goed. Van op mijn plaats zie ik dat er bijna 
op elken wagen een of twee worden meegevoerd. die niet 
meer voort kunnen. \ , , • j 'i 

Nabij het station wordt ik afgeladen en aan den kant 
van den weg gelegd. Een wachtpost tlijft nevens mij staan. 
Wanneer de wagens gerangschikt zijn. komt de colgnne ge- 
vangenen terug. Ik kan niet gaan. Paul, de hovenler. en een 
vilend van hem, 'nemen me op. Op hun gekruiste armen 
. zittend. en met mijn armen over hunnen nek. kom ik terug 
in het kamp. Op het appjlplein - het is e6n uur - stoan 
de anderen die in het kamp getleven zijn, reeds te wachten 
om het app6l te heginnen. Als Fritz Wyers mij ziet liggen, 
siiiet hij in een luiden grijnslach : « Nog veertien dagen en 
die gaat ook door de schouw naar huiteii ». 

Wanneer het appfel hegint, kniip ik recht met de hulp 
van twee kameraden en. steunend op hen. kom ik terag in 

"de harak. ' , 

Er ligt een Lrief van mijn vrouwke op me te wachten. 
Alles is goed thuis. De kinderen zijn gezond en groeien goed. 
Vader heeft voor mij een heele reeks Latijnsche klassieke 
schrijvers gekocht. Dat is een geschenk voor den' dag dat ik 



teragfcom. Een lichtstraaFuit een andere wereld. Een pakje 
"^j/en beetje levensmiddelen werd teniggezonden. 's Na- 
middags is het mijn teurt- om naar huis te schrijven. 

:Lie}ste Vrouwtje en Kindertjes, 

Uweti schoonen brief van 5 Metheb ik goed ontuangen 
en Ik was er zeer blij mede. Ik verheag er me over dat het 
met u alien zoo goed goat. Oak met mijn gezandheid goat het 
zeer goed en het schoone weer van vandaag is een schoone 
belofte voor den komenden Zomer. Wfi hebben hier vaste- 
landsMim^t en in den Winter is het Bee/ kouder. maar in 
den Zomer veet warmer dan in Belgie. 

Houdt moor goeden moed. De oorlog zd zoo long niet 
meer duren. Ik hebook veelmoed. Neem een voorbeeld aan- 
mijn moeder die gedyrende den vorigen oorlog vier jaren alleen 
B geweest met vijf kleine kindertjes. tenvijl voder in Duitsch- 
'land gevoT^en was En wanneer het te zwaar wordt, ga dan 
btj hoar. Zij zal U kunnen troosten. 

Wanneer eeimmal dies voorbij is. adlen we onze waning 
terug gezellig inrichten en somen werken aan de de opvoedinq 
van onze twee lieve jongetjes. ' ' •■ ■ 

Sursum corda, Houd moed zooals ik en dan gaat het wef 

Ik omarm U innig Vele kussen en! een kruisje voor de 
longens van lav lief hebbende 

Plorent. 

Wanneer ik gedaan heh met schrijven, gaifc mijrt Brief 
m de doos leggen en leg rne met mijn kop op tafel te slapen. 
Wameer het hrood uitgedeeld wordt, eet ik aanstonds en ga 
te bed, want morgen moeten we er weer uit om kwart voor 
vier en moeten- we weer een ganschen dag werken in het 



arsenaal van Je S.S. aan Jen^overtant van <ie taan. Geen 
minuut lis it walcker ; aanstbnds slaap ik in en wordt slechts 
eventjes wakter wanneer het belt en de Utsten binnenkomeiv 
in de slaapzaal. 



«MUSELMANN» 

Dat is in het tamp de officieele spotnaam voor al dege- 
nen die door Wger. koude, zv^^a^e aifceid en mishandelingen 
van alien aard, zoo yer. geraakt zijn, dat ze lichamelijk, gees- 
^ telijk en zedelijk geKeel en al aan lager wal zijn. ■ 

Af en toe wordt er op tevel van den Lagertuhrer na 
het avondappel geroepen : < MuzeWamien aanlieden I > 
Dan gaan de BarakKoofden (Bloctaltesten) voorbijde gevan- 
genen en Wen er Kun muzelmannen uit. Hun nummers wor- 
den opgescKreven. Ze worden geisoleerd in een paar leeg- 
staande batakken en gaan "s anderendaags of een paar dagei^ 
later op transport om nooit raeei; terug/te keeren. Niemand 
hoort er ooit nog. iets van. Maar korten tijd later vemeemt 
men dat er weer een paar. camions met vtiile gevangenen- 
uniformen teraggekomen zijn. RegeWatig wordt er zoo m het 
kamp opgenimd met degenen die niet bestand waren tegen 
de onmenscbelijke ontberingen. 

De muzelman is. eigenlljk de typiscbe creatj^ van de 
■ nleuwe orde. Hi} is de menscb van de nieuwe ordel Mager 
als een graat, steten zijn scbouderbladeren als vleugeltjes door 
zijn kleeren. Zijn scKouders hangen naw voor over zijn inge- 
vallen borst. Boven op/een langen Kals met reusachtlgei.. 
adamsappel, staat er een doodenraaster. Ingevallen kaken met 
voomitstetende taatsbeenderen bongerige oogen in diepe 
oogbolten, ingevallen slapen. TusscKen zijn huid en zijn iier- 
senpan is er geen weefsel meer, zoodat zijn ba^erl verstreuveld 



m alle ricbtingen . plat liggen tusscben de rimpels der ver- 
schrompelde huid. Aan zijn ver voomitscbietende neus bangt 
€en eeuwigeii dmppel. Een buife beefe bij niet meer. alleen nog 
twee tieupbeenderen. die bij elten stap op en neer bewegen 
In het bad kan men ze best hagaan. De beenen zijn zoo 
atgemagerd dat ie op een paar ver uiteenstaande bamboe- 
5tokken gelijfeen. Al wat ge ziet zijn beenderen en Enoten ; 
alle ribben en elk lidje van dbn ruggegraat. entels. Jnie- 
schijven, heupen en staartbeentje. dat zoo dnnoozel acbteruit- 
^teek en waar de Bloctfiibrers tocb zoo graag op slaan met 
hurt knuppel oi met bun zware botten tegen schoppen. , 

Ue mraelman tan riiet staan. want dat vennoeit bem 
wteimate ; dan zwellen zijn entels van cedeme ; indien bii 
wet reeds penjianent oedeem heeft. Zijn beupen doen bem 
pijn Dan staat bij recbts, dan links of bij bangt aan een 
van de groote haken waarop aan den wand van de baraklen 
bloOTibakken gezet worden. Hlj kn niet zitlen. want dan 
heelt hij onmiddelllit pijn aan zijn acbteiste. Hij zit bijna 
op de naakte tnotai die op zijn vel. juist op de dratplaats 
twee-reusachtige eeltvlefeten bebben doen wassen. Hij slaapt 
^nel in. valt voorover op 'de tafel en als de verdraagzaambefd 
der tameraden bet hem toelaat. blijft bij daar met bet boofd 
op tafel liggen lot bij watker wordt van de pijn to zijn 
beenen die ingeslapen zijn. Hij tan niet liggen. want dan 
beett bij hevige pijnen aan bet staartbeen en de beupbeen- 
deren die hem een geweldige diutpljn verooizaten als bii op 
zip rug of op Zijn zijde igt. Als bij Ilgt beeft hij oot bevige 
spiertrampen die bem s. nacbls ftog bet beetje rust weg- 
nemen. Dan ligt hij uren watter in de slaapzaal en beluistert 
de nachtgeluiden : bet ademen, snorten, zucbten, droomen 
het schreeuwen van tameraden. die droomen dat ze door een 
5.b. ■ vervolgd worden. Zoo dommelt hij in tegen. den raorgen 
aan. als er gebeld wordt en alien bmllen : « Aufstehen I > 



De muzelman dmomt steeds ; meestal Van eten ; wascKt 
zidK niet of sleek: Keeft vuile kleereri vreet de aardappel- 
sckillen Jer andeten op en gaat die in andere barakken stelen^ 
Hi) wordt daar veelal buitengeslagen, maar zijn bloedeloos- . 
held maalcl hem ongevoelig voor elke licKamelijke pijn Voeten 
en Kanden zijn geel en kurkacbttg. Snijdt hij zich, dan komt 
et ult de wonde sleeks lymf . Valt er een steen op zijn voet. 
kj voelt bet niet. Het vuur van zijn sigaret kan hem vel en 
weefsels van de vingeren verbranden. hij wordt bet niet ge- 
waar' De bloedeloosheid maakt hem dom, ackerdochtig. 
Ilckgeloovig. Hij vergeet alles. Hij heeft niet de minste orde 
in de weinige pmtsen die hij bezjt. Hij. loopt met aUerhande 
pmtsen in zijn zalken : vodjes. tduwtjes, aardappelschillen. 
en gewoonlijkdraagt.bij heel zijn bezit met zich. uit angst 

■ bestolen te worden. En dat is ook gegrond want wal zoo n 
sukkelaar heeft, is tljna gemeen goed. Men besteelt hem raeer 

- dan anderen. omdat zijn zeeverende Hack toch door niemand 
aanhoord wordt.-Zijn zaagachtige tinderstem, steeds onder- 
broken door holle hoeststooten, maakt de gezonden zenuw- ■ 
achtig en eentje vliegt tegen hem uit: « Maak dat ge weg- 
komt of ik doe u ophangen >. Onmiddellijk ziet doze muzel- 
man zich aan een strop bengelen en angstig als een gestagen 
liond maakt hij zich uit de yoeten. Dan staat kj ergens m een 
hoek van de barak voor zich uit te staren. Hi] droomt, « Uer 
Spinner >... zeggen de anderen 1 

Hij lijdt aan algemeene Hoedeloosheii De minste 
sckam verwekt afschuwelijke ettervyonden ; aanhoudend 
heeft hij in min of meer sterken graad den atgang. /^er 
dikvrijls doet hij zijn hroek vol. Dan is kj een voorwei^ van 
algemeene atschuw en spot. < Du, drecksack Mistsau Dreck- 

■ schwein* enz., enz.. de geheele gedistingeerde woordenschat 
van het kamp wordt opgehaald. Half naakt staat hij in een 



104 



voethekken zijn broek uit te wasschen. Hij moet ze weer nat 
aan de beenen trekken. want van drogen -hij den oven korrit 
niets. De anderen willen dien stank niet in de barak. 

Niemand in het kamp is voor dit hchamelijk en geestelijk 
verval gevrijwaard : Poolsche ritmeesters, barons, grondbezit- 
ters, Tsjechische geneesKeeren, joumalisten, adyokaten, Fran- . 
sche mijnwerkers en rnaimen van de zwafee markt ; Fransche 
jongens die. over de Spaansche grens naar het leger van ae 
Gaulle, wilden en door de Franco-politie gevangen en aan 
-de Gestapo uitgeleverd werdeii. Sonmiigen onder hen hebben 
het geluk gehad een vriend te vinden' teen de nood het hoogst 
was. Die heeft bun virat te eten gegeven. Ze zijn er bovenop 
geraakt en ze spreken met een zekere fierhefd over « den tijd. 
dat ze ook Muzelman waren ». Ze hebben de crisis oyer- 
wormen rnet een beetje hulp en een bovenmenschelijke inspan- 
ning vaii de laatste energie die hun overbleef. 

Zoo is het ook met mij gegaan. Ik ben 1.86 m. lang 
en ik woog nog 39 kgr. Dat is nog veel. want er zijn er die 
nog dieper gezeten hebben. De kern moet gezond zijn eri 
de ingewanden moeten het luttele beetje kracht dat er is, 
in een yoedsel dal de zwijnen niet willen, nog opnenjen. De 
wil moet onbuigbaar zijn en stand houden tegen alles : tegen 
vemederingen, laster, beleedigingen, brutaliteit. honger, slagen, 
zwaaiwerk, siberisch kou en zengende hitte. tegen regen," 
sneeuw en brandend stof, tegen zweren, puisten, afschuwe- 
lijke buikkiampen. krampen in de beenen en billen. tegen 
kapotgeloopen voeten vol zweren. Stand houden tegen de 
S.S. die ons bier door dit regime .uitmoorden wil ; tegen de 
communislische voorarbeiders en barakhoofden, die yrije hand 
krijgen van de S.S. cm de intellectueelen vari andere naties 
uit te moorden : dieden Hassenstrljd tegen het « bourgeois- 
zwijn » hier voortzetten I Tegen de beroepsmisdadigers, die 
hun sadisme en steelzucht vrijen teugel kunnen, laten. Tegen 



103 



de geneele wereld waarin ge leeft. Het Is en'strijd-waarvan 
de inzet het leven is. Het leven, dal U een verdomde pliclit, 
een vloek toeschijnt. Het leven dat dagelijks, en nacht en 
dag en elfce minuut, een ondragelijlce last geworden is. Het 
jbeetje leven dat ■ nog Kuist in dat geraamte. dat ge in de 
uiterste vermoeienis meesleept onder inspanning, van het laat- 
steteetje IcracKt. 

Hoe ditwijls net ik mezelf en ook Hutert. de kapelaan 
uit Venlo, gevraagd : Zou net niet tevens mannelijker. en 
diristelljler zijn, eenvoudigweg arbeid dpZondag te welgeren 
of bij misnandelingen te riposteeren ? Is Ket behouden van Kfet. 
leven ten koste van dien prijs nog wel te verantwobrden, is 
dat geen laflieid? Zouden de eerste Christenen niet anders 
gehandeld hebben ? 

« Uw leven . beboort aan God, aan uwe familie ert 
bovendien. we moeten den strijd tegen bet Nazisme, tegen 
de S.S.-duivels winnen ». was zijn antwoord. 

Dat bet menscbelijk leven Gods eigendom is, WTSt ik 
reeds lang en nooit beeft me de gedacbte aan zelfmoord ook 
maar een oogenblik beziggebouden, ook niet in de Zwakste 
momenten. Maar bet is alleen de gedacbte aan vrouw en 
kinderenen de niet te dempen vecbtlust om uit den ongelijken 
strijd tegen S.S., tegen communisten en tegen beroepsmisda- 
" digers als overwinnaar te treden. die me ertoe gebracbt beeft 
mezelf te overWinnen en niet een of, anderen dag' terug te 
slaan of arbeid te weigeren op Zondag. Langen tijd beb ik 
noodig gebad om mezelf te overtuigen dat ik geen lafdard 
was door zoo te bandelen. Mijn leven is bet leven van mip 
ecbtgenoote en mijn fcindertjes. Ik vecbt dus voor andemians 
goed en bet is niet de angst voor den dood, die acbter elken 
boefc van de barakken loert,. die me overbaalt tot zwijgen, 
tot niet-temgslaan.. tot lijden. Het is reeds te veel vyanneer 
alien, die niet genoeg wilskracht Kebben, in den dbod loopen. 



:io6 



Degenen die wel wjlskracbt bebben. inoeten ze dus goed 
gebruiken en julst daardoor niet kapot gaan. 

Zoo is bet. Ja I Voorait, den last opgepakt en. . . zingen 
bij bet zwoegen. Moed, moed, moed 1 Cbistus beeft geleden 
zondet scbuld, bij droeg ook een zwairen balk en zweette en 
leed bonger en dorst. Mijn scbouders zijn ook kapot van bet 
balken dragen. mijn bemd is. op dg scbouders doordrenkt met 
bloed. Ik lijd ook, bmdat ik mijn medemenscben op de waar- 
heid gewezen beb. Ifc ben in de banden dezer beulen geval- 
len. omdat ik gepoogd beb het leven te redden van mijn 
broer. Hij is beibg gestorven. Hij ziet near van uit den bemel 
'en zal me belpen. Op... vooruit... Alleluja I De krachten 
zijn daar. Het gaat weer. Wat is God goed, dat Hij ons bier 
laat lijden en slayen. Moeten we eigenlijk de S.S. en haar 
trawanten niet dankbaar zijn ? Zonder dat ze bet weten. zijn 
ze' de instrumenten die God gfebruikt om ons te louteren. 
Als student beb ik zoo dikwijls van beldendom gedroomd- 
■op mijn kot in Justus Ljpsius te Leuven ; zoo dikvrijls gebori- 
gerd naar groote daden. Nu is het daar. Welken zin beeft 
gebeel mijn verleden. indien ik nu versaag b Wat ? Versagen. 
neen I De gedacbte aan den dood was maar een verkeerde 
concltisie. Leven moet ik voor God. leven voor de kerk, leven 
voor mijri familie, leven voor bet vaderland, dat onder den 
verdrukker lijdt. Leven, leven, leven, moet ik 1 Woorden zijn 
niet moor toereikend om weer te geven wat in mij omgaat, 
en stilletje begin ik te neorien ^ de voorarbeider mag het 
niet boorenr- de « Hymne aan de Vreugde » vanLodewijk 
van Beethoven, en dan « Waarom, waarom, waaroin ik voot 
geen vreemden buig », en dan « O Kruise den Vlaming >... 
Zoo word men ^ichzelf , zoo redt men zijn eigen leven te 
Sacbsenhausen. Omdat leven moeilijker is dan sterven en 
omdat het moeilijke voor vechtersnaturen een zekere aantrek- 
tingskracbt heeft. ' 



107 



KOMMANDO < SCHUHFABRIK » - ' 

Na deze pKysische inzinting girig mijn gezondfieid steeds 
acnterait. Met een lichaamslengte van 1,86 m. woog it nog 
58 kgr. —' Een Fransch mijnwerker van Ket Noorden was 
i.go m. lang en woog nog 47 tgr. ^ De Longer en de koii 
vraten te zeer aan onze levensreserven. 

Gelukldg was Iiet met de Zondagcorvee der Beutewagen 
uit, zoodat ik tenininste den Zondag een jbeetje kon msten. 
Mijn TiscKiilteste, die zicK tot nu toe altijd op sleeptouw 
had laten nemen door de communistiscKe telhamels. Veran, 
derde na net ongeval pok gelieel zijn kouding tegenover mij. 

EricL Ott was een socialistisch journalist uit Stettin en 
\vilde gaame Fransch leeren. Ik had me tereid verfclaard hem 
s morgens en 's avonds een torte Fransche les te geven. en 
toen Erich aan enkele communisten zegde dat ik goed Fransch 
kon en dezen vaststelden dat Erich voBiield en getrouw verder 
leerde. heb ik meet dan eehs de tedenfeing. gehbord : « Hoe 
is het toch mogelijk dat zoo'n onnoozele Muzelman zoo goed 
kan Fransche les geven 7 > . ' 

ik was op dat oogenhlik wear zonder commando en 
mijn zwakke gezondheid maakte het, gevaar om op een trans- 
portlijst te worden gezet. niet denkteeldig. Het volstpnd dat 
de Blockalteste eens slecht gehumeurd was, dat er enkele 
« figureh » ontLraken om het honderdtal aan te vullen. en 
ilc ware « een yogel voor de kat ». 

Op zekeren avond vvist Erich mij interesant> nieuws te" 
vertellen. Het commando « SchoenfaLriek ». waar de « Holz- 
schuhe » . (houten schoenen) voor alle concentratiekampen 
van Duitschland werden gemaakt, ging gereorgarviseeid wor- 
den. Men zou een morgenploeg'inrichten, die werken inoest 
van vier uur 's morgens tot een uur 'snamiddags. en een 
avondploeg die werken zou van een uur tot negen uur. Om 



108 



de gevangeneri aan te moedigen zou elk per dag. een schijf 
brood meer ontvangeti. Erich zou er voor gezorgd hebben 
dat ik opgenomen werd en dat ik er riiet te zwaar zou ihoeten 

werkeri. i . ' 7 t 

' Maar in dien tijd waren de commando's zeer slecht geor- 
ganiseeid. Het volstond op het wit blaadje te staan bij den 
Blockalteste om van het eene commando naar het andere te 
mogen overgaan. Op het wert zelf werd dat niet opgemerkt 
want er bestonden geen lijsten en desnoods sprak de Block- 
alteste dan wel eens met den voorarbeider. Dat alles werd 
geregeld mits men den Blockalteste en den voorarbeider wilde 
smeren. Dat gebeurde zeer veel, maar zeer geheim en tot 
mijn sc^ade ben ik er slechts zeer laat Van op de hoogte 
geweest. Ik bleef nog korten tijd in het kamp bij het staan- 
commando en enkele dagen v66r dat er begonnen werd met 
de uitdeeling van de supplementaire shede brood, ging ik 
mee naar de schoenfabriek. 

's Moigens werd er Opgestaan om halfvier. Om dal: urn 
belde het niet en daarom moest de eene den andere wekken. 
Ik was zoo uitgeput, dat ik nauyvelijks op mijn beenen staan 
kon. Langzaam en sukkelend met voeten vol etterende zweren. 
ging ik naar het appelplein, dat nog in diepe duistemis lag. 
Af en toe' ontstaken de ppsten hun schijnwerpers ora de- 
bewegingen in het kamp te bewaken. - 

Om den. eersten morgenhonger te stillen rookten de 
meesten een sigaret. Een beele slgaret was voor mij te veel, 
een halve ook. maar een derde van- een sigaret kon ik ver- 
dragen, alhoewel het mijn knieen deed bibberen. Louis Kie- 
booms, die v66r mij in het kamp was en reeds geld van thuis 
ontvangen had, heeft me langen ttjd. totdat ik er zelf koopen 
kon, eHcen morgen een sigaret gegeven. In den ijskouden 
morgenvyind stonden we daar op het plein of achter den 
hoek van een barak. te trappelen en tff'wacbten totdat de 



log 



vele Iclefne sigarettenlicKtJes uit alle ricKtingeri ggnaderd 
waren. Dan riep Arthur, de voorarbeider : « /Gitreten I 
Zigaretten aus I » Er werd afgeteld en... « Im Gleicliscliritt I 
MarscK I » Vierhondeid paar" Iiouten zolen klatetterden in 
regelmatigen kadans over de getetonneerde Lagerstrasse. Ik 
ging .tusscKen Louis en Alfred, die me links en recKts onder 
de oksels steunden, 

Wanneer we na een tocKt van ongeyeer twee kilometer 
rond net kamp op de werkplaats aankwamen, moesten de 
nieuwen uit de rijen treden. Een Van de voorarfceiders, die 
fcevrlend was met EricK, kwam me daar roepen en ik kon 
mee naar-de barak waar de kouten sqKoenzoIen gezaagd 
vverden. De lauwe warmte die in de tarak King, deed goed. 
Helaas, it zou er niet lang van genieten. 

Een paar nouten zolen wordt met een electrische Band- 
zaag uit een houfen tlok gezaagd. Deze blokken lagen Lij 
duizenden. volgens lengte gesorteerd. opgestapeld onder (jen 
open afdak. Daar moest ik been met een klein atelierwagentje, 
en wartneer dat volgeladen was en kntiengerold in de werk- 
plaats. werden de blokkep weer afgeladen nevens de tafel. 
waar door mlddel van modellen de voetvorm aangeteekend . 
werd. Vandaar ging Ket naar de eerste JbandzaUg. Dan was 
er weer een tafel waar met andere patronen de lijnen aari- 
geteekend werden om de zolen volgens. difcte te snijden en 
de Kielen uit te zagen. Dat gebeurde dan weer aan de vol- 
gende fijnere bandzaag. 

Zoo ging bet een godganscben dag ; steeds maar laden, 
"afladen en stapelen. Ik kon met moeite genoeg blokken binnen-. 
brengen om te voorkomen dat de macbines moesten wacbten. 
Binnen werd bet steeds warmer. Er b.irig een beel fijn stof 
in de lucbt dat overal in- en tusscbenkioop. Wie eenigen tijd 
in deze lucbt werkte, bad algauw door boutpoeder verstopte 
neusgaten en een scborre droogte In de keel. 



■ Zoo. ging bet werk verder tot lond balfacbt. Dan ont- 
vingen we, een balve liter bruin wami water, dat ze koffie 
noemen ofwel « Knonpsuppe ». met een scbijf brood. De voor- 
arbeider van onze barak bediende zicbzelf elken morgen zoo 
goed. dat bij zijn soep niet opkon en elken dag nog een goed 
deel kon afstaim aan een jongen Pool, die Zijn scboenen 
kuiscbte en voor bem.zwart werk deed. Dat dia jongen wat 
meer te eten bad, was op zicbzelf niet zoo erg, alboewel 
bet op kpsten van de anderen ging, maar bij misbruikte zijn 
vriendscbap met den voorarbeider om andere gevangenen bet 
leven op de onzinnigste manier bitter maken. Zoo beeft bij 
langen tijd een Waalscb onderwijzer geplaagd dat de jongen 
soms met tranen van wdede in de oogen stond. 

. De voorarbeider.. Willi, was afkomstig <lit Samara in 
Rusland. Hij kende een Had Duitscb. Russiscb en Poolscb. 
en zelfs Cbineescb. Hij bad de reis rond de wereld meerdere 
malen afgelegd ; bad langen tijd te Sbangai geleefd en werd 
in Diiitscbland ingepikt en in bet' kamp gestoken als com- 
munistiscb propagandist. Dat alles beeft bif me zelf verteld 
gedurende bet werk. wanneer er geen S.S. in de omgeving 
was.. Willi was een ecbt natuurkind. bij bad nog gebeel de 
bmtaliteit van een wilden Indiaan. maar tevens af en toe 
vlagen van sentimentaliteit en goedbeld. die bem tot een 
onberekenbaar menscb niaakten. Hij beeft me meerdere malen 
vol veracKting in bet gezicbt gespuwd. dat de vuiligbeid van 
mijn wezen .droop. Hij beeft me meerdere malen in bet gezicbt 
geslagen dat ik ben omgevallen op een boop boutafval. Tocb 
kan dc bem geen slecbt menscb noemen ; bij was beel eenvou- 
dig een ecbte wllde met al de deugden en ondeugderi van den 
primitieven menscb : gevoelerigheid en wreedbeid, zonder 
eenig booger begrip van naastenliefde of kameraadscbap. 

Na enkele dagen zwaar werk aan de vyagentjes. werd 
bet beter. 



mm- 






Dank zij Louis en Alfred, die in dezelfde .tarat sliepert 
was it er elken morgen bij om Kalfdrie en elken morgen liiel- 
pen ze me gaan naar de schoenfatriefc. De grade moeilijt- 
heid was in de rij en op stap tlijven.want in dezen toestand 
van licnaamszwalde en tloedeloosheid, zwijmelt men als een 
dronielap alleen reeds tij de gedachte dat men op stap moel: - 
bliiven. Het was me t.v. totaal onmogelijk de klassieke bewe- 
ging met de^beenen te maken om den stap te wisselen. 

Ik mocbt toen zelf aan de tafel werken en kon in de 
barak blijveri. Den ganscKen dag moest ik wel.stilstaan en 
s avonds waren mijn beenen en voeteh gebeel gezwollen 
van oedeme, maar 't was tocb een licbfe .verbetering. Wan- ' 
neer bet werk onderbroken werd voor bet eten van baFacht, 
kon ik zitten op een stapel bputblokken en zoo tenminste 
mstig eten. Dat was reeds een ecbte. weelde. 



EEN SCHAT ONTDEKT 

Onder mijn werktafel lag er een ordelooze Koop bout- 
blokken die eigenlljk wareg • afgekeurd omdat er weeren in 
zaten ,en enkelen tijd later vemam ik van Willy dat bij onder 
dat slecbt bout ook goede boutblokken van bijzonder licbt ^n 
sterk populierenbout verboigen bad. om daarmee scboenzolen 
te laten maken voor bem en zijn vriendeh. 

Maar op zekeren dag was er geen bout meer en moest 
alles wat er nog overbleef verwerkt worden. Aldus viel de 
« organiseerderij » .van Willi in duigen, vwant bet was niet 
mogelijfc de macbines stil te leggen terwiji daar nog bout lag 
en Willi ton tocb a'an den S.S.-werkmeester niet zeggen dat 
dat « gereserveerd > was I 

Terwiji it onder de tafel aan bet opmimen ben, berherk 
ik plots onder bet blad tegen den rand, een zeer klein vast- 



getimmerd kastje. it ga er met mij band in en voel in de 
donterte niets anders dan zagemeel, maar daaronder een 
pakje .brieven. een paar kousen. een zakdoek. twee patjes 
sigaretten « Gauloises » en twee stutjes goede zeep I Ik maak 
bet pakje brieven open. Ze zijn alle geadresseerd aan een 
Pool. Ik daarmee naar Willi en ik vraag bem of bij dien 
gevangene lent. Ja, die beeft op die plaats gewertt waar it 
nu sta. maar is losgelaten. « entlassen ». Zoodus. de zaten 
die daar nog liggen zijn van niemand en nu befi it miljonnair. 
. Wanneer iemand vrijgel&ten werd, treeg bij 's morgens 
een brief je om bij den Rapportfuhrer te fcomen en tot op bet 
laatste .oogenblik. totdat ze^ -na : bet . appjl met den Rapport- 
fuhrer kohden spreken. wisten deze jongens niet of bet was 
voor transport, doodstraf of vrijlating. Na de mededeeling 
van den Rapportfiibrer mocbten ze met niemand meer spreken 
™ "^"Sens nog beengaan. Zoo beeft die jonge Pool .waa> 
schijniijk de gelegenbeid niet meer gebad om zijn yrienden 
te verwittigen dat bij ergens nog een scbat verboiBen bield 
en zoo ben ik er goed mee gevaren. 



HANS VERTELT 

Zoo gingen de dagen snel voorbij. Men kan zicb niet 
inbeelden boe aiel de tijd scbijnt te vliegen wanneer eike dag 
dezelfde dagorde meebrengt zonder eenige afvrisseling, tenzij 
nu en dan eens en arbeidsongev^I. Men rtioet er rekening 
mee boudendat aan deze gevaarlijte macbines. zooals de 
bandzaag. de cirtelzaag, de fraisemacbine en de blokmaters- 
machine. overal, ongescboolde tracbten stonden, }a zelfs in 
veel gevallen gevangenen, die vroeger nooit'eenigen band- 
arbeid hadden verricbt. '. 



115 



Op zeleren dag wordt Keel.de barak door een gewel- 
digeh klop en een scKreeuw opgescKrik. De machines vallen 
sUl. Een PoolscK Laron, die aan een tandzaag werkte had 
zich de vier .vingeren van de linkerliand algrasagd. Unze 
werkplaats was het cord der veraiinkte -Kanden. zoovelen 
hadden reeds ongevallen gehad. ., , , . 

Ik herinner me dat rond dezen- tijd'de eerste poging 
gedaan werd door de S.S. cm uit de gevangenen nog meer 
nut te trekken. Af en toe werd er zoo eens een draai gegeven 
aan de vijs der discipline. Er ging dan gedurende enkele 
weken een nieuwe golf van terreur eri vvreedheden over het 
kamp Toen kwam het bevel, dat er. behalve de Blockaltesten. 
niemand gedurende den dag nog- in het kamp mocht blijven. 
Alleman moest gaan werken. n t u 

Zoo kwam op zekeren dag in onze werkbarak Hans 
BertKold, de stubendienst van Block 3. Willi gaf aan Hans 
het werk dat ikzelt in den beginne had vemcht. Hij kwam 
nu nevens mijn tafel ■ de houtblokken afladen die hij bmten ; 
onder het afdak haalde. Zoo kwamen we in gesprek.-Hij 
was reeds meerdere jaren in gevangenschap en hij vertelde 
dat hij in het burgerlijk leven klein zelfstandig handelaar was 
geweest. Voor 1933 had hij regelmatig raedegewerkt aan de 
economische rubriet van. een socialislisch dagblad en werd 
daaiom in het concentratielamp. opgesloten, jaren lang. Bij 
het afladen en tusschen twee wagentjes in. stond hij te ver- 
tellen over alles en nog wit. want hij kende het kamp zeer 
goed en had veel betrekkingen. " 

De vrees; dien ik aanvankelijk had. dat ik nu vvei snel 
mijn goed postje zou verliezen, bleek weldra geheel en al 
zonder grond te zijn. want Hans was een zleisgoede kerel. 
Alhoewel hij behoorde tot de zoogenaamde < promineiiten » 
■ van het kamp. had hij geen angst vooi het werk en bekende 
ronduit dat hij gaame een beetje lichaamsoetening deed. Hij 



114 



genoot enkele Heine yoordeelen in het kamp omdat hem 
,« Harterleichterung » was toegestaan. Dit voorrecht werd aan 
enkele ultzonderlijke Duitschers toegestaan die bestemd waren 
orn geheel hun. leven «"er in » te blijven en die men niet 
uithongeren wilde. 

Hans vertelde veel, zeer veel ; hij was nooit uitgepraat 
en hij- wist bovendien al de kampnieuwtjes. Hij was een 
kalme. bedaarde jonge man, groot van gestalte en blond, 
met blauwe oogen en een frissSie gelaatskleur. Hij had veel 
gelezen en sprak over boeken. Hij was dok weetgierig en wilde 
de opvattingen kennen' die er bij ons Zoo al- de ronde deden 
over het Nazisme. Wanneer ik hem vertelde over de studie- 
jaren van Degrelle te Leuven, over zijn avontuurlijk leven, 
over de schtjnheiligheid van het Rexisme en de schande die 
het yiaamsch Nationalisme op zich laadde, wanneer ik hem 
vertelde over de boeken van Hemnann RauscKning. Edgar 
Alexander. Konrad Heiden. Robert d'Harcourt, Roger Ver- 
meil en over mijn boekje. dan bestond voor ons'de schoen- 
tabriek niet meer. Hans dook- 2acK weg achter een machine 
op enkele houtblokken en tleef luisteren. Zoo wonnen we 
stilaan wederzijds vertrouwen en tegon Hans te vertellen 
over al hetgeen hij zooal beleefd had in het kamp. 

Kort voor mijn aankomst in het kamp riep de wacht- 
post 's morgens- van op den toren : « Turm A. Baracke 15 
brerintj. Iri den nacht was. door een onbekende oorzaafc 
brand ontstaan in barak 13. De gevangenen die er woonden. 
hadden zich kunnen redden langs deuren en vensters. en toen 
de brand gebluscht was door de pompiers. van het kamp. (een 
.speciaal commando) werd er natuurlijk een kort onderzoek 
gedaan naar de oorzaak. Er werd niets verdachts ontdett. 
De bewoners van' de barak moesten als sttaf drie dagen en 
drie nachten, zonder 6en mlnuut onderbreklng, zonder eten, 
zonder dnnken, zonder toelating om naar het closet te gaan 



iig 



of hun troek af te doen. staan in een vorst van rond de 
23 graden oiider nul. Resultaat : dertlg gevangenen zijn ter 
plaatse dood getleven. Dat heeft de wacfitpost van Tram A 
nooit . gemeld. 

Op zeleren'dag werd er een Jood fcinnengebracnt in net 
lamp. Tot overmaat van ongelul voor kem was kj toven- 
dien « Bitelforsclier > /een protestantscKe sectie Van dienst- 
weigeraars)'. Hij teliootde dus tegelijlcerttjd tot de twee soor- 
ten van gevangenen die de S.S- Het meest Kaat. Hans zegt 
me : « Flor, ik heh Ket zelf gezien I Twee jBIockfiihrers zijn 
gekomen met twee gmnmi-daraien. Een daarvan hebben ze 
in zijn achterste geduwd, de andere in zijn keelgat. Ze beb- 
ben den man vastgeLonden en dan de daraien vastgemaakt 
op twee feranen van de waterleiding ; de kranen geopend, en 
zoo bebben ze hem doefi kreveeren. » ' 

Kort na den Anscblusz van Oostenrijk hadden de 
Gestapo-bandieten den recbter gevangen die de functte van 
openbaar ininisterie bad vervuld in bet proces tegen de moor- 
dehaars van Dollfuss, de twee Nazi's Holzweber :en Planetta. 
Wanneer deze oude man binnenkwam, bebben ze bera met 
zijn overjas aan bet lijf doeij loopen rond bet appelplein, 
totdat bij badend in zijn zweet heergevallen is' en niet liieef 
opkon. Dan bebben ze bem met enkele emmers water over- 
. goten en wanneer bij terag opstond, . bem in dien toestand 
aan de poort van bet kamp geplaatat in den scberpen tocbl, en 
wind en vorst. Denzelfden avond werd bij met koorts in bet 
bospitaal opgenomen, bij bad een zware longontsteking. Om- 
dat'bij niet snel genoeg wllde sterven. zijn er twee Blcck- 
fioKrers gekomen en die bebben bem in de ziekenlamer, in 
bijzijn der andeie zieken. met knuppels den scbedel kapot 

geslagen. ■ . i ah 7 

Ja, ja. de Nazi's zijn niet zoo dom. Allen die in een 
kamp zijn. zijn bestemd 6m er in te blijveh in er te sterven. 



116 



Wij komen bier nooit uit. De enkele ilitzonderingen die tocb 
-rajgelaten worden. moeten teekenen, primo : dat ze nooit 
mishandeld geweest zijn : en een tweede verklaring : dat ze 
nooit over bet kamp zullen spreken. Indien die vrijgelatenen 
dan tocb den moed bebben om te spreken. dan kunnen ze 
tocb nog maar aan goed betrouwbare en weinig talrijke vrien- 
den iets zeggen.- en betgeen ze dan vertellen is 200 onwaar- 
scbijnlijk en sadistiscb,- zoo ongelooflaar. dat de meesten bun 
schouders zuIIen opbalen en antwoorden : bij overdrljft uit 
haat tegen de Nazi's. Dat is bet groote gevaar. Flor. Indien 
wij vertellen wat we gezien en geleden hebben, dan zullen 
de menschen ons niet gelooven. want ze zullen eerder denken 
dat bet niet waar is, dan dingen te gelooven die inderdaad 
ongelaoflijk zijn. Dat is bet duivelscbe plan der Nazi-honden. 
Dat revolteert me, en ik zeg bemV« Denkt ge dat bet 
ook met de Luitenlanders zoo zal gaan ? » , 

Ja zeker.o zegt Haiis. Wanneer Duitschland den oorlog 
gewohnen heeft. hlijft gij alien gebeel uw leven in bet kamp" 
op enkele zeldzame uitzonderingen na. en uw kinderen zullen 
in de school leeren dat Belgie -een overval- op Duitschland 
beraartde. dat Noorwegen betzelfde wilde doen en dat onze 
Prihrer telkens op het gepaste oogenbllk ingegrepen heeft. 
Ze zijn niets dan leugen. leugen, leugeifi. AIs ze zwijgen 
liegen ze nog I 

Vorig jaar bad er te Berlijn en tentoonstelling plaats over 
de Russische iolterkampen en de Bolsjewistiscbe terreur. AI 
de marteltuigen, die ze bier in bet kamp gebruiken tegen 
sommigen der onzen, hebben daar geprijkt als komende uit 
Ruslandl Nazi's zijn alien doordrenkt van den geesf der 
leugen. zooals bun opperleugenaar Goebtels. ■ 

Willi heeft een S.S. zien binnepkomen. Hij wenkt ons 
en v66r deze iets gezien-.heeft, is Hans aan 't stapelen en ik 



117 



»an 't teelenen alsof we zohder onderBreking aan Ket werk 
"waren ge^^^eest. _ 

In den loop van den namiddag Betrapt een S.S. een 
gevangene kj zwart werk. De jongen was ergens in een hoek 

.bezig met jiit stukjes leerafval een kleinen geldteugel te 
naaien. AIs straf kreeg hij een paar scKoppen en werd meteen 
Lont en Llauw geslagen. Arttur, de eerste voorarteider. ook 

• een communist, triesclit van woede tegen den sukkelaar. Hij 
maakt Kem uit voor al wat vuil en gemeen is en onttrekt 
liem voor acht dagen zi]n arteidsportion I Dat noemt men 
« KameradscKaft >. Duitschers blijven DuitscKers, steeds 
trutaal en laf of krulpend. 



RUSSEN EN OEKRAINERS 

Er zijn de laatste wekeh zeer veel jonge Russen en 
Oekra'iners in het kamp aan'gekomeh. Dat is het eerste contact 
met deze volketen uit Ket Oosten. Ze zijn vuil en.onwetend, 
soms zelf dierlijk ongevoelig. Ze storen zicK aan niets en 
zouden zicL cm iets eetLaars te stelen wel tienmaal laten 
doodschieten. De' verrassing der comraunisten over de vuil- 
heid en acKterlijkKeid. van. deze vertegenwoordigers van ket 
« arteidersparadijs », is zoo groot dat ze eerst niet weten hoe 
dat te vetklaren is ; hoe men dat in overeenstemming brengen 
kan met wat ze steeds over Rusland gedroomd heLten. 

De uitleg ? Dat zijn allemaal jongens die geen lid waren 
van de parttj. Wanneer de DuitscKers vooruitrakten, wilden 
ze niet acKtemit met Ket Roode Leger. Ze zijn naar DuitscK- 
land gaan werken, krijgen na enkele' maanden heimwee en 
worden Joor de politie tii duizenden langs de banen ingepikt 
en zonder meer in een kamp gestopt. Ze zijn Ket uitscKot ; 
-van de LoIsjewistiscKe samenleving. 



118 



Ik Ket zeer veel met die jongens gesproken in den- loop 
der jaren. om te pogen dat geKeimzinnige raadsel, dat er 
achter Ket gesloten. gezicKt van den Rus steekt, te verklaren. 
Verder zai ik daaraver vertellen. Met Konderden kwamen 
deze jongens flaar de scKoenfabriek, op dat oogenKIlk Ket 
teste massa-commando. 



BEZOEK BIJ LOUIS EN JOEP 

Wanneer men in de oude- orde' vijf jaar universiteits- 
studien gedaan Keeft. en advokaat geweest is en zelfs Koofd- . 
redacteur van een der grootste BelgiscKe dagbladen. dan zijn 
al deze kundigKeden in de nieuwe orde.sIecKts toereikend 
om scKoenlapper te sjelen. Zoo was Ket lot van mijn vriend 
Louis KieKooms." Hi] werkte samen met een NederlandscK 
postmeester uit Limburg. Deze Keette Joep en verstond in 
Ket kamp de niet te.scKattenkunst. om nooit zijn goed tumeur 
te verliezen. Ze werkten alletei in een andere barak eri, 
moesten de overleders aan de Kouten zolen vastnagelen. Ze- ' 
hadden een vast arKeidspensum per dag. maar vonden tocK 
nog de gelegenKeid om af en 'toe een paar goede scKbenen- 
voor vrieriden te maken. ■' ' 

Met een paar « georganiseerde » zolen ten ik er teen- 
gegaan. om eens eindelijk scKoenen te Kebben die pasten. 
Joep zai er voor zoigen. Wanneer. ik 's anderendaags om 
den buit ga, ontvangt Joep me met een lang gezicKt. « De 
S.S. Keeft me gepakt. Flor. en de scKoenen zijn... om zeep, 
en dat is ver loopen In DultscKIand. » « Ge Kebt tocK zeker 
geen slagen gekregen. Joep? ■» De scKelm bemerkt dat ik er 
goed ingeloopen ben en Kaalt van ■onder een Koop afval een 
paar fpnkelnieuwe (?) geblonken "scKoenen. We lacKen 



1 ip. 



beiden Kartelijfe. < Waarmee kan ik u plezier doen Joep 7 » 
« De juiste prijs is tien Weesgegroeten 1 » antwoordt hij. . 

Mijn oude scKoenen teb ik ergens te vinden gelegd. want 
twee paar schoenen hebben is te gevaarlijk. Dan beb ik mijn 
nieuwe een beetje vuil gemaakt om te voorkomen dat men 
zien zou, dat ik met een paar nieuwe de schoentabiiek vei^ 
laat. Men leert zijn plan trekken. Wanneer men bet noodige 
niet krtjgt, ziet men zicb TO6r deze keuze gesteld : ohvel 
meet lijden ofwel stelen. De keus is ,gauw gedaan, vootal 
als 't ten nadeele van den vijand is. ■ 



ZONDAGAPPEL . 

We ziJn nu in de maand April, maar het is nog bitter 
koud. kouder dan bij ons tbuis in bet putje vaiid"en Winter. 
' Elken dag drtemaal appSlstaan. Ook s Zondags hn' 
telkens moet alles aan bet unitorai gebeel in orde zijn. Maar 
's Zondags avonds wordt bet appel reedsvroeg gebouden, 
want dan gebeurt dat met een kjzonder plecbtigheid. In den 
loop van den raorgen gaan er' slecbts enkek commando s 
werken : de overige worden opgeroepen voor allerbande cor- 
vee's, zooals b.v. bet stadsvuil van Oranienbiirg op ™/f°* 
' plaats planeeren ; oppoetsen in vacantiekolonies van de N.b.- 
jeugdorganisaties : sneeuw opruimen, straten vegen ot «"«' 
een onverwacbt aangekomen trein gaan lossen. Rond halleen- 
wordt dan bet middagapp^l afgenomen en rond een uur 
ontvangen we bet eerste eten van den dag : een scbotel raap- 
kool. De korte namiddag wordt aldra afgebroken door den, 
Blockalteste, die alleman buitenjaagt in de kou en den Block 
doet aantieden ongever een kwartier voor dat er voor bet 
appel gebeld wordt. Hij boudt spectie of alleman zijn haar 



beeft laten snijden, want dat moet voor bet Zondagavond- 
appd elke week gescboien WQKlen.Dan kllngelt bet klokje 
en we maken keert recbls, met een zucbt : t Hoelang zal 
bet vandaag duren ? J^. ■ ' n 

Wanneer de telling gebeurd is en aan ijzeren (justav 
bet rapport aangeboden is. dan verdwijnen de Blockfubrers 
en andeiB S.S..door de poort en acbter ben valt bet ijzeren 
bekken met een doffen slag dicKt. Wij Staan^n. . blijven 
staan. Weldra verscbijnt Gustav Sorge. de beul van Oranien- 
Emg. toven in bet venster van bet poortgebouw en legt zicb 
met zijn biiik op de buizen 'der centrale verwarming. Hij 
sleek ,een sigaret op en grinniktr Hij roept : < Bin Lied I > 

De muziekdirecteur. een gevangene. komt aangeloopen. 
Een andere gevangene brengt een trapje met platform aan. 
dat in bet midden van de Eagerstrasse wordt opgesteld. De- 
directeur klimt er op. Het Zondagnamiddag-concert kan be- 
ginnen. Hij roept den titel van een lied, en weldra dreunt 
over bet reusaditige appfelplein. weerkaatst door de .denne- 
bosscben op de heuvels lond bfit.kamp, bet koor van 15.000 
zangers, de boHe kracbtige mannenstem van duizenden teririg- 
lijdei« en bongerenden : « In Esterwegen war icb mal. Hola.. 
Hila, Holdrio Is. i t j 

Het lied verbaalt boe ons kamp gesticbt werd door 
« ScbulzbiittlingeKi » die uit bet kamp . van Esteiwegen 
kwamen : boe ze geleden en gestreden bebben onder de 
tyrannic, der S.A.-afdeelingen ; boe ze gerold bebben, over 
de Lagerstrasse in slijk en sneeuw ; boe ze gegraven bebben 
en met bet bouweel gewerkt om de bosscben te ontglnnen 
en de barakken te bouwen. In eenvoudige maar indrukwek- 
kende verzen bet beldendicbt van Oranienburg. met zijn on- 
noemelijk lijden. 

Wanneer de vele -strof ert gezongen zijn. roep Gustav : 
« Musik I > De Lagerkapel, die op de Lagerstrasse opgesteld 



IS, speelt een DuitscKe militaire marscfi. AIs die ten einde is, 
roep Gustav : « Noch ein Lied I » De directeur roept den 
titel, steekt beide araien in de noogte en weer 2;ingen 13.000 
arbeidsslaven voor Kunnen meester. Het is eerl liedje dat er 
op Lerekend is het heimwee. tij de gevangenen op te jagen. 
Er ia sprake van « meine LieBen in der Feme*, van de 
lieve yerloofde, die tKuis wactt of misscKien reeds eenen 
plaatsvervanger gevonden Keeft ; er is sprake van het moeder- 
tje, dat tousen stoppend-of spinnend zit te droomen van 
haar jongen. die in Let concentratiefcamp opgesloten is sedert' 
jaren. Het moedertje zucht van sclirijnend leed en pinkt een 
Iraan-weg. De gevangenen zingen luid en trachtig. tidruk- 
wekkend Js zoo'n koor van dmzenden die zoo gedisciplineerd 
zingen om aan de S.S. te toonen dat ze mis gerekend heeft 
en dat haar po^ingen om ons moreel te treken, slechts stuiten 
op spot en misprijzeri. 

■ AIs het. lied ten einde is loept Gustav :« Musik I » 
En weer speelt de Lagerkapel een pruisische regirnentsmarsch 
uit den tijd van den ouden Fritz I Dan weer een lied : c Wij 
zijn kameraden en houden moedig' vol. Wij wrbeten en 
graven, maar ook. wij gaan nog naar huis I » Dan' nog een 
stuk muziek en nog een lied. 

De wandelende buigers van Oranienturg die s Zon- 
dagsnamiddags aan den-anderen kant van den hoogen muur 
voorhijgingen met vrouw en kindertjes. zullen menigmaal den 
indrufc gehad hethen dat de gevangenen het toch zoo slecht 
niet hehhen, vermits ze toch zoo schoon zingen londen. Maat 
de muur was le hoog om hun toe te laten te zien hoe de 
meesten, uitgemeigelde sukfcelaars, stonden te hibteren van 
de kou, hoe we rammelden van den honger en daar stonden 
met stijve gezwollen fenieen en voeten. tengevolge van cedeem. 
Zij konden niet zien hoe er hier en daar een omviel van 
flauwte en uitputting en hoe er na drie uur staan, veleii 



moesten weggedragen of gesleept worden omdat ze op eigen 
krachten niet meer temg naar de harat konden. 

In 1 942 was dat zoO hijna elken Zondagnamiddag, en 
wanneer Gustav er genoeg- van had, dan riep hij door het 
venster : < Ab, ihr Dfecksaue I » (Weg. gij drekzwljnen I) 
Om te voorkomen dat Gustav dan nog zou bevelen te Llijven 
staan en nog een lied te zingen om eens goed leedvermaak 
te hebben aan onze ontgoocheling, haastte zich de Lager- 
alteste geenszins om te commandeeren dat we terug haar de 
barakken zouden gaan. Hij liet ons nog een paar oogenblikken 
staan, om a6n Gustav te toonen : « Zie. als ge wilt, zingen 
we er nog eeritje ; dat is met pleziei gedaan. » 

Dan strompelen we naar de barak, waar het avond- 
brood met een klein brotje margarine en thee woidt uitgedeeld. 
Wanneer we gegeten^ hadden, gingen de meesten nog hun . 
voeten wasschen, en zoo gauw als de deur van de slaapzaal 
werd geopend. gingen ook de meesten naar bed. Ze sliepen 
reeds wanneer bij het laatste klingelen de lichten gedoofd 
werden en de heeren prominenten in de slaapzaal kwamen. 
Dezen konden laat opblijven, want ze werkten niet of bijna 
niet en hadden meer dan genoeg te eten. 

WIE ANDEREN HELPT 

Hans was op zekeren dag van het werk weggeblevert 
en kwara den dag daama met een treurig gezicht in de 
schoenfabriek. Ik moest geen uitleg vragen, want hij begon 
vanzelf over zijn ongeiuk. Sedert enkele dagen had bij pijn 
in zijn bulk en bij was naar bet hospitaal geweest, waar een, 
S.S.-dokter hem had onderzocht en een erristige appendicitis 
had vastgesteid. Maar het zou nog veertlen dagen duren 
vooraleer bij kon opgenomen worden in het hospitaal, omdat 
er geen enkele plaats beschikbaar was. Ondertusschen, had. 



125 



de dotter Kern den raad gegeven. slechts zeer liclit werk te 
aoen. Ik neb hem dan aangdboden te verwisselen van werfe ; 
Iiij fean de patronen teelenen en ilc zai de houtLIofefeen wear 
aanvoeren. Hans Weet eerst niet wat te zeggen, KiJ sputtert 
■ tegen omdat ik zelf nauwelijks op mijn teenen kan staan, 
. maar tehslotle neemt hi} aan, want Ket gaat anders niet. 

Dat fieeft nog veertien .dagen geduurd en dan ward 
Hans geopereerd met gunstig gevolg. Maar op den dag dat 
ik weer mijn lidit teekenwerk had moeten Kerbeginnen. zegde 
me Willi, de voorarbeider, met een spreuk die van Goethe 
was, naar hij teweerde : < Wer anderer Leid auf sich nimmt, 
musz selber Leiden » (Wie andemaans leed op zich heemt. 
moet zelf Iijden).En it kon voort "de wagentjes duwen. 
Dat is een staaltje van communistische tameraadschap' op 
z'n Duitsch I 

^ Na lang zagen en prameh kreeg ik enkele weken later 
toch mijn licht werk terug. Maar 't zou niet lang duren. ' 

COMMUNISTISCHE HETZE . . ' ^ * 

Ondertusschen hield natuurlijk de hetze van dezelfde 
« kameraden * in de barak niet op. In onze morgenploeg 
waren er, buiten mij en Louis Kjebooms, een vijfial Duitsche 
communlsten, die elken'dag, wanneer we rond een uur in ' 
de barak kwamen. eischten dat ik de gemakken zou zuiver 
maken. Eenmaal toen ik weigerde en beweerde dat zij nu 
ook eens eindelijfe hun deel moesten doen. hebben ze me 
met hun drie op den grond gesmeten en geslagen. Ik was 
toen nog zoo zwak, dat ik met alle krachtinspanningen. geen 
emmer water kon opheffen. Louis 'Kiebooms beeft me bij, 
dat vuile werkje elken riamiddag geholpen en. samen hebberi 
eea Belgisch professor en advokaat, gedurende vele weken de 
closetten zuiver gemaakt voor de heeren Duitsche communis- 



124 



tea Een radjkale weigeiing had gelijk gestaan met den dood, 
want de Blockalteste stond op hunn'en kant en hij had maar 
aan den Lagerfiihrer te meUen dat ik weigerde en dat be- 
teekende : strafkompanie ot transport. In beide gevallen den 
dood. 

Toen ze zagen dat hun gehetz te pletter sloeg op oris 
beider vWendschap. begprmen ze wat anders. Op. zekeren 
morgen had ik, nog half slapend. blj vergissing de last nevens 
de.nujne geopend en ik stond in den halven dontere te kijfcen, 
slechts een deel van 6en minuut, alvorens ik tot bet bewust- 
Zijn kwam dat ik verkeerd was. Op dat oogenblik komt er 
plots een van die kerels achter de kast uitgesprongen en roept : 
« Hal Nu hebben we den brooddief 1 »"Ik sidderde in mijn 
kn;een. want als in een visioen zag ik een ellendig einde 
in de Strafkom.panie wegens brood stelen. Dien dag was it 
niet gerust en op het werk vertelde.ik heel het spektatel aan 
Louis. Deze antwoorde : « We moeten er samen vqor bidden 
dat het goed afloopt. want dat Is een vuil zaatje. » 

Indien tot dan er nog twijfel bestond over de ware 
gevpelens van deze gansterbende. was er nu wel llaarheid. 
Enlele dagen tevoren had een hunner de schampere opmer- 
king gemaakt, die ik nipt vertalen wil. Hij kwam binnen, 
terwiji ik op bet closet zat, en hij zegde tot een andere van 
zijn soort : < Den Professor sind wlrd auch bald' los. Der 
Dreck bleibt ihm sowieso schon im- Arsch stecken ». Inder- 
daad zijn in dezen toestand van lichamelijke Tiitputting de 
buikspieren zoo krachteloos, dat de outlasting bijrva onmogelijt 
wordt. "Zioo zijn vele uitgehongerden aan constipatie gestorven. . 

Wanneer 's avonds alleman binnen was. riep de Block- 
alteste mi] in de slaapzaal, samen met den spion. den stuben- 
alteste en -de twee gevangenen wier tast it had geopend. 
Ik heb me toen zoo welspretend verdedigd en de twee gein- 
teresseerden moesten wel betennen dat er niets verdwenen 



was, zoodat Keel Ket plan op nul uitliep. Fritz Wyers ton' 
niet nalaten te teweren, dat ik het gestolen wel zekr teiiig- 
gelegd had nadat ik yetrast was geworden. Maar de spion 
tekende. dat hij mij niets had zien terugleggen en de teide 
■ eigenaars van de kast bevestigden dat niets aangeroeid was. 
Met zichttaar spijt diopen deze gemeene deugnieten af. Maar 
t was niet gedaan. want ik moest en zou in de Strafkompanie 
creveeren f 

Enkele dagen later liet de LagerfaKrer door den Lager- 
alteste eh de Blockaltesten in alle Larakken tekend maken, 
dat alle gevallen van « organiseerderij » van voedsel en vooral 
van metalen voorwerpen. streng zouden gestraft worden r 
vooral koperdiefstal was een groot vergrijp. 

Zooals alle mededeelingen. werd bok deze ontvangen 
op een onverschillig algemeen : « JawoKI*. wanneer onze 
Bbcfcalteste aan Ket einde van zijn speecK vroeg : « Verstan- 
den? ». Na dergelijke mededeelingen werd aan de gevange- 
nen gewoonlijk de tijd gegeven om alles wat ze verborgen 
hielden in Kiin kast of in Kun Ked. te doen veidwiinen. Dan. 
maakte de. Blockalteste, samen met een S.S.-BIockfuKrer. 
spectie in alle bedden en kasten. en wee Kem Kij wien, lets' 
gevonden werd. Voor koperen voorwerpen. kon dat de strop 
wegens sabotage beteekenen. 

Wanneer men temidden van vijanden leeft; . krijgt men 
slilaan de gewoonte voorzicKtig te rijn; daar waar anderen 
niet eens gevaar veimoeden. Ik Kad nooit iets «geo;ganiseerd» 
behalve dingen. die ik groot noodig Kad en die men zich niet 
op een andere manier kon aanscKaffen. Ik Kad een klaar en 
duidelijk gevoelen dat ik me niet kon verklciren ; iets dat mif ' ■ 
niet loslieten mij zegde dat 6en groot gevaar dreigde. Ik 
fcende rust nocK dmir en op zekeren dag, terwijl ik bezig 
ben mijn bed op te maken, KeF ik bijna onwillekeurig rnijn 
stroozdc op uit den beddenbak. Tot mijn matelooze verbazing 

126 



zie ik op de bodemplanken een rol scKoonen draad in rood 
koper. Ik pak Kem op. Hlj weegt wel vijf kilo. Onmiddellijk 
steek.ik Ket gevaarlijke ding onder mijn vest, zoodat niemand 
wat merkfe. Ik ga naar buiten en weip de rol in den vuilemmet 
die v66t de baralc staat. Wanneer ik tewg binnen kom is-het 
alsof ik een overwihning Keb bebaald. alsof ik een zwaar 
examen Keb argelegd en geslaagd ,ben. 

°lk Keb vooreerst over dat gevalletje aan niemand iets 
verteld en Keb verder regelmatig mijn stroozak ondeizccKt, 
steeds op een oogenblik dat niemand mij kon gadedslaan, dit 
met de bedoeling den ondememingslust mijner vijanden niet 
af te scKrikken. Merkwaardigerwijze vond ik twee dagen later 
onder mijn -stroozak een pakje in een zuiveren linnen zakdoek 
gewikkeld. Weer Keb ik dat pakje er uit geKaald. zonder dat 
iemand het gezien Keeft ; ik Keb Ket geopend en er was 
scKoone witte tarwebloem in. Ik Keb de bloem weggeworpen 
en den zakdoek uitgewasschen. Die Keeft nog lang gedierid. 
Enlele dagen later vraagt me eene van dig conmiunisteri- 
kliek of ik ihisscKien iets iii mijn bed gevonden Keb. Ik Keb 
Kem knakweg « neen > geantwoord; er aan toevoegende dat 
ik de gewoonten niet Kad iets in mijn bed te verbergen en 
dat ik Koopte dat de anderen Kim « vuilnis » Kij zicK in 't bed 
nemen. 

< M LAGER KAN ALLES GEKAUFT WERDEN * 

Dat staat op alle brieven. die we naar Kuis sturen, en 
Ket is voor de familieleden een aansporing om Kuri laatste 
spaarcentje op te sturen naar Kim gevangene. 

Buiten de nationaal-socialistiscKe leugens die we te lezen 
krijgen in Kun dagbladen, kan, men in het kamp' koopen : 
roode beet die stinkt ; een soort platte fcaas zonder een milli- 
gram vetgeKalte en Kard als gedroogde plaaster ; appelsierien- 



sap uit de 1. G. FarLenindustrie ; half rotte kaas uit gebom- 
tardeerae winkels ; gekqokte ongescliilcle aardappelen en 
aardappelsalaae. Dat ^Iles zeer zelden. zeer weintg en zoo 
duur. dat onze gemeenste zwardiandelaars in veigelijking met 
de cantine-chef. nog voorbeelden van eerlijkKeld" scliijnen. 
Nocntans is er naar al dat minderwaardig en scliadelijk voed- 
sel'een groote vraag; Wanrieer er lets is. wordt Ket door de 
Tischalteste verdeeld en het mag kosten wat Ket wil. Geld' 
telt tier niet. Een lepel eten is meer waaid dan tien mark. 

Alleen de Fransclien mogen niet naar huis scKrijven en 
geen geld ontvangen, Het is me gelukt een Franschman, 
Joseph Bricourt, een mijnwerker uit het Noorden, in corres- 
pondentje te brengen met mijn ouders. die hem geld zulleti 
zenden. De Franschen zijn voor ons gedurende de vlucht 
in 1940 ooK goed geweest. Waarom zou men een .amien 
slikkelaar niet helpen. 

Eindelijk heh ik zelf de eerste uithetaling gekregen. Het 
geld, dat aankomt. wordt op een rekening opgeteekend en 
deze kaart krijgt inen alleen te zien als men' ontvangst van 
geld fcwijten moet. Maar de enkele marken die men knjgt 
zijn van weinig nut en telkens moeten we 's avonds na het 
appfel nog staan aanschuiven in de kou om een heetje van 
ons eigeij geld los te maten. De S.S, die uithetaalt, is een 
model van nationaal-socialitische hnitalitett. EIke gevangene 
krijgt in het voorhijgaan een of andere liefelijkheid naar het 
hoofd. 



SINXEN: 24MEi 194a • 

Op Sinxenzondag. 24 Mel 1942. moesten we 's morgens 
om drie uur opstaan. De S.S. hifeld er aan dezen dag hijzonder 
te vieren.' 



ia8 



Wanneer we hij het eerste gloren in het Oosten op het 
appelplein staan, wordt eerst de telling gedaan en het rapport 
aan den Rapportfiihrer aangehoden. Er zijn vandaag hijzon- 
der veel S.S. op het plein en de galg is opgericht op de 
Lagerstrasse tusscKen de barak van het bad en de effecten-, 
kamer. We blijven een tijdje lang wachten tot het licht wordt 
en dan plots in de ijzige stilte hooren we het geklahetter van 
houten zooltjes op de betonstraat die naar de gevangenis gaat. 
Daar zijn de drie veroordeelden. Waarom; dat weet niemand. 
Under scherpe bewaking en d# nanden op den riig 
gehonden. worden ze tot voor de galg gebracht. Daamaast 
staan drie kisten voor het transport der lijken. De Lager- 
commandant leest iets af, dat niemand hooren of verstaan 
kan. De eerste doet zijn vest uit. het hemd los. en klimt 
over een trapje op een plank, die rust op twee blokjes die 
aan de vertikale balken van de galg Bevestigd zijn. Hij legt 
de strop om zijri hals en. . . Lof J Daar klinkt een doffe slag. ' 
De beul heeft met een hamer de steunplank van onder zijn 
voeten weggeslagen. Nog enkele stuiptrekkingen dooizinderen 
het bevrastelooze lichaam. Tien minuten blijft hij hangen 
v66r de twee andeien die volgen moeten. Dan volgt de 
tweede. De deide, alvorens zich den strop om den nek te 
leggen, maakt, terwiji hij hoog op de plank staat, een groot 
teeken des kruises. ^Dan klinkt voor de derde maal de doffe 
slag en een knafc. 

Vijftienduizend hongerende en koulijdende sukkelaars 
zullen den ganschen morgen doorbrengen met voor oogen 
het verschrikkingsyisioen van de drie gehangenen. Zoo behan- 
delt het Derde Rijk zijn vijanden. Past op of hetzelfde gebeurt 
met U I 



lag 



« OTTO WIRTH, VOORARBEIDER 
VAN DE HAFTLINGSKASSE » 

Op een Zondagnamiddag zat it aan tafel mijn veertien- 
daagschen kief naar Wis te sdirijven. Nevens mij zit Otto 
Wirth lie Icende Kern maar van ziens en Keb later van Hans 
BettKoid vemomen datjilj een der gevaarlijlcste deugnielen 
van Ket kamp was. Hij Kad tot alle partljen behoord en was 
wegens onbetrouwbaaiKeid opgesloten in bet kamp. Otto leest 
bet welcelijkscb artikel van Goebbels in < Das Reich » en hij 
vraagt me zoo terloops : « Wat denkt gij over den uitsag 
van den oorlog ? » « Ik geloof dat Duitscbland dezen oorlog 
niet kan wlnnen » antwoord ik hem. Hij glimlacht en ik 
vraag bem : « Wat is uw gedacKt ? » « Ja, zegt Otto, ik 
ten ervan overtuigd, dat wlj dezen oorlog niet kunnen ver- 
liezen. Zie, nu gaan we naar Stalingrad en wanneer we daat 
eenmaal'voorblj zijn, dan marcbeeren we zonder Kindemissen - 
lot in Calcutta, waar we de Japanneis zuUen ontmoeten. 
Dan bescKikken we over al de rijkdommen van'bet Aziatische 
vasteland en is er geen macbl ter wereld die ons nog tegen- 
boudt. » Ik scbiet in een luiden lacb : zoo iets heb ik nog 
nooit geboord. maar Otto scKijnt in zijn eigenliefde gekwetst. 
"s Avonds beb ik •« Stubendienst ». Het is nog eens aan 
mijn beurt om de gemaklen zoiver te maken. Ik ben er gauw 
bij geweest en ben teeds aan bet scKrobben, wanneer Otto 
binnenlcomt en den bezem vraagt. It antwoord hem dat hij 
een weinig meet wacbten tot ik klaar ben. Plots heett hiJ 
een bevigen aanval van woede, bij scbeldt me Hit voor : 
« dreckige Auslander ^ : bij raast en tiert. dat de Dultschere 
dezen dommen boogmoed van de « Westeuropiier^.wel zul- 
len klein krijgen ; dat ik een Belgiscbe nationalist ben en dat 
ik wel zal gewaar worden wat ik gedaan heb. Maar... de 



130 



bezem tlijft in mijn bezit en bij krijgt bem als ik klaar ben. 
Ik neb evenveel recbt om vroeg te gaan slapen als bij. Maar 
bet zou me duur te staan komen. De volgende week was 
mijn naam, gescbrapt op de lijst der geldontvangers ; de vol- 
gende week weer en dat.bleef duren. Ik ontving geen Mark 
gedurende maanden. Onderlusscben steeg maar steeds de 
som van mijn bezit, dear mijn ecbtgenoote me scbreef dat 
ze regelmatig geld opstuurde. Maar ik vsdst niet of en wanneer 
het aankwam. Ik wist niet boeveel.ik tegoed bad en kon niets 
Koopen. Met grooten -bonger steeds maar toezien. telkens als 
er iets te koop was in de cantine. 

Dat was een Duitscbe Nazi. Hij bad zeer veel vijanden 
in bet kamp en toen it eenige- maanden later met Ernst, een 
communistiscbe vriend, de zaafc besprak, zegde bij me over 
Otto : « Die beeft reeds meer dan eens verdiend doodgeslagen 
te worden. en we zullen Rem wel krijgen. » Maar ze Kebben 
bem niet gekregen, want Otto beeft door zijn laf verraders- ■ 
werfc het vertrouwen weten te winnen der S.S. en is vrij- 
gelaten v66r dat.de commmiisten gelegenbeid gebad bebben 
met -bem af te rekenen. 

Ondertusscben beeft Josepb Bricourt reeds twee riiaal 
veertig Mark gekregen van mijn ouders. Alboewel ik zelf in 
de grootste armoe was. 'beeft bij me op bet laatste oogenblik 
in den steek gelaten. want. . . in afwacbting van bet geld 
dat ging komen. bad hij alvast scbulden gemaafct en bij kon 
er niet van tusscben zijn scbuldeiscbers eerst te betalen! Toen 
bleef er zoo goed als niets meer over. 

Zoo groot was de bonger in het kamp, dat de zwartste 
ondant bijna natuurlijl werd. Monger was niet meer. bet juiste 
woord om aan te duiden wat we gevoelden. AI de vezels 
van ons lichaam hongerden en de schaarsche vetlooze varkens- 
kost dien men ons gaf. was nauwelijks toereikend om ons 
in leven te bouden. Het is een wedloop tegen den hongerdood. 



13J' 



' De landing in Dieppe en St. Nazaire heeft een oogen- 
blik de hoop doen opflakkeren. Maar wat de EngelscKen 
ondemomen hebten als een proefballon, stellen de Duitschers 
voor als een glorierijte overwinning. In bet Oosten gaan onze 
vijanden nog steeds voorait. De Russen scbijnen niet bestand 
tegen den geweldigen drak. Voor wanneer bet einde ? Zal 
bet einde daar zijn v66r de dood daar la of zal de doodjeen 
■ einde stellen aan 'alles ? Men zou de barakwanden onder- 
vragen en we bebben alleen de aanboudende overwinnings- 
bulletlns der Duitscbers. 



VAN BARAK 25 NAAR BARAK 5 

Den dag na de ontdekting van de tarwebloem in mijn 
bed. beb ik alles aan Hans verteld en die beloofde er voor 
te zorgen dat ik uit Block as wegkwam. « want bet is al te 
felaar, datze u zoeken kapot te maken ». 

Tot dan toe wist ik niet dat er tusscben de verschillende 
ringen van barakken een verscbil van regime bestond. Noch- 
tans was dat een tamelijk gemakkelijk te verklaren- feit. In^de 
barakken van den eersten ring lagen aHe goede commando s 
samen en deze gevangenen, op enkele zeldzame uitzonderin- 
gen na alien communisten, bokten daar samen. Ze verdedig- 
den bun welstand tegen elken indringer. Ze beletten zooveel 
mogelijk dat de barak overbevolktwerd en scbonken bun eten 
aan vrienden of knecbten die bun bed kwamen opmaken en 
scboenen poetsen. 1 J 

De Blockalteste van Block 5 was een communisten had 
met tegenzln aan Hans zijn toestemming gegeven om iruj in 
den Block over te brengen. Toen ik op een Zondagnamiddag 
eindelijk verbuizen kon. dank aan Hans en Ernst, moest ik 
me aanbieden bij den Blockalteste. die ecbter afwez^ was. 



132 



Enkele minuten later was bi] daar en bij scbreeuwde Iiiid- 
keels tegen Hans die bij me stond : « Waarom komt die 
bandiet zich niet Vro^ger melden ? » « Gij waart weg zei 
Hans, en hij was reeds bier. 5. De Blockalteste grommelt iets 
van « ijcheiszkerrl » en schrijft me op zijn Blockboek. 

Nu brengt Hans me in den anderen vleugel waar bij 
zelt btubenalteste is. Ik tom aan dezelfde tafel met Harrv 
den eenigen Belg in bet kamp die pakketjes mag ontvangen 
en die me langen tijd zeer goed geholpen heeft. 

fcjndelijk rust in den Block. Nu beb ik een bed met 
lalcens. Ja, ja. met iakens die voorbebouden zijn aan de promi- 
nenten van den eersten ring. Maar de commune lost baar 
wild niet I 

« SCHWARZ » DE SLAVENDRIJVER 

Enkele dagen nadat ik in de scboenfabriek mijn licbt*' 
weik weer had teniggekregen. iomt op zekeren moigen de ' 
eerste vborarbeider. Artbur, in de barak binnen. tot mijn 
groote verwondering in gezelscbap van den Blockalteste van 
Block s, die ine zoo kameraadscbappelijk ontvangen bad 
Van veire zie ik ze samen spreken en ik zie den Blockalteste 
in mijn richting vrijzen. Na de korte rastpoos rond tien rair 
wanneer er gefloten wordt. begeef ik me terug naar mijn 
tatel maarloop^op Artbur. die me roept en me begint uit 
te sclielden dat ik een luiaard ben en dat bij me wel vinden 
zal. Jinkele minuten later koiSt bij terag met den Block- 
alteste de barak binnengestapt. Ze komen op mi] tie en 
Arthur zegt tot zijn partijgenoot : « Hier is uw werk [ » En 
tot mtj : « Kom mee. ik zal u wel leeren werfcen. » 

lie moest in de transportkolonne gaan werken : boom- 
stammen atladen en stapelen onder de leiding van Scbwarz. 
ook een cornmunist. een zvnjn van eerste keuze. 



133 



Toen it 's avonds in ie taral Iwam. had it algauw^ 
gezlen dat we een nieuwen Bloctalteste getregen naaaen. 
It vertelde aan Hans, die ondeftusschen naar een ander 
commando verKuist was, wat er met mij op de scnoenfat>riek 
gebeurd was. « Ja, zegl Kij, de Bloctalteste is afgezet wegens 
tiroodstelen van de portionen die in den Bloct tomen, Tegen 
dat canaille tan men zicn moeilijt verdedigen ; daarvan weten 
wij, socialisten, mee te spreten. » Entele dagen later gebeurde 
hetzelfde met Fritz Wyers van Bloct 0.5. Hij werd uit zijn 
commando weggejaagd wegens dierstal en zijn communistiscne 
vriendjes loodsten Kem naar de sdioenfabriet, die op dat 
oogenblit nog steeds Ket Leste massa-commando was. Het 
spoot van Bloct 25 doemde weer op.' 

Heel den dag mbest it nu tuiten werten in regen en 
wind, met den toevoet op de stapels gladde Doomstammen. 
■Altijd maar lossen en stapelen. It wertte als eenige West- 
lEuropeaan tusscKen Russen en Utrainers. 

ScKwara was een domme fanatieter. Hij zocnt me eerst 
omdat it Belg was en omdat Kij de Belgen wegens de lapitu- 
latie van Leopold III kjzonder Kaatte. Op zeleren dag wilde 
bij met mij over dat onderwerp ruzie zqeten en toen it onzen 
Koning .verdedigde en er aan toevoegde dat onze Belgiscbe 
communisten de wertlieden van Belgie nadden aangespoord 
uit Frantrijt terug naar buis te teeren om er voor de Nazi's 
te gaan werten ; dat ze zelfs~de arbeiders badden aangespoord 
naar Duitscbland te gaan /werten ; toen maatte bij onzen 
Koning uit voor een rascistentnecbt en girig aan de Russen 
en Utrainers van onze tolonne uitleggen dat it wel een 
rooden drieboet bad maar geenszins communist was : dat it 
geen republitein was maar wel een aanbanger van Leopold' 
van Belgie, den fascistenvriend, wiens zuster getrouwd was 
raet den opperfascist Umberto. 

Ja, beste lezer, dat was in Mel 1942, niet in 1945. en 



■«34 



zijn woorden zijn me 200 goed bijgebleven dat it, op mijn 
eerewoord verzekeren tan, dat it ze bier letterlijt aangebaald 
heb. 

Deze Jongens poogden nu, om goed te staan met den 
voorarbeider een arbeidsongeval te verooizaten waarvan it 
het slachtoffer zijn zou. Tweemaal beb it moeten springen 
om niet onder een boomstam verpletterd te worden, dien ze 
van boven op den stapel deden naar beneden donderen. Op 
zekeren morgen torn it terag van bet closet en teer om den 
hoet van en nieuwe barat die gebouwd wordt. It zie Arthur 
in gespret met Scbwaiz. Ze tomen in mijn richting. It spring 
in (k barat en boor Arthur, de eerste voorarbeider, duidelijt 
tot bchwaiz zeggen : « Zoodiis de Belgiscbe professor en. . . » 
het ovetige verstond it niet. Dat beteefcende natuurlijt buiten 
smijten uit het commando met bet steeds dreigend gevaar 
van transport. 

Denzelfden avond ging it mijn viiend Erich opzoeken 
m barak 23. Hij zou met den voorarbeider gesproten bebben 
en dan ton it naar zijn commando tomen, de « Deutsche 
Ausriifetimgs\yerte ». 



DEUTSCHE AUSRUESTUNGSWERKe' 

Nog voor ScKwaiz bet leedveraiaak had gehad mij buiten 
te smijten, bleef it weg uit de schoenfabriet en twam it op 
commando « Deutsche Ausriistungswerte ». Alvorens mijn 
avonturen te verhalen die it in dit nieuw commando beleefde, 
raoet it in t tort uitleggen wat eigenlljt deze « Deutsche 
Ausrastungswerte » zijn. Meen niet dat het iets te doen had 
met bewapening, zooals de naam van de firma bet sckjnt 
aan te geven. Het was tegelljk veel onschuldiger en veel"' 
wreeder. 



155 



De D.A.W.. zooals we altijd'zegden, was wat men 
in ket Duitsch noertit een vennootschap met beperkte verant- 
woordelijUieid (G.m.b.H.).Hler mpet onmiddellijk aan toe- 
gevoegd worden dat deze vennootscKap in werkelijkheid in 
het geheel geen verantwoordelijkKeid op zicK nam voor de 
gezondiieid en ket leven van de duizenden Luitenlanders en 
Duitsckers die daar ellendig gecrepeeid zijn om de S.S -action- 
nairs rijk te maken. Alle aandeelen waren in kandetf van 
koogere S.S.-autotiteiten, waaronder de oorlogsmisdadiger 
S.S.-Okergmppenfakrer Pokl de eerste viool speelde. 

De vennootsckap stelde zick ten doel in de eerste plaats 
de kuiskoudelijke toerasting van de woningen en de kazemen 
der S.S. En ket koeft niet gezegd dat, tengevolge van de 
Lomtardementen,- ook de weder-toerasting van de geteisterde 
S.S.-woningen daarbij kwam. Later nog werder ook voor 
de Weknnackt gewerkt. Maar deze testellingen waren slechts 
een voorkang. een coulisse, waarackter deS.S. kaar [ckraap- 
zuckt ten eigen kate verkorgenkield op ket oogenblik dat 
alleen nog « Kriegswicktige 3. kedrijven mockten voortwerken 
en al ket overige gesloten werd. .tot 

Het centrals kureel der D.A.W. kevond zich.te Berlijn 
en ket kad een afdeeling in njeecdere concentratiekampen 
zoo k.v. te Stuttkof bij Danzig, te Dackau, te Buckenwald 
en ook te Oranienkurg. . 

Gedurende den tijd dat ik in de D.A.W. te Oranien^ 
burg gewerk kek. ket ik de werkplaatsen fel zien groeien. 
Toen ik er in Juk 1942 binnenkwam, waren er sleckts twee 
kallen gebouwd.De lezer zai zick kerinneren dat we op 
« Industiiekof > cement gelost kadden voor deze gebouwen. 
AI de overige werkplaatsen waren vuile, vervallen. oncoglilke 
barakken. Maar zeer snel votderde de constmctie en begin 
1944 was alle metselwerk geeindigd. Hoef ik nog te kerkalen 
dat deze constructiewerken ket leven gekost kebben van hon- 



136 



iderden sukkelaars met bevrozen voeten, kanden of neus, met 
pleuritis en longontsteking of door ellendige miskandeling, 
aanjageri] van S.S. en voorarbeiders en door arbeidsonge- 
vallen?. 

De gekeele D.A.W. was ingedeeld in een groot aantal 
•werkplaatsen : een bureau, een electrowerkplaats. een serie- 
-werkplaats voor massaproductle, een mackienenhalle, een 
wagenmakerij. een smidse.. een sckoenmakerij, een zadel- 
makerij. meubelmakerij, boelbinderij, een glazenmakerij en 
*ncadrementsatelier, een mandenmakerij, een sckilderswerk- 
plaats. een beitserij. een gasniasker-kerstellingswerkplaats, een 
radiowerkplaats, een eleclriscke lampenfabriekje. een gamiei> 
•derij voor meubels, een groote garage, een koutmagazijn en 
■een openlucktstapelplaats. Er was ook een stoffenmagazijn 
waar veel tapijten en meubelstoffen lagen kerkomstig uit. . 
St-Niklaas-Waas. Een groot deel der koutbewerkingsmackines 
waren kerkomstig van de, bekende Brusselscke Firma Mertens; 
(Fabriqiie de Mackiries a Bois) I Ik keb zelf een tijdlang 
■gewerkt in ket stoffepmagazijn en keb er de papieren van 
■oorsprong in 'kanden gekad, en ik keb ook langen tijd in de 
mackinenkalle gewerkt. met een mecanieke zaag van de Firma 
Mertens. ' 

Gekeel ket commando D.A.W. stond onder de regie 
van EXiitscke beroepsmisdadigers. Alle sleutelposten waren 
er in kanden van de zoogenaamde Befauers. 

Ik moest er begiimen werken in ket bureau. Maar koe 
ket kwam. ik weet ket nu nog niet, nooit keeft iemand mij 
daar gezegd wat. mijn werk was. De voorarbeider van ket 
bureel. een zekere Alfons Huszlein. was ket type van de 
prominente misdadiger in ket kattip. Hij paarde een onbeperkt 
■egoisme en matelooze koogmoed met een cynisme en een 
^ckaamtelooskeid, zooals ik ket in mijn leven nooit gezien keb. 
Een e^enaaidigkeid bij al deze misdadigers, ket is ket ge- 



137 



voelen van minderwaardigKeid tegenover de politieke gevan- 
genen. Ze tesckouwen de politieke gevangenen als onnooze- 
laars die dom genoeg zijn om et in te. vliegen wegens politielc 
ideallsme, en tocK voelen zicK daze misdadigers de minder- 
waardigen en voelen ze een gedurige. nood om steeds, aan 
ieder Kun gescKledents te vertellen. Gewoonlijk stellen ze 
de zaken zoo voor dat ze eigenltjt onscLuldig zijn. ofwel 
Dekennen ze dat ze aan deviezensmokkel gedaan nebben. 
Maar dan niet om Run zakken te vullen. neen, maar uit 
vijandscKap tegen Ket nazi-regime I Zoo pogen ze tocn nog 
eenigermate door te gaan voor een «: balf-politieke » gevan- 
gene, Degenen die openlijk Lekennen wat ze op hun kerfstot 
nebben, zijn weinig talrijk. 

Huszlein vertelde steeds maar over zijn * deviezensmok- 
kel >, maar kwade tongen teweerderi dat nij eigenlijk vastzat 
wegens aftruggelarij van tuwelijksgiften en Kuwelijkszwen- 
delaiij. Wie weet wat er achter zat 7 Naasl bet .sadisme der 
S.S. is voorzeker de ziel van den Duitscben misdadiger bet 
grootste mysterie der concentratiekampen. ' 

Den dag van mijn intrede in bet D.A.W. bad ereen 
Rus gepoogd te gaan vlucbten. Een S.S.-wacntpost bad bem 
omvergescboten, een kogel dwars door den buik. De sukkelaar 
was reeds dood als men bem In bet fcamp bracbt. Wanneei* 
we ^s avonds met de andere commando's Linnenkomen in 
bet kamp, staat er recbts van den ingang een stbotwagen 
waarop Ket lijk In scbuine bonding tentoongesteld is voor de 
binnermikkende commando's. Zijn veslje is opgestroopt en 
zijn broek naar beneden getrokken. zoodat de bebloede open- 
gescbeurde scbotwonde voor alien goed zicbtbaar is. Met 
open mond ligt bij daar en staart met wild opengespalkte 
oogen in de verte. Boven bet wagentje is er in bet Duitsch 
en bet Russiscb een opscbrift aangebracbt : « Op de vlucbt 
doodgescboten » I 



,158 



Enkele dagen later kreeg een gevangene van den S.S.- 
mari Eblert 33 stokslagen op zijn acbterste in aanwezigbeid 
van alien die in bet Bureel werken, omdat de jongen... een 
rekenfout bad begaan I 

De ononderbroken aanwezigbeid van S.S.-mannen op 
bet bureau is zenuwsloopend, vooral als men geen werk beeft 
en steeds maarmoet simuleeren dat men iets doet. Ik voel dat 
ik « in de lucbt bang > in bet Lureel. Het is een verbetering 
wanneer ik eindelijfc in bet stoffenmagazijn kan gaan werken. 
Maar daar is niet veel te doen, en Wanner de inventaris 
opgemaakt is, is bet liedje uit. Dan ga ik naar een werkplaats 
waar men skis berstelt voor den komenden winterveldtocbt 
tegen Rusland. Maar er is geen werk en Fritz Rosenkranzer 
stuurt beel de groep naar de stapelplaats van planken. de 
« Holzplatz > van D.A.W. . We zijn met dertien gevangenen 
' om ganscb den dag door balken en planken af te laden en 
te stapelen. 

Enkele "dagen tevcren beeft S.S.-Werkmeister Koberlein 
van de Ski-Afdeeling, mij miet zijn ijzer beslagen laarzen een 
schop tegen bet scbeenbeen gegevpn dat bet been bloot ligt. 
AI mijn teenen zweren en doen geweldig pijn-; zoo moet it 
nu den ganscben dag- laden en lessen, onder bet bevel van 
een der gemeenste moordenaars van bet kamp, de Duitscbe' 
misdadiger Albert Blum. Als een razende gek scbreeuwt en 
bruit bij den gariscTien dag. steeds met een knuppel in de 
hand om er op los te troeven. 

Dat belscbe bestaan beeft drie maanden geduurd. Van 
2 Augustus tot 29 Oktoter 194a. Overdag in de zengende 
bitte ; s morgens "in de nijpende kou, steeds bongerend en 
s avonds meestal onder een fellen najaarsregen. Den middag 
werken We door ; nauwelijks blijft er tien minuten om snel 
de bietensoep te verorberen, en dan verder afladen, de tal- 
looze enomie vracbtwagens die planken aanvoeren uit bet 



•39 



station van Oranienturg, waar gansche treinen gestolen hout 
uit de fcosscKen van Polen aanlomen. Wanneer we s avonas 
in Ket tamp weerkeeren. zijn we aooamoe. E)it is geen.werken 
meer. dat is waanzin, dat is sadistiscKe misKandebng en 
moord. 



TRANSPORTKOLONNE ■ 

Best van al ging Ket nog als we met ons vieren ^ Hany, 
ik, een PoolscK taron. Pankowsli, en een joodscn bankiertje 
uit Berlijn, konden samenwerken als transportkolonne. VVe 
verstonden ons ondeding zeer goed cm « lento » te werken. 
Harry was Koofdopsteller van de Eupener « Grenz-EcKo » 
en speelde kolonnevoonnan. Daar nij op Albert Blum, den 
crimineelen voorarteider, eenigen invloed nad. nam niJ oris 
steeds bij zich en dan waren we tenminste voor den duur 
van dat werk tescKeimd tegen de wilde afhetserij van Blum. 

Pankowski was een Ppolscn ritmeester en groot-grona- 
bezitter. Hij was reeds in 1940 in Ket kamp gefcomen. fijn 
gekleed in een luxueuzen pelsmantel, inet een statigen Sint 
Niklaastaard. in gezelschap van zijn zoon. een jongen van 
ongeveer zeventien jaar. Het joodsch bankiertje was een fijn 
gecultiveerd oud mannetje van ongeveer vijr-en-zestig jaar. 
een goed muziekkenner. die veel over muziek sprak en over 
de scbitterende concerten die hij te Berlijn in zijn woning 
gegeven had om vele werklooze armoelijdende muziekkunste- 
naars hun brood te laten verdienen. Hij bezat ook een merk- 
waardige verzameling kunstvoorwerpen en scnilderijen, waar- 
over hij dikvMjIs met groote liefde en geestdrift vertelde. Hij 
Keeft mij uitgenoodigd om hem na den oorlog te komfen 
bezoeken. maar God Keeft zijn scboone ziel. Soms was ook 
nog een andere jood in ons gioepje, een zekere Potselva, 



140 



textielingenieur. op wien Blum het bijzonder gemunt had en 
dien hij op aanstoken van den S.S.-moordenaar en werk- 
meester Rolke. dikwijis tot bloedens toe geslagen heeft. Harry 
deed alles wat hij kon om ons telkens in zijn kolonne te 
Kebben. Dan gingen we eigens een wagen halen en we 
voeiden den ganschen dag nieuw gefabriceerde munitiekislen 
uit de seriewertplaats naar de stapelplaats. Daar stonden 
reusachtig groote stapels met kisten en tusscKen twee wagens 
in legden we ons heelemaal van boven tegen Ket plafond 
om een stompje te rooken of wat uit te rusten. Om de'beurt 
moest er een beneden bij den wagen op wacht staan en als 
er een S.S. of Blum in Ket zicKt kwam, de volgende kist 
toesteken. Dan riep onze wachtpost : < Achtzehn » . alsof 
hij aan het tellen was. wat eigenlijk beteekende : « Achtung » 
(Pas op, er is er een op komst). 

Maar dat Keeft riiet lang geduurd, want de transport- 
kolonne werd afgeschaft toen er in de stapelhalle machines. 
• moesten geplaceerd worden. 



CAMIONS AFLADEN 

Dat was het wildste werk dat ik in het kamp ooit mee- 
gemaakt heb. De S.S. en bijgevolg ook Blum, wilden dat 
Ket afladen in een recordtempo gescKieden zou. Wanneer 
een camion met sleepwagen aankwam, torenKoog opgeladen 
met zware planken van acKt tot tien meter lang en ander- 
halven duim dik, konden we er niet snel genoeg bovenop 
komen om de zware ketens en ijzerdiaden Ids te maken en 
de planken zonder een oogenblik verademen naar beneden 
te werpen. Beneden stonden ook nog enkele gevangenen die 
met doodsgevaar onder dien plankenregen voorloopig moesten 
stapeleri en de wielen van den camion vrijhouden. Nauwelijks 



141 



was de wagen leeg en weg, we waren nog bezig verdwaalde 
stullcen tijeen te rapen, of daar stand de volgende reeds. En 
zoo ging Ket zonder pauze van 's moigens vroeg over den 
middag tot 's avonds laat. Speeds onder de onuitstaanLare. af- 
hetzettj envde tnuppelslagen van Blum en Rolte. 

Op zeteren dag gaf Rolte mij een hevigen stokslag op 
mijn bil onder de keup. Ingevolge mijn bloedeloosheid deed 
Ket niet veel pijn maar entele oogenblilten later wercl ik in 
mijn schoen iets warm gewaar. Toen it even nakeek stelae ik 
vast dat tloed en lymph (een geelacKtig vock dat overblijft in 
bet licbaam wanneer men totaal bloedeloos is) tot in mijn 
scKoen geloopen waren en dat mijn voetlap (kousen badden 
we niet) gebeel doordrenkt was. 

Potselva kteeg bij deze gelegenbeid een tnuppelslag van 
Blum in zijn gezicKt, dat bet bleed van zijn kaak liep, zijn bril 
aan stukten op den grond viel en zijn oog dik opzwol. zoodat 
bij niet meer zien kon. 

Een kleine Ukrainer. zoo zwak en uitgebongerd dat de 
jongen nauwelijks ton voortstrompelen. kreeg van Blum bij 
een dergelijke gelegenbeid een slag op bet boofd met een 
spade, zoo geweldig dat hem daardoor zijn oor en een stuk 
kaak afgebakt werd. 

Gedurig verdwenen er werklameraden omdat ze in bet 
bospitaal werden opgenomen en daar van uitputUng omkwa- 
men. In bet bospitaal waren er buiten twee or drle S.S.-man- 
nen geen geneesbeeren. en er werd naar de zieten niet gezien. 
In bet bospitaal kreeg men officieel minder eten omdat" men 
niet werkte. Het was eigenlijt bet voorpottaal van bet crema- 
torium. 

Zoo heb ik in deze drie maanden tijds gebeel bet wert- 
personeel van Holzplatz-D.A.W. zien verdwijnen en ve^ 
vangen woiden door nieuw menscbenmateriaal. De eene na 



14a 



den andere bezweek er aan de ononderbroken chicane, de 
afbetzerij, de zware" kracbtinspanning bij bet aanhoudend 
loopen en dragen. Velen baalden er een pleuiitis daar we 
aanhoudend natregenden en ' gedm^nde de buien moesten 
voortwerken zonder gelegenbeid om naderband ons te warmen 
or de Icleederen te drogen. 

Geduiende de regenbuien liet Blum zicb door een ander 
misdadiger vervangen. Hi] zelf kroop zicb verbergen in een 
klein glazen buisje waar bij tomaten kweekte, tonijnen fokte, 
aardappels lookte. ging slapen en sigaretten rooken. Wanneer 
bij dan dil gevreten en uitgerust uit zijn bpk kwam, was bij 
weer in forme om op de andere sukkelaars die. van den 
ganscben dag riog niet badden stilgestaan, te slaan en te 
scbelden. 

- Hoeveel gevangenen bebben niet zijn dood en dien van 
den bond Rolke gezworen wegens bet onnoernelijk leed waar- 
aan deze twee bandieten scbuld bebben. 

SCHIESZ. SCHIESZ, SCHIESZ III 

Op zeteren avond werd er na bet einde van bet appel. 
voor dat we afmarcbeerden naar de barakken. door de Block- 
iiltesten medegedeeld dat de Joden den volgenden dag moes- 
ten in bet tamp blijven en niet gaan werken. Dat bracbt een" 
beele opscbuddlng teweeg in het kamp. Er werd gefluisterd 
over een algemenen maatregel in gebeel Duitscbland. o\rer 
transport naar Lublin of naar Auschwitz. De Joden zelf ver- 
keerden in een toestand van zenuwachtige opwinding en 
doodsangst. 

Den volgenden morgen, als alle commando's in rang 
stonden, kwamen de S.S. de rijen inspecteeren om vast te 
stellen of er geen Joden meer tusscben ons waren. Deze 
laatsten moesten afzonderlijt aantreden, ook zieken en ouder- 



'43 



lingen. WiJ gingen naar Ket werk en wat er met de Joden 
gedurende dien dag ging geteuren, wisten we niet. 

's Avonds komen we kort voor zonsondeigang tenig in 
het kamp. Tegen Ket einde van het appel is Ket volslagen 
donker geworden en de scKiJnwerpers van op het poortgeKouw 
LeIicKten vljftlenduizend kaalkoppen, die in ware kerfcKof- 
stilte met de muts in de Kand toezien Koe de Rapportriinrer 
de ritueele fonnule uitspreekt voor den LageifiiKrer : « Lager- 
starke sUmmt!» In deze koude stllte Kooren. we plots Ket 
geklabetter van Kouten zolen over de tetonstraat en een 
geroep : « ScKiesz. . . scKiesz. . . scKiesz. . . » \Ve Kooren den 
LagerfiiKrer roepen : « NicKt scKieszen [ » 

De Joden, alien gekleed in Ket Llauw-wit gestreepte 
transpbrtuniform. zijn losgeKroken uit de Karak, waarin ze 
opgesloten zaten. Het was Kun te sterk geworden en in Kun 
waanzinnigen doodsangst Kbopten ze een snelleren dood door 
den kogel. Wild liepen ze rondde opgestelde Blocks naar 
de S.S. en wilden doodgescKoten worden. 

De BIockfcKrers stormen er op los. en Kewerken de suk- 
kelaars met Kun knuppels en laarzen. Hoi klinken de zwaie 
voetstampen op deze rompen die daar op de Lagerstrasse 
liggen te tloeden, 

Ik Keb in mijn Jeugd zoo eens een dronken voerman op 
den romp van zijn onwillig paard Kooren stampen en een 
koude rilling van afscKuw over deze testiale wreedKeid vaarde 
over mijn nig. Nu geteurt Ket met menscKen. die geen andere 
misdaad op Ket geweten KeKLen dan dat ze oeKooren tot 
Ket eeuwig vervolgde JoodscKe volk. i 

In een ommezien liggen er een dertigtal sukkelaars met 
geKroken ribKen, gekneusde Koofden te Laden in Kun Kloed. 
De acKtergeKIeven Joden worden op bevel van den Lager- 
fiiKrer uit de Karak geranseld. Ze moeten ivu alien aantreden 
op de Lagerstrasse. Wij moeten in de barakken. , 



144 



De Joden worden onder bewaking van een paar S.S. 
voor de poort opgesteld. Ze krijgen elk^een paar sigaretten 
■ en brengen den nacKl door op Ket appelplein. staande of 
liggende op den betortvloer. Den volgenden moigen waren 
ze alien reeds vertrokfcen naar de gaskamers van LuKIin. In 
1943, in de maand Februari, Keb ik daarvan bevestiging 
gekregeri door een Jood uit Czemowitz. die zelf aan de Kel 
van Lublin ontsnapt was. ' 

Onder Ken bevond zicK de Jood die mij den eersten 
aardappel gegeven Keeft dien ik in Kel kamp gegeten Keb : 
de textielingenieur Potselva en Ket BerlijnscKe bankiertje, 

God Kebbe Kun ihartelaarsziel. 

Dien morgen zijrt we aan bet wei:k gegaan alsof er niets 
gebeuid was. maar den ' ganscKen dag Keb ik nog gedacbt 
aan deze sukkelaars die door den meedoogenloozen Koogmoed 
en Kaat van de nazi's zoo ellendig in den afgrijselijken dood 
der verstikking gejaagd warden. 

ZAGEMEEL LADEN 

Tweemaal in de week weid er zagemeel geladen. De 
groote werkplaatsen waar elken dag ongeveer zestig kubiek- 
meter planken werden gezaagd en gescKaafd en gefreesd, 
KracKten een reusacKtigen Koop Koutafval op die door twee 
groote zuigmacKines naar buiten gezogen werd. Buiten lag 
die afval op Kooge bergen, waar men niet over kon zien, in 
bunkers. Nevens deze bunkers kwamen er den Dinsdag en 
den Vrijdag twee of drie camions-treinen. telkens negen tot 
twaalf groote wagens. Met vorken werd de Koutafval op de 
wagens geladen en we stonden daar rriet naakt bovenlijf in 
de zengende zon te werken dat Ket zweet van ons lijf leekte. 
Albert Blum, de eerste voorarbeider, zoigde er steeds voor 
dat ik bi) deze « job » mee moest werken. Op die dagen 



i4S 



Kadden we s raiddags slechts tien minuten rast om inderhaasl; 
onzen liter varkenslcost naar Linnen te lepelen en onmiddelliji: 
daama ging ket steeds maar verder, op en af de zware vorlc: 
over de hooge zijwanden van de wagons. Om dood te vallen 
van vermoeienis. 

De colormevoorman was ook eeri misdadiger, Georges 
Korner genaamd, die er mee stoefte dat hij verpordeeld was 
wegens vijf en zestig diefstallen met InDraalc. 

Hij Kad al meerdere teeren gezien dat it. bnder voor- 
wendsel eens naar Ket W.C. te gaan. eventjes een « trekje 
ging doen > acKter de Koutstapels. Het reglerrrent is voor 
zulke kerels niets anders dan een gelegenKeid om andere 
gevangenen te pesten. Hij Wilde ook een sigaret telkens als 
ik ging rooken.. Dat ton natuurlijk niet zijn daar it zelf geen 
geld Kad en slecKts rooken kon als it iets treeg. Daarom liet 
Kij mij niet toe oot maar Sen oogenKlik uit te Klazen en de. 
cKicaneerderij ging op zekeren dag zoo ver dat ik buiten mezelr 
van woede. dlen DuitscKen bandiet een vuistslag tegen zijn 
kinnebakten gegeven Keb dat Kij onderst boven in bet zage-, - 
meel rolde. It Kad gewonnen, want van tben ar ging Ket veel 
teter. Toen kwam Kij klagen dat Kij reeds acKt Jaar kamp 
y acKter den nig Kad en zooveel geleden Kad en dat vier van 
zijn vingers afgevroren waren, enz. . . Hij Keeft den moed niet 
geKad mij Kij een S.S. aan te klagen om mij de verdiende 
straf voor weerspannigKeid,' de vijf-en-twintig stokslagen te 
doen toedienen. 

Het laden van zagemeel was een zeer vuil werl, tenjeec 
daar we geen de minste gelegenKeid Kadden ons te wasscKen 
en daar er in Ket dat zagemeel de miUioenen bacillen van 
tuberculose kiemden, voorttomend van Ket spuwen der ge- 
vangenen die werkten in Ket atelier. 



146 



BARAKKEN AFBREKEN 

Naarmate de Kouw van de nieuwe werkplaatsen vor- 
derde, werden de werkplaatsbarakken afgebroken. Dat was 
oot wert voor de gevangenen van Holzplatz. Enkelen die 
^vat meer kracKt Kadden, sloegen er brutaal 6p los met voor- 
Kamer en piek. Wij sleepten een gaiiscKen dag planken en 
Kalken. We voerden losgeKatte Krokten steen en allerlei 
afval weg op Kondenwagentjes van Ket FranscKe leger. 

Terwijl we daarmee bezig waren, werd reeds een groote 
graafmacKine ge'installeerd en begon een andere ploeg met de 
graafwerken voor de grondvesten. 

Op een middag van zonneKitte, volgde een namiddag 
van regenbuien die aan den zondvloed deden denken. Al 
Ket stof trok met den regen in de kleeren. Ket water sijpelde 
tot op de Kuid, en steeds maar voomit. terwijl de voorarbeider 
eigens onder een afdak stond om ons in Ket oog te Kouden. 

Wanneer Ket afbraakwerk'ten,einde was, stond er reeds 
wat anders te wacKten. De wegen tusscKen de gemetselde 
werkplaatsen moesten worden aangelegd. Dan Kegon Ket 
. steenentloppen. Met zware Kamers moesten we den braat- 
arval tot gruis kloppen, daama den grond planeeren en met 
Kondenwager^tjes Ket gruis ter plaatse voeren en uiteensprei- 
den. Dan. werd Ket met zware stampers geefFend. 

Wanneer we 's morgens in de maand SeptemKer om 
zes um' op Ket wert tvvamen, na reeds een uur te Kebben 
tou geleden op de appfelplaats, waren we na entelen tijd 
letterlljt versteven. Tegen elf uur begon de zon dan te "steken 
en bijna elken namiddag twam er een zware regenbui. Het 
was verboden te scKuilen of Ket wert te onderKreken. 

Nu moesten er rond de afgewerkte gebouwen grasperken 
aangelegd worden en we gaan in een naburige weide zoden 
steken die we weer op Kondenwagentjes vervoeren. Den gan- 



147 



scKen dag laden, duwen en afladen zonder rusten. zonder 
onderbreken. zonder een slok drinlen en steeds Iiongerend. 
Ik KeL dezer dagen. wanneer we s morgens in de zon 
stonden' te wacKten om door de Lagerpoort naar de D.A.W: 
te gaan, den trief gelezen van een moeder aan haai zoon 
die in ket fcamp een goede kennis van mij is. Ze scnrijrt over 
Karen"'- tweeden zoon die in Afrika gevangen werd en als 
krijgsgevangene naar Amerika gezonden werd. De jongen 
scKrijft dat het hem zeer goed gaat, dal hlj voldoende voedsel 
en kleedlng en goed onderkomen Keeft. De Amerikaansche 
militaire overKeden KeLLen hem toegelaten. . . zijn studies 
voort te zetten aan de Universiteit van New-York I 



DE PRODUKTIEFSTE MAN VAN D.A.W. 

Om te voorkomen dat er te vel Bjd verloren wordt, ziJn 
de gemakken van de D.A.W. zoo slecht en oncomfortabel 
mogelijk gehouden. Wind en regen jagen er door en in den 
zomer verspreiden ze een reux'die onuitstaanbaar is. Het is 
slechts een naar alle kanten open afdak met een lange plank 
waarin ronde openingen aangebracht zijn en onder elke 
opening een ton. 

Toch verloren (?) er de gevangenen nog te veel tijd 
naar de goesting van de D.A.W.-leiding. Af en toe kwam 
de voorartelder Blum er eens spectie houden. want de mees- 
ten bleveii zoolang mogelijk op het closet, niet alleen om 
minder te moeten werken, maar ook om eens eindelijk te 
kunnen zitten. 

Dat kon zoo niet Llijven voortduren en er werd een 
bewaker aangesteld. Georges Ottlepp, beroepsmisdadiger. het 
afschuwelijkste crapuul van gansch de D.A.W.. werd be- 
noemd tot « Scheisshausdirektor » . Hlj moet oppassen dat er 



niemand te lang op het W.C. blijft en de schuldigen terug- 
jagen naar hun werkplaats. 

Ottlepp had in het bui^erleven een zeer interessant 
beioep uitgeoefend. Hij ging aan de stations bij het aan- 
iomen der ■ treinen alleenreizende kinderen afwachten. Hij 
troonde ze meer naar zijn roovershol met de belofte dat ze 
een schoon nieuw kostuum kregen. Op zijn kamer werd er 
gepast. maar het nieuwe kostuum was natuurlijk nooit van 
maat. Waimeer het kind dan enkele oogenbllkken later terug^ 
alleen op straat stond.. was geld en alles wat eenige waarde 
had. uit zijn vestzafcken verdwenen. 

Ottlepp s methode tegenover deze kinderen was niet de 
vriendelijkheid. maar de methode van de slang die op vogelen- 
vangst gaat. Hij had iets zeer vreemd, lets hypnotiseerend 
in zijn blik en elkeen die hem niet kende kon hij beliegen 
en bedriegen omdat hij het met een zoo oyertuigenden en 
dwingenden blik deed. 

Er woede in dien tijd in het kamp een epidemie van 
diarrhee. vooral onder de jonge Russen en Ukrainers, die veel 
aardappelschlllen aten. Wegens de aanstekelijkheid dwong, 
hij de jongens alien op eenzelfde close't te gaan. dat hij 
« Stalingrad » gedoopt had ! Wanneer er een klaar was, riep 
hij : « Los der nachste fiir Stalingrad ■». Wat hij daarmee nu 
juiste bedoelde. weet ik niet. maar de Russen en Ukrainers- 
van D.A.W. noemden hem in 1945 nog « Stalingrad ». 

De chef van D.A.W., Untersturmfiihrer Biittner, noem- 
de Ottlepp « der produfctivste Mensch in D.A.W. > omdat 
hij door de andeten van het closet weg te jagen, zooveel tijd 
voor D.A.W. inwon. 

SCHEISSETRAGEN 

Er waren twee gevangenen van Holzplats. die elken dag 



^ir^en werJcen aan 



het- 



evacueeren en zuiver maken van 



het 



149. 



closet. De InKoud van de tonnen wewl overgegoten in een 
groot metalen vat met twee ooren aan. Door de ooren stale 
men een langen tnuppel en zoo werd net vat met zijn kost- 
baren innoud uit D.A.W. weggedrageri aoor de twee 
' « Scheissetrager ». De tonnen werden uitgegoten in een lan- 
gen ondiepen put en samen met zand en lonijnenmest ver- 
wertt tot compost. ■ 

Op veteran morgen was er een van de twee dragers 
ziek in net kamp geoleven : nij is korten tijd nadien gestorven. 
De voorarbeider vroeg wie er lust Had om nem te vervangen. 
Als een Lliksemflits scKoot me de gedacKte door bet noofd 
dat Onze Lieve Heer voor ons zooveel neeft aigezien en dat 
er Llj mij toch nog wel wat Lij kon. Ik steek mijn arm op 
en de voorarbeider, balf verwonderd balf spottend, duidt rae 
aan als « Scbeissetrager ». . 

Samen met een Poolscli glasblazer uit Opper-Silezie ^ 
hi) Keete Poremski '-' ging ik aan bet werk. We deden zoo , 
weinig mogelijk in de tonnen om in den loop van den dag 
niet zonder werk te stoan en zeer langzaam droegen we de 
ton Liiiten D. A.W. naar een open zandplein gelegen tusschen 
de konijnenkweekertj, Let Industriehof en bet Cretnatorium. 
Daar badden we de gelegentield tusscben nooge boutstapels 
af en toe. na een ton te beLben weggebracbt, een beetje te 
rasten. wat in de zon te liggeri en een tiokje te doen. Een 
paste op. de andere sliep of rootte. En zoo om de beurt. 

In de nabijneid stonden enkele Stengels mai'splanten. 
We nebLeri met ons twee al de maiskolven vol zoete melk 
opgegeten en dat smaakte als een prinsenmaal. Later heb ik 
den voorarbeider van de konijnenkweekertj booren tie'ren en 
vloeken omdat al zijn mais verdwenen was. , 

s Morgens vroeg liet Albert Blum ons weggaan en 
warmeer net ongeveer tijd was, hielden we ons verstoken 



150 



wachtende op bet signaal om ons in rij te zetten en naar bet 
kamp temg te keeren. 

De weg dien we zoo een gebeelen tijd af te leggen bad- 
den. leidde oofe- naair bet crematorium en dikwijls bebben we 
met onze vracbt op de scbouders, den rolwagen vergezeld die 
hoogopgestapeld lag met lijkkisten. De kisten werden in de 
wacbtballe van' bet crematorium afgeladen en leeggemaakt. 
De lijken werden er op den steenen vloer neergelegd en de 
kisten weer terug opgeladen. 

Dikwijls hebben we op een dertigtal passen afstand bet 
executiepeloton gevolgd dat naar de scbietgracbt ging. Daar- 
acbter kwam de veroordeelde, soms een van de Webrmacbt, 
soms een burger, af en toe een S.S., enkele rnalen een vrouw, 
steeds kalm en doodsbleek. onder scberpe bewaking van twee 
tot de tanden gewapende S.S.-mannen, in velduitrusting. 
Enkele oogenblikken later kwam de Lagerfiihrer Kolt of de 
tweede Lagerfiibrer Hobn in gezelscbap. van den S.S. -doctor 
BaumKutter of Gaberle. die den dood moesten vaststellen. 

Dan plots werden we opgscbrikt door het salvo, dat 
uit een verre verte scbeen te komen. De Lagerfiibrer en de 
geneesbeer keerden terug. een sigaret rookend en een beetje 
later passeeide een gevangene die een zak droeg met de 
kleeren van bet slacbtoffer. 

In den Zomer van 194a en tot in October van 1943. 
toen ik in de serie-werkplaats stond, kon ik zoo twee- of drie- 
maal. soms ' viermaal per week dit tooneel bijwonen, En 
telkens er door Himmler of Sauckel een nleuwen draai gegeven 
werd aan de scbroef van de discipline of de uitpersing van 
bet volk, was er zeer duidelijk een stijging van, bet getal 
terdoodverooraeelden waar te nemen. 

Op die groote open plaats tusscben bet crematorium eri 
de konijnenkweekertj. King er dikwijls een onuitstaantare stank 
van de dikke rookwolken die uit. de vier scbouwen van bet 



15' 



•crematorium gulpten. Dltwijls werden we er ook, ter gelegen- 
.■heid van executies, weggejaagd om' te voorlomen dat we er 
lets zouden van zien. Zoo werden er op zekeren dag adlittien 
veroordeelden de eene na den andere neergescnoten. Onaer 
hen bevonden zicK een vijftal gestreepte zetra-unifoimen. Ik 
werkte toen in de boetbinderij en kon ze door een spleet van 
het venster zien voorbijgaan. 

We leefden daar in de voortdurende aanwezigbeid van 
bet verscbrikkingabeeld van den dood. De doodskop op de 
kepi's van de S.S.-mannen grijnsde ons spottend tegen en 
held ons overal dat beeld van menscbenvemieling vpor de 
'Oogen. 

AUF DER FLUCHT ERSCHOSSEN I 

Af en toe. wanneer we na den langeil. zwaren arbeids- 
■dag terug in bet kamp kwamen, .wacbtte ons daar ook nog 
bet beeld van den dood in al zijn afgrijselijkbeid. 

De jonge Russen en Oekraiiners bebben in den loop van 
■den winter van 194a op 1943 door bun legendariscb gewor- 
den vuilbeid, bun wanorde, tiicbteloosbetd en door massale 
.sterfte. de boogbeilig geworden en onktenkbare discipline van 
bet kamp letterlijt stormenderband vemield. Zij badden geen 
angst den dood te trotseeren om een paar aardappelen, een 
witte kool of enkele worteltjes te gaan stelen. Ze vraten alle 
TUiligbeid van razenden bonget : de scbors van boomen. scbtl- 
len van aardappelen, afval van de mestboopen, ja zelfs de 
parafien uit electriscKe toestellen. Ten koste van bergen van 
lijken bebben ze de ijzeren tucbt van bet kamp vemield. Ze 
creveerden in de barakken, op de commando's op bet appfel- 
plein. in bet bospitaal ; gingen op de vlucbt en werden dood 
gescboten ; kregen vijF en twintig, en vijftig. en vljf en zeven- 
Bg sfnkslagen op bun acbterste. maar niets mocbt b'aten. Ze 



432. 



stierven liever dan zicb naar de tucbt te voegen. Ze leefdere 
in een permanenten toestand van feitelijken opstand en onge- 
booizaambeid tegen bet reglement, De scbouw van bet crema- 
torium walmde zonder opbouden. In 1943 zegde mij een 
Blockiilteste : .« Zij bebben voor ons den slag gewonnen ». En 
dat was zeer juist. 

Hoe dikwijls is bet niet gebeurd dat we "s, avonds bij 
bet binnen marcbeeren, getuigen waren van de afgrijselijkste- 
terteurmetbode, die men zicb indenken kan. Op een stoot- 
wagen die voorovergekanteld bij de ingangspoort staat, waar 
alle biraienkomende commando's moeten voorbijgaan, ligt bet 
lijk van zoo een sukkelaar tentoongesteld. Bovenaan is er, op- 
eeri stuk karton een opscbiift. aangebracbt in bet Duitsch en 
bet Russiscb : « Auf der Flucbt erscbossen ». '-^ Zijn vuile 
gestreepte troek is naar beneden geslroopt en zijn vestje is 
omhoog getrokken. De breede opengescbeurde scbotwonde- 
door zijn buit is zicbtbaar. Het bloed sijpelt over den planken- 
vloer van bet wagentjej In zijn krampacbtlg gesloten banden 
beeft bij een klad gras die bij gegrepen beeft ala bij gevallen 
is. Zijn afscbuwelijk opengespalkte oogen kijken in de lucbt 
en zijn opengetrokken mond Vertoont een dubbele rij van door- 
racbitis afgebrokkelde tanden. — Tot bet uiterste gedreven. 
door den bonger, beeft bij wtllen vlucbten. bij beeft de kans 
gewaagd. De eenige leflexie die men. van de gevangenen- 
boort. is : bij beeft pecb gebad. een geluk dat we tegen- 
woordig daarvoor niet meer moeten « staan ». 

HERMANN VAN DE KONIJNENFARM . 

Den derden of vierden dag van mijn nieuwe fimctie 
als « Scbeissetrager » bad ifc een gelukkige ontnioeting. Porem- 
ski en ik waren met een fcetel aangekomen bij den compost- 
boop en we stonden een oogenblik uit te blazen, toen ik daar 



133. 



opeens temicHen van Let troppeltje zonneLIoemen, DietricK 
Seipp bemerk. It kende Kem reei enkelen tijd en op een 
Zonoagnamiddag Kad tij me eens een conferentie gegeven 
over Hendrik ILsen, den grooten Noorschen dramaturg. Seipp 
was rector van de Universiteit van Oslo en samen met een 
ander professor de ultgever van de groote crltiscKe staildaard- 
uitgave van de.werken van Ibsen. Hij was zoo tlij geweest 
dat KiJ in mij een aandacKtig toehcorder gevonden tad met 
wien hij spreken kon over zijn levenswerk en lievelingsauteur. 
In -net kamp werkte hij als Kovenier en Ki) kwam Kier zonne- 
Hoemen nalen. Later Ket ik hem daar nog ontmoet en telkens . 
had hij iets bij voor mij : een paar tomaten, een paar wortel- 
tjes of een ajuin. 

Terwijl we daar zoo staan te spreken, komt Hermann, 
de voorarbeider van de konijnenfaim, aangewaggeld. Een zeer 
struische breedgeoouwde man van middelmatige grootte met 
kromme O-beenen: Zooals hij daar kwam aangestapt dacht 
ik onmiddellijk aan de persoonsbeschrijving van den leelijken' 
Hephaistos in de Ilias van Homeros. Neerhangende schouders. 
kromme beenen, een scheef en scheel oog, kortom een remedie 
tegen de liefde, maar zooals later blijken zou, een gouden 
hart. 

« Keiide gij malkander ? Zijde gij ook ne professor ? » 
vraagt hij me. « En waarom zijt'ge hier 7 » 

En dan, bekijkt hij mij lachend : < Ja. viroeger professor 
in Latijn en Grieksch en nu. . . Scheissetrager I En Seipp is 
universlteitsrector en nu hovenier ! > En we brallen van 't 
lachen. Plots vraagt Hermann naij : « Hebt gij honger ? » Ik 
zeg hem : « Dat is nu een vraag, natuurlijl heb ik honger. » 
« Ja. ja, zegt Hermarm, de universiteitsgestudeerden zijn groote 
sukkelaars in het kamp, ze kunheh hun plan niet tiekken. 
Kom mee I > 



»34 



Ik volg Hermann in de keuken. waar het konijnenetert 
gekookt wordt. Van onder een paar leege kisten en zakken 
haalt hij een emmer vol pellkarloffels. Hij geeft me een groote 
voile schotel, wel drie kilo. Het een snuif je zout smaakte dat 
als bonbons. Dat was de eerste maal sederl het begin van 
Januari dat ik naar mijn honger eten kon. Hermann had er 
zichtbaar plezier aan dat hij me helpen kon. 

Als voorarbeider. van de konijnenkweekerlj ging hij spre- 
ken met den voorarbeider van den aardappelkelder, die hem 
afval en minderwaardige groenten geven moest. Maar elken 
dag kwamen er met dat vyagentje vijftig klo goede aardap- 
pelen mee. weggeborgen in tonnen onder den afval. In den 
grooten ketel werden eerst de goed gewasschen aardappelen' 
geschud en daarboven het konijnenvoeder. Elken morgen bad- 
den al de mannen van net commando en enkele vrienden, 
van Hermann hun schofel patalten. Als tegenprestatie liet 
Hermarm natuilrlijk af en toe eenige konijnen sterven, die- 
hi] aan den patattenleverancier bezorgde. 

Elken morgen. soms ook in den namiddag, kwam Her- 
mann mij roepen. Regelmatig kreeg ik dngeveer twee kilo 
patatten en ook enkele keeren goede groentensoep. 

Op zekeren morgen hield bij mij aan t praten. « Wei, 
professor, vertel me eens waarom en hoe ge eigenlijk hier 
gekomen zijt. » - , 

Toen ik hem alles verteld bad over de vlucht naar Frank- 
rijk, mijn terugkeer met een doodzieken scboonbroeder, de- 
miserie in Zuid-Frankrijk. den tijd van mijn onderduiken, de 
aanhouding, de gevangenis en bet transport, toen stelde bij 
mij de vraag « ...waarom ik tegen Fascisme en Nationaal- 
socialisme geschreven had ? » Ik legde hem uit dat deze 
dictatmirvormen niet te veraoenen waien met de persoonlijke 
rechten, de -vrijheid van geweten die wij bij ons als het hoogste 
goed aanzien. Dan wilde hij weten of ik geloovig was of 



1S5. 



goddelooze. Daarop antwoordde ik dat ik katKoIiek was. En - 
tot mijn gfogte verwondering zegt hi] rtie': « Ge hek geluk 
dat ge recKtsinnig zijl. anders had ik u tuitengesmeten. » Ik 
gaf kem de hand en zegde : < Hermann, gij zijt de eerste 
verdraagzame communist dien it tot nu toe in het kamp heh 
leeren kennen. Ik was zeker dat juist mijn rechtzinnigheid 
voor u een reden zou geweest zijn om mij huiten te smijten. » 
« Ja. zegt Hermann, ik weet het, er zijn onder de onzen veel 
zwijnen. Ik het er zelf ook veel mee te doen gehad. Tegen 
deze elementen, die systematisch al wat burger is uitroeien 
en aldus de S.S. helpen, heh ik steeds het standpunt verJ 
dedigd dat wij alien eene « Notgemeinschaft » vormen en 
dat wlj oris met vereende krachten moeten veidedigen tegen 
de S.S. en de heroepsmisdadigers. Ik hen reeds de tweede 
maal in het concentratiekamp en heh reeds het leven van veel 
intellectueelen gered. Wanneer gij later eens uit het kamp 
komt, vergeet dan niet dat ge hier door een arheider geholpen 
werdt. » • 

Ge moogt gerust zijn. Heraiann, we hiijven strijden 
tegeit elken vorm van Nazlsme, ook als het zich camoufleert 
achter het masker van een communisHsche organisatie waar- 
tegen gij ook gestrederi hebt. ,Ik deel niet uw meening, maar 
onder de rawe schors van uw mismaakt lichaam, uw kromme 
heenen, uw neerhangende schouders, uw scheele oogen en 
doorvorst verminkte handen. schuilt er een hart van goud 
dat temidden van den klassenstrijd dien gij gevoerd hebt, en 
ooorheen de onmenschelijte mishandelingen niet vergeten is 
wat naastenliefde beteekent. Gij zijt een ongedoopte christen. 



IN DE SKI-FABRICATIE - 

Op zekeren dag had de misdadiger Ottlepp het' gedacht 
gekregen eens te komen zten wat er daar allemaal gebeurde 

156 ■ 



hi] de konijnehfami. Toen verraste hij mij en Poremski bij 
het eten van aardappelen en van dan af liet hij ons geen 
rust meer. Als een slavfendrijver ging hij telkens mee met een 
knuppel in de hand. Daardoor was natuurlijk het schoone 
liedje uit, want Hermann mocht niet het gevaar looperi aan de 
S.S. te worden verraden door dfezen bandiet. 

Ik kan me niet meer herirmeren hoe ik dat postje van 
« Scheissetrager » hen kwijt geraakt, maar ik heb, toen het 
was- afgeloopen, nog enkele weken, tot 1 9 October 1 94a. op 
Holzplatz steenen vervoerd en aflbraak gestapeld: 

Door de hulp van Hermarm en de hulp van Michel in 
de barak 3, had ik reeds enkele kilo's aan gewicht bijgewon- 
nen. zoodat Erich mij op zekeren dag toeriep : « Dat werkje 
maakt u vet, zou men zeggen I » Ik liet de anderen lacben 
en dacht er het mijne over. 

Toen werd ik onverwachts naar het Betriebshtiro geroe- 
pen. Ik moest bij Sturmfiihrer Mildner komen. Ik vreesde 
al dat er iets van de patattengeschiedenis was uitgelekt, maar 
't was om mij te zeggen dat ik van den volgenden dag ai 
moest gaan werken in de Ski-afdeeling en nog wel als schrij- 
ver-secretaris van het commando. ■— ■ Nooit heb it geweteh 
aan wien ik deze groote lotsverbeteririg te danken heb gehad. 
De schrijver die daar werkte was een Luxemburgsch volks- 
vertegenwoordiger en advokaat. Hi] leerde mij in enkele dagen 
het nieuwe work en dp 29 October nam ik den post over. 

In den'Ioop van den vpoAijeh Zomer hadden aue bladen 
en partljformaties propaganda gemaakt voor de Inzameling 
van alle ski's ten voordeele van de.Wehrmacht, die ze zoo 
groot noodig had in Finland en R^sland. Met tienduizenden 
paren ski!^ kwamen er in D.A.W. aan ; alle formaten, kleuren 
en metaten beslagijzers waren er onder. Ons wert bestond 
in het kWseeren der ski's in vier sdorten volgens lengte; dan 
de verf er afschuren, alles in witte kleur zetten en een een- 



137 



voimig metalen teslag er opvijzen om de schoenen er in vast 
te riemen. 

Den voorarLeider lende it reeds van vroeger. Hij was 
steeds rustig en droef, Luitengewoon zacht en gedienstig voor 
, alien. Hij heete Hans Rosenkriinzer. Hans heeft me later, 
toen we een teetje intiemer waren geworden. zijn treurige 
geschiedenis verteld. Hij was geluiSiig getrouwd en Kad een 
jongen, maar na enJcele jaren Iwamen er moeilijMieden ; geen 
werk. geen geld en de vrouw werd ontrouw. Hans ging naar 
Spanje dienst nemen in de Internationale Brigade der Valen- 
cia-regeering. Daar liep Ket ook mis. Hans wei3 zwaar gewond 
gevangen genomen door de Franco-troepen en na de capitu. 
latie Van Franferijfc in 1 940. samen met veel andere communis- 
ten. aan -de Gestapo uitgeleverd. Hans treurt nog steeds oyer 
zijn vrouwke^ en over zijn jcngen die nu tij de Hitlerjugend 
IS. Hij pink een traan weg. maar plots glimt er in zijn oogen 
een licKtje en lacliend slaat hij op mijn knie : < TocK^zulIen 
ze ons niet hetben. die vartens I » We staan op van een 
last vvaarop we gezeten hebhen acKter een Koogen stapel 
skis. Ons sigaretje-is opgerookt. De reiik kan geen kwaad 
want de yetf die we getmiken stink veel harder en de rook 
wordt aanstonds weggezogen door de tallooze spleten in de 
barakwand. 

- ■ Onze werkplaats was een oude versleten barafc waar het 
in den winter door de spleten binnensneeuwde. We Kadden 
wel een oven, maar daaimee fcon de werkplaats niet ver- 
waraid worden wanneer men zittend of stil werk te doen 
heeft. Geen nood. De voorraden sk's warden overal langs 
de vvanden gezet, zoodat we een duLbelen wand hadden en 
minder spleten ; met geslolen latten hebben we menige spleet 
toegoTiaak en in mil voor het leer van zadels en vilt van 
paardenuitrastingen, dat gebniikt weid om « verboden » zolen 

'58 ... 



in de schoenen te leggen, kregen we bout van de mannen 
van Holzplatz. 

Op zekeien dag was it een lading planken en balken 
gaan balen naar Holzplatz" en ik liep met mijn kostbaren last 
bijna werkrneest^r Rolke omver. Hij kwam juisl achter den 
hoek van een houtstapel uit en tegon zijn litanie van « Dreck- 
schwein. Drectsack. enz. Waarom ik bout gestolen had ? » 
« Om den o.ven hooger te plaatsen, Herr Scharfiihrer » . 
Onder een viced van scheldwoorden en vioeken moest ik 
net gaan terugleggen. Een uur later kreeg ik van mijn corres- 
pondet op Holzplatz bericht dat Rolke naar de kazeme gegaan 
was. Dan ben ik het bout gaan terughalen en onze gestolen 
patatlen waren snel op dat goede vuurtje gekookt I 

De leveranciers van aardappelen waren twee Polen die 
reeds lang In het tamp waien. , De eene was een metaal- 
tewerker uit. de streek'van Teschen. hij heette Iwanicki en hij 
■was met zijn verlepte linkeroog en zijn steteligen baard te 
leelijk om te helpen donderen. Wanneer hij in zijn sutlel- 
achtig Dultsch iets vertelde, vertrok hij zoover zijn lippen dat 
zijn bruine afgebrokkelde tanden zichbaar weiden, en gesticn- 
leerde hij met zijn knokige door den vorsl verminkte handen 
gelijk een jood op de diamantbeurs. Hij had in 1940. in den 
zwaren winter, in de steenbakterij gewerkt. Meerdere vingers 
en teenen en een shik van zijn beide ooren waren aFgevroren; 
Zijn vrouw was in Ravensbriick en, evenals hij, scbreef zij 
hem regelmatig : « ...dat bet goed ging, . God zij dant I » 
i,. De andere was Lorichewsti, een Poolsche boer uit de 
omgevingi van Thorn, die, om plaats te maken voor de inge- 
weken Duitschers, van zijn boerdertj gejaagd was. Zijn vrouw, 
om den kost te winnen voor de vier tinderen, mocht als werk- 
meid in haar eigen hoeve haar Duitsche meesters dienen. 

Elten morgen hadden ze iets hij. Ze hadden elk eenen 
vriend in de teuten en die bezorgde twee of drie groote aard- 



•59 



appelen, entele worteltjes. en ze vertorgen die in hun troeks- 
pijpen om Ket s morgens uit het feamp mee naar Ket wert 
te nemen. 

. Op zeleren avonJ tomt Lonchewsll mij roepen in het 
tamp. Hi) had veel aardappelen gekregen en kon ze alleen 
niet meebrengen. II droeg toen een ruitersbroefe van de S.A. 
en in de breede, goed rond de kuiten spannende broek, nam 
ik er drie kilo's mede door de contrfile. Dien dag was t feest F 

Enkele keeren ben ik ook nog Hennann gaan bezoeken 
op de konijnenkweekerij. Met Rosenkranzer was ik dan afge- 
spfoken < dat ik op zoek was naar een Rus die verdwenen 
was uit de barak >, in geval een S.S. naar mij vragen zou. 
Ik neb zoo voor ons groepje difcwijis twee of drie kg. aardap- 
pelen of worteltjes in mijn broekspijpen meegebracht. Nu kora 
Ottlepp niets.meer tegen mij ondememen. Mijn onverklaar- 
bare aanstelling als scbrljver had me opeens tot « prominent > 
gemaakt. 

Een vierde man in ons spel was een HoIIandsch student 
die uit Batavia gekomen was om in Delft te komen studeeren, 
kort voor den inval van Mei 1Q40. We hielden goed samen. 
en als er een iets « organiseerde » werd het steeds in vier 
paarten gedeeld. ^ 

Onze werkmeester was een S.S.-man uit Schlesswig-- 
Holstein. hij beetle Anton Gude. en hij was inderdaad niet 
van de slechtsten. Enkele keeren heeft hij zelfs een paar 
patatten meegebracht, maar hij zei me dat hij niet wilde zien 
dat er gekookt werd. Daarom moesten we koken terwijl vhij ■ 
weg was. En elken morgen ging hi} dan ook gewetensvol 
ergens met een anderen S.S. een praatje houden. Wanneer 
het ongeluk dan wilde dat hij Juist binnenkwam terwijl de 
patatten afgegoten werden, dan verdween Iwemicki met em- 
mer en al onder de zware werktarels of achter een stapel ski's. 
In dien tijd hadden we elken dag toch elk twee patatten om 



160 



onzen honger wat te breken in den loop van den morgen. 
Kegelmatig kwamen er camions van de Wehmiacht de 
at gewerkte ski s halen tot op zekeren dag uit het hoofdarsenaal 
van Spandau bevel kwam met het werk te stoppen en alles 
klaar te maken voor de expeditie. - Met de liquidatie van 
L it^Sf^^'^ * "^^^ schrijfwerk en dook weer het 

sohnkbeeld op van een verandering van commando, met den 
angst voor zwaar werk. maar de opiossing was er snel 



SPEELGOEDFABRICATIE 

Nauwelijks waren de laatste bussels met ski's in den 
camion opgeladen, of een van de chefs van D.A.W. hij 
heette MIdner, stond reeds daar voor de nieuwe werkver- 
deeling. Enkelen werden van D.A.W. afgezet. Lonchewski 
moest naar de wagenmakerlj. de HoIIandsche student naar 
de fabricatie van portretlijsten, Rosenkranzer kwam naar de 
verzendingsafdeeling. Voor alien die weggingen beteekende 
dat een versIechUng van hun positie. Er bleven nog enkel 
kreupelen en oude manhetjes over. Dan keert Mildner zich 
plots naar mij en roept : « En gij professor, gij zult bier vqor- 
arbeider zijn. »" 

Om rnij uit te lachen noemden mijn vrienden mij nu 
« voorarbeider van de Muzetnannen ». ^ Bij al mijn onder, 
hoongen was er slechts een mensch met wien ik af en toe 
een woordje wisselen ton. Het was Erich Krause. etalage- 
icunstschilder uit Leipzig. Erich was een'jonkman van tegen 
<le vijtag met het gezicht van een oud twezeltje. Toen zijn 
appartement in beslag genomen was voor geevacueerden uit 
de gebombardeerde gebiedeA. had hij het aangedurfd bij de 
poUtie een tweede maal aan te drtngen om terag over zijn 
woonst te kunnen beschitken. Daarom vrerd hij als < Mecke- 



1.61 



rer » (preutelaar) in Ket kamp opgesloten en de Gestapo 
had aan zijn ouders wijsgemaakt, dat hi} een gevaarlijke kerel 
was. Ze waren heschaamd om hun zooji en hadden met hem 
getroten. Over een anderen zoon die bij de S.S. was, waren 
deze domme oudjes niet heschaamd. 

In de machienenhalle werden al de ondetdeelen in groote 
hoeveelKeden gereed gezaagd en wi} moesten het speelgoed 
voor het aanstaande Kerstfeest .van de kinderen der b.b. 
ineenzetten en schiHeren : treintjes, wagentjes. hazen. croco- 
dillen, enz. , 

Aanvankelljk waren we elf man. allemaal kreupelen en 
zwakken. Maar ieder wilde hlj ons komen omdat het werk er 
licht was en alle commando's- vart D.A.W. zonden hun 
«Muzelmannen» naarhet speelgoedcommando. Al de gevan- 
genen. die er werkten hadden eigenlijk in het hospitaal rnoe- 
ten liggen, want alien hadden een ziekte die minstens enkele 
maanden hedrast noodzakelijk maakte. Het was niet om hun 
lets te gunnen dat die sukkelaars bij mtj mochten komen, 
maar wel om uit deze terdoodveroordeelden nog nut.te trek- 
ken tot op met moment dat ze het hoofd zouden neerleggen 
om zonder saoramenten te crepeeren, weggesleuid te worden ' 
om in het crematorium te verdwijnen. 

Bartels was een misdadiger van het elegante type. Klein, 
graatraager en vuil als een afwaschvod. Zijn knieen'en enkela 
wareii dik en stijf van het water, nochtans dronk- hij veel 
van grooten holder. Op zekeren dag fcwam hij mij zijn ge- 
schiedenis vertelW Hij was gerieesheer maar had-wegens 
« engeltjesmakerij » een zware veroordeeling opgeloopen en, 
mocht geen geneeskundige praktijk meer uitoefenen loen 
wetd hij hediende in een hank. Maar het ongeluk wilde. dat 
er weinigen tijd later een groote som ontbrak in de kas en 
tot o^eraiaat van ongeluk, vond men die som bij hem thuis., 
Toen moest hij weer gaan « zitten » en daama kwam hij in 



162 



ons kamp. TerwijI Bartels vertelt, grommelt zijn buik duidelijl 
hoorbaar. 

Een die achter hem zat, roept luid : « GlJ strontvarten, 
ge hebt een scheet gelaten ». — « Ziet ge het, zegt Bartels.' 
zoo is het altljd gegaan in inijn leven. Steeds ben ik valscli 
beschuldigd geweest. » En met het meest emstige gezicht van 
de wereld leert hij zich om tot den aanvaller en zegt hem 
plechtstatig : « Zwijg, gij snotneus, en beleedig geen acade- 
misch gevomide mensch. WiJ, geneesheeren-, doen zoo iets 
niet, dat zoudt ge moeten welen. s 

Enkele dagen Jater bleef Bartels weg. Eenmaal had hlj 
zijn broek volgedaan op het werk en de volgende week was 
hij dood. Toen Anton Gude, de werkmeester. het hoorde; 
zegde hij : « Een geluk.dat we dat strontvarken kwijt zijn. » 
Aan den overtant van het plein rijdt de groote wagen, hoog 
heladen met doodsfeisten, naar het crematorium. Misschien 
was Bartels er bij. Dat was zijn lijkrede. De anderen gevan-' 
gevenen die den werkmeester hoorden, brulden van het lachen 
en de domme Anton was tevreden over zijn « Wit:?*. 



PALEISREVOLUTIE IN HET KAMP' : 

Op het appelplein sta ik nu nevens Milos Pac een 
Isjechisch student in het notariaat, die me meennaals goed 
geholpen heeft. Er is groot nieuws. zegt hij me, wanneer we 
malkander goeden avond wenschen. De Lageralteste Hani, 
den Lagerschrelber Grosse, de Arbeitsdienst Buchmann en de 
Blockalteste van de Quarantine, Rudi Rotkegel, met nog 
enkele andere prominente communistische beulsknechten. 
waren ^len in den loop van den dag afeezet en opgesloteii 
in den Bunker (de gevangenis) van het kamp. 



163 



De nieuwe Lagetalteste. een vollcsduitscKer die tooneel- 
speler was geweest in Praag stand daar. met zijn L.A. op 
den Merarm, op de plaats bij de poort waar we gewoon 
waren steeds Hani te zien. Er werd gefezeLd over begun- 
stiging van de Joden, over vemielingspolitlek tegen niet^com- 
munistiscKe gevangenen, over diefstallen op groote schaal m 
de keufeen en de cantine. De afstelling werd in veiband ge- 
bracht met een moord-gescbiedenis die enkele maanden 
tevoren was uitgekomen. Toen was er plots een Blockalteste 
van bet commando Klinker afgezeten teruggekeerd naar het . 
boo{dkamp. Hij bad bekend bonderd drie en veertig andere 
gevangenen te hebten gewurgd en doodgeslagen. Ueze gevan- 
genen alien personen die moesten uit den weg geruimd wor- 
den werden bem door een gebeime communistische organi- 
satie toegestuurd en nu leverde de S.S. dezen moordenaar 
uit aan de weetwraak der andere gevangeiien. lelkens als hi] 
Zijn scbctel uitstak cm soep te ontvangep. kreeg hij een strop. 
Dat was een uitnoodiging cm zicbzelf op te haiigen Uen 
tweeden dag bad bij zicb dan ook opgebangen en honderden 
gevangenen zijn gegaan om bem aan den bedpaal te zien 
bangen... Ik meen dat deze omwenteling wei van verre kan 
samengebangen bebben met dat feit. 

Ziebier waarom. Er volgde op deze omwenteling een 
nieuwe politiek in bet kamp. Van afdien dag werd het meer 
een arbeidskamp en de S.S. beeft zeker al te lastige getuigen 
van baar moordenaarspolitiek wiflen nil den weg mirnen. Ueze 
gevangenen wisten te veel. Ze werden midden in den wmtet 
naar bet kamp van Gross Rosen gestuurd om er in de steen- 
gi^oeven te gaan werken en korten tiid daama liep reeds het 
gerucbt dat ze daar door de voorarbelders, die niisdadigers 
waren om bet leven waren gebracbt. Wat er ook van zij. 
we bebben ze nooit terug gezien en voor ons werd het regime 
in bet kamp licbteltjk beter. 



164 



PAKETTENin 

Korten tijd na deze gebeurtenissen kwam de Blockalteste 
in onzen vieugel terwiji we 's avonds aan Kef eten waren. 
Hlj had een vroolijk gezicht en deelde ons in korte woorden 
mede dat we in den eerstvolgenden Lrief mocKten scKrijven 
dat er voortaan paketten met levensmiddelen mocbten ont- 
vangen worden. Was me dat een dolle vreugd. We zouden 
de barak afgebroten bebben van uitgelatenbeid. Het voortiit- 
zicht, eindelijk nog eens te kunnen genoeg eten, eindelijk eens 
iets van tbuis te ontvangen I 't Was bijna om gek te worden. 
Onze faiiiilie die zoo vol zorgen was, zou eindelijk mogen 
helpen. eindelijk eeheinde stellen aan de voortdurende be- 
dreiging met bongerdood. Zoovele duizenden waren reeds 
uitgehongeid, ellendig gecreveerd en in den oven verdwenen I 
Tot dan toe waren er slecbts entele uitzonderlijte geval- 
len van gevangenen die paketten mocbten ontvangen. Deze 
paketten kwamen aan op de zoogenaamde « Poststelle » en' 
werden daar zeer dlkwijls van bet beste van bun inboud ont- 
last. De S.S. en een paar gevangenen, die er werkten, zorgden 
daarvoor. 

Toen de Blockalteste het goede nieuws bad rriedegedeeld 
hoorde ik de voorarbelder van de Poststelle, een communist, 
zeer luid de temerking maken : « Zoo zijn wij voor deii 
ganscben Winter goed vooreien 1 » Het woord « kameraad » 
beeft in den mond van deze ellendelingen dezelfde waarde 
als' bet woord « lieveling > in den mbnd van een boer. 

Maar orize « kameraad » bad zicb misrekend. want ge- 
heel het commando werd gereorganiseerd en bezet met Noren, 
die den dienst deden met zoo een puntige nauwgezetbeid. 
en die de aflevering der paketten zoo organiseerden, dat ik 
voor mijn persoonlijk geval kan gehiigen, dat. er in den 66n 
en negentig paketten die ik ontving tusscben Januari 1945 en 
Augustus 1944, nooit een enkele sigaret ontbroken beeft. 



i6g 



BLOEDIGE MORGENAPPEL 

Dezer dagen duurde Ket appel steeds zeer lang. en de 
vinnige kou maakte het stilaan tot een echte martellng. De 
Russen en Ukrainers. die de laatsten in liet kamp' gekomen 
waren, leden Ket meest daarvan oradat ze er over net alge- 
meen nog niet in geslaagd waren een waimere vest te te- 
machtigen. , 

Op zekeren dag duurde tet weer bizonder lang. De 
rekening kwam niet uit. Langs alle zijden werd er gecon- 
troleerd. geteld en herteld en het besluit dat zich ten slotte 
opdrong was. dat er een gevangene zlcK in net kamp ver- 
torgen Hield om niet aan het app^I te moeten deelnemen. 
De Blockaltesten en Blockfiihrers dooKochten in alle ricKtin- 
gen het kamp waar Ket hijna ahsoluut onmdgelijk is zich te 
versteken. Op de daken der harakken zijn er Heine lucht- 
torentjes om de waschplaats en Ket closet te veduchten. Langs 
hinnen sluiten die met een val. Daar had onze Rus zich 
verhorgen. Hij zat op de toegetrokken val. geheel ineenge-. 
kropen, in dat kleine torentje. Wanneer de daken doorzochi: 
worden is hij rap ontdekt en komen twee Blockfuhrers aan- 
, gestormd. Zle klimmen op het dak en trekken hun revolver. 
Van op het dak schieten ze den sukkelaar, die geen vin 
veiToeren kan in die enge ruimte. een vijftal kogels in zijn lijf. 
De Lageralteste roept : « Arheitskommando's antreten I > Er 
ontstaat op het plein weer een wild gewoel en gedrang om 
net commando te hereiken. Er is niets geteurd. 

We werken den ganschen dag en 's avonds onthreekt 
er weer een op het appel. De lagerleiding heeft ons tot rona 
negen uur 's avonas laten staan op het plein. Een eerste 
regentui maakte ons nat tot op het vel ; bij de tweede regen- 
bui stroomt het gedurende ongeveer twinpg minuten. Het 
water loopt tusschen vel en kleeren van de schouders tot in 



166 



de schoenen. Enkele minuten later een derde regenbui ; in 
reusachtige plassen staan we nu, en het water komt tot over 
den boord van onze schoenen. Het regent koorden water, in 
de plassen groote blazeri. op de macadamwegqn stuiven de 
drappels uiteen.en een stevige wind jaagt het regenstof en 
den vallenden regen in ons gezicht. Er is geen draad nog 
droog, we zijn nat als verzopen honden. Nu mogen we naar 
de barak. Onmogelijk iets te drogen. Den volgenden moigen 
staan we in hetzelfde, natte pak op het morgenapp^I. 

WINTERELLENDE . ^ 

Eeuwig moe, aanhoudend hongerig, rillend van koude. 
door vorst gesprongen handen, met puisten oveidekte.voeten. 
een hoofd zonder gedachten. een fantasie die nog alleen van 
eten droomt, altijd' voort gejaagd door de discipline van het 
kamp. steeds op hoede tegen verrassingen en slagen. 's nachts 
in den varkensstank van de slaapzaal, 's morgeiis het ijskoude 
■water der waschbekkens, een klutske soep, het appel in den 
ijzigen wind, 'dan de chicane en de stank bij het werk, 's mid- 
dags de stinkende betensoep, dan weer het werk met zijn . 
stank van oven en verf, dan het eindelooze avondappel, een 
stuk brood en een klutske soep misschien, gauw een blik in 
den «VoIkischer Beobachter> als het mogelijk is hem los 
te m'aken van een communistischen prominent, dan snel voe- ' 
ten wasschen en in het nest kmipen ; dat is onze dagorde. 

Nooit eens kunnen uitrusten. nooit eens genoeg eten. 
nooil eens warm hebben, nooit linnen dat past, week in week 
uit dezelfde stinkende kleeren. eike week de haren laten 
snijden. nooit eens goed kunnen baden. elke week luizen- 
controle. nooit stilte, nooit alleen zijn, nooit kunnen medltee- 
len of denken. nooit kunnen lezen, niets, niets. niets. 

Mijn Ijzersterke gezondheid. zegenrijke gave van, mijn 



i(yj' 



ouders en voorouders. afstammelingen van Bratantscne paar- 
den foklcers, die gezond en braaf leefden. die alien veel tinde- 
ren hadden en alien minstens negenttg jaar werden... mijn 
kennissen en vaardigheden die ik met vrekfcige gierigheid op 
mijn tijd Keb vemienigvuldigd en vergroot in onvennoeibare 
academiscKe studie van tien jaar. . . de vmcnt van a' tnijn 
werk dat zooveel offers Keeft gekost in de sckoonste jonge 
jaren wanneer vele anderen zicK amuseeren... de vele nacn- 
ten die ik doorbracht tusscben mijn boeken die il alle zelf 
gekocKt beb met eigen gewonnen geld... de toekomst van 
studie en werk en leekenapostolaat die. me zoo scboon toe- 
lacbte en de Koop op een scboon famllieleven in een huiskring 
van lieve kinderen. .. de vriendscbappelijke joviale on^ang 
met coUega's in emstige en vroolijke omstandigbeden... is 
dat alles maar een droom geweest, is dat alios voor altijd 
voorbij en weg. en is dat zwijnenbestaan bier in dat gemeene 
vuile kamp nu bet ecbte leven waarvoor ik op de wereld ben ? 

Ik beb nog geen enkel boek gelezen dit jaar. Er zijn 
momenten geweest dat ik de Groetenis des Engels ntet meer 
opzeggen' kon en Dietricb Seipp komt me vragen of ik bet 
Stabat Mater niet van buiten ken. Hlj duwt me als een 
kostbaren schat enkele bladen in de band waarop een stuk 
van een IJsIandscbe sage afgednikt is. Hij heeft bet ergens 
in een boop vuilnis gevonden en gelezen met veel plezier. 

Gedurende bet appfel tracbt ik soms te controleeren of ik 
de boofdtijden der onregelmatige Griekscbe en Latijnscne 
werkwoorden nog ken. Wie beeft er ook weer de «Karakters» 

■ gescbreven. de Griekscbe wijsgeer die gediend beeft als model 

■ voor La Bniyere. Ik kan bet ntet meer vinden I 

-Ik ben zoo straatarro. Veel aimer dan Sint Fraridscus 
nadat bij zijn tieeren liad weggegeven. Want bij bad nog de 
viijbeid, de scboone Italiaanscbe zon, bij mocbt nog bidden. 
Hij rolde zicb in de doomen als een wilde en rblde zicb in 



.168. 



de sneeuw als bij bet wilde. Ik moet staan en kou lijden, 
nonger lijden, vasten zooals Franciscus bet weHicnt nooit ■ 
fedaan beeft, maar op, bevel, en zoolang en telkens de S.S. 
bet wil. Hij bad nog een, Evangelie en brevier, ik beb bet 
« Memorare » op een sfukje brief omslag gescbreven om bet 
niet te veigeten. Als verjaardagsgescbenk voor mijn weldoener, 
die me dikwljls een beetje soep geef t, beb ik bet « Memorare » 
vertaald en in mijn commando op een stukje gestolen papier 
gescbreven. - 

Na lang zoeken en siikkelen beb ik nu weer gebeel den 
Latijnscben tekst van bet « Salve Regina » gevonden. It was 
blij als een kermisvogel, maar bet « Lauda Sion >, dat gaat 
niet. Die bloedeloosbeid in bet boofd is tocb zoo ontmoe- 
digend. Ge voelt uw kostbaarste bezit.verdwijnen en ge staat 
macbteloos. 

Toen ik klein was. zegde de meester dikwijis in de Has, 
dat we goed moesten studeeren want dat wetenscbap een 
bezit was dat men niet verliezen kon, geld daarentegen ver- 
liest men gemakkelijk. Die man bad toen gelijk, maar beeft 
bij nog gelijk 7 

\Ve leven in de nieuwe orde waarin de landverraders 
heiden genoemd wbrden, waarin men slavemij verlossing 
noemt, waarin men vaderlandsliefde Letitelt als banditisme. 

KERSTMIS 1942 ' 

. Het weer kan er door. Alboewel we veel te lijden beb- 
ben van de koude, vooral op bet appelplein, is bet tocb veel 
beter dan vorig jaar. Toen was bet een droge bitterkoude 
vorstwinter, nu is er meer wind en regen, maar de temperatuur 
is niet zoo laag. 

Er wordt gefluisterd dat we met Kerstmis niet zullen 
moeten werken, dat is een Vrijdag ; maar overmorgen Zondag 



169 



zullen we den yerloren tijd moeten inwinnen. Dan wordt er 
den ganschen dag gewerkt. ' " 

Enkelen neLLen reeds paketten ontvangen en de ande- 
ren KeLLen daaiiond gestaan gelljk de wilden van de I\poeaT 
eilanden rond een Lommenwerper die uit de lucKt gevallea 
is. Suiter, wafclieFt [ Was is dat ? Besckuiten en appelen, 
allemaal dingen uit een andere wereld. 

s Morgens mogen we voor de eerste maal uitslapen. 
Appel om negen uur I Er is geen sneeuw, . die ligt er maar 
als nlj er niet zou moeten zijn, Ik het nog geen paket. Het 
eten van net kamp is zooals in de week. Dit wil zeggen : ' 
slecKt en voor de rest Konger. Geen spoor van godsdienstig- 
Keid. 's Avonds spelen de groote luidspreters'de sentimen- 
teele Duitsctie Kerstliederen. Het is vroeg donker en doorKeeh 
de mlstslierten die over Ket appdplein Kangen, ziet^men 
nauwelijks Let lick van de BIockfiiKreretute. Ze vieren Kerst- 
mis met een flesch « schnapps » die in Frankrijk gestolen is. 

In den loop van den morgen Keb ik over het appelplein 
wandelend, met Hubert mijn hiecht gesproken. Om zeker niet 
op te- vallen, g'eeft hij mij de hand en met een fcruisje dat 
hij mij met zijn duim op de hand teekent. geeft hij mij de 
absolutie'. In den namiddag is het vergadering van onftn 
H, Harthond. Ergens achtet een barak staat er een groepje 
koulijders. Van Lierop spreekt over Kersbnis. -^ We zijn moe 
van t staan en als ik met gezwollen enkels naar barak 5 
opstap. zucht ik tot Louis: « ...ja. 't is te hopen Volgend 
jaar thuis. » Och ja, volgend jaar.om dezen tijd, dan is de 
oorlog al lang vergeten en begraven. Ja. zonder twijfel. vol- 
gend jaar thuis, dat kan niet anders. 

Ik ga naar bed. Kerstmis is voorbij. Moigen weer werken. 

Kort v66r Kerstmis was het werk aan het speelgoed voor 
de kinderen der S.S. afgeloopen. Mildner is in onze barak 
geweest en heeft in een vlaag Van woede al de schabben 



.170 



waarop nog speelgoed lag. door mekaar geschopt. Want er 
moet met ander werk begonnen worden, Als hij weg is, maken 
we er dankbaar gebruik van om een heelen boel van dat 
spul in het vuur te werpen. 

HET EERSTE PAKET (.6 Januan 1943) 

Regelmatig komen er reeds paketten toe uit bijna alle 
landen van Europa. Regelmatig wordt er van voor aan de 
hoofdpoort rond haiftwee geroepen « Pakete abholen I » Dan 
ziet men over de wegen in het kamp groepjes opstappen. 
Een draagbenie per barak met drie of vier man. 

Al de paketten die door de groote S.S.-camions worden 
binnengebracht, worden opgeteekend in een groot paketboek 
met een voorbeeldige nauwgezetheid. In het magazijn heeft 
elke barak haar schab. De. paketten worden dan gesorteerJ 
volgens de barakken op de schabben en nog eens opgeteekend 
in het paketboek van de barak. De afhalers moeten een 
kwijting schrijven voor X paketten ontvangen: Dan keeren 
ze met hun welbeladen draagberrie naar bun respectievelijte 
barakken. Daar controleert de Blockalteste het getal en legt 
de paketten in een fcast totdat 's avonds na het apprf de 
S.S.-BIockfiihrer komt om de paketten te inspecteeren en te 
overhandigen. Elk gevangene moet kwijting geven door zijn 
handteekening te plaatsen op het paketboek en de Block- 
fuhrer mderteekent dat alles juist verdeeld werd. 

Op Zatderdag 16 Januari 1943 komt de Blockalteste 
in onzen vieugel en leest de lijst af van degenen, die in de 
barak moeten blijven na het eten. om eeri paket te ontvangen. 
Zooals altijd heerscht er een absolute stilte en iedereen lyistert. 
Plots boor ik : « Peeters. 40981 I » Ik kon niets zeggen, zoo 
was ik gepakt, Weldra kttjg ik het pat dat in mijn aanwezig- 
heid geopend werd. Pullover, kousen, onderbroek. handschoe- 



171 - 



nen, hemd, alles zuiver en neljes, zooals alleen een minnende 
echtgenoote dat doen kan. Dan nog tatal, sigaretten. een 
heerlijk tarwebrpod, een Lus confituur. een peperkoelc, een 
pakje bescKuiten, Maar ik zoek verder, er ontbreekt nog iets. 
alles wordt geopend en losgemaakt en plots vind ik tusscKen 
de bescnuitjes een klein envelopje ; rap open. OcK. 't is de 
foto van mijn twee jongens. Wat zijn ze in die zestien 
maanden groot geworden. Er- scbieten tranen in mijn oogen ; 
gauw steek ik dat ding.weg in mijn binnenzafc. Was dat een 
feest I Eerst en vooral allea weggeboigen in de kast en dan 
een sigaret gaan rooken bulten : een ecbte « Victoire Finale ». 
Ik ben een pakje tabak gaan brengen aan Hemiann vari de 
konijnenfaim. Hij stond er mee verlegen alsof liij een deco- 
ratie gekregen bad. 

lemand die zelf nooit in dien toestand verkeerd Keeft. 
kan zicK niet voorstellen hoe rijk men is met een paket. Een 
paket is vobr een gevangene gelijk een varten voor een boer : 
er gaat niets van vedoren I De zak in stof die er rend is, dient 
als overtrek voor Ret peulkussen, bet karton van de doos dient 
om zolen te maken om in de scboenen te leggen, bet papier 
dient als closetpapier, zelfs de koordjes dienen om bet pijpje 
te kuiscben of een bretelle te repareeren of als scboenveters. 
Alles komt van pas. En voor netgeen niet van pas komt, 
. kan men altijd iets ruilen. 

RADIO-APPARATEN DEMONTEEREN 

De speelgoedbistorie was nog niet opgeniimd of er kvifa- 
men reeds meerdere diiizenden radio-apparaten binnen om te 
worden ulteengenomen. AI de onderdeelen van dezelfde soort 
moesten geklasseerd. verpakt en geteld worden. 

De werkmeester van de Ski-fabricatie was weggegaan 
om Lij net station van Sacnsenbausen een nieuw commando 



17a 



op te ricbten voor de fabricatie van korven voor de verpakking 
van obussen. In den-tiisscbentijd waren we zonder eenig 
toezicnt geweest. 

Nu we met de radioapparaten beginnen. krijgen we den 
werkmeester van Elektrowerkplaats, S.S.-ScbarfiiKrer Scbul- 
des, HiJ was merkelijk beter dan al de andere scbadelijke 
S.S.-kruipdieren. Daardoor werd bet commando, dat op zicb-^ 
zelf reeds zeer gegeerd was. nog meer aantrekkelijk in de 
oogen van velen. Er werden aardappelen « georganiseerd >. 
elfcen dag meerdere emmers ; er werd gekookt onder den neus 
van Scbuldes, die niet merkte of tenminste deed alsof hij 
niets. zag, wat nog meer te apprecieeren ware geweest. We 
kregen allerbande menscben in onze barak. waaronder Prof. 
. Dr Verweyen, de bekende pRilosopbieprofessor der univer- 
siteit Bonn, die opgesloten was in verband met de vlucKt van 
Rudolf Hess naar Engeland ; een zeker Ernst HocK. fcunst- 
criticus en. sterrenwicbelaar, die den val van Hitler voorspeld 
had ; Dolata, een Duitsch miadadiger, gedrocbt met een reiis- 
achtige bult en scbeele oogen ; Herbert Tomczyk. een cirkus- 
clown die vastgezet was wegens Kuwelijkszwendelarij ; Pan- 
kowsky, de Poolsche ritmeester dien ik reeds op Holzplatz 
ontmoet had en, last not least, de beer Wolsti, PoolscK 
bediende in een vliegtuigenfabriek, de groote aardappelorga- 
nisator. Hij had meerdere goede vrienden die in den aard- 
appelkelde~r werkten en telkens de wagen. die de aardappelen 
naar bet kamp voerde. voorbijkwam, duwde een van de man- 
nen een venster open ergens in een bedekten hoek van de 
barak en plaatste een emmer aardappelen in de barak. Die 
werden overgeladen in een keteltje, voddeh er op gelegd en 
dan wetd er reeds kokend water er opgegoten. Zoo moest bet 
gevaarlijke keteltje niet zoo lang in bet vuur bangen. Want de 
aardappelketel Ring, aan een verborgen ijzerdraad in de vlam- 
men van den diepen oven. Een S.S. die den oven opendeed. 



175 



Ireeg vlammen en root in de oogen maar Icon niets zien. Dal 
was natuurlijl eeri zeer ggvaarlijlc spelletje, vooral voor ihij, 
omJat de verantwoordelijfelieid voor het commando blj mij 
lag. Maar tovendien werden we zoo talnjk dat it geen over- 
zicht meer Lad over Ket werk en daar er veel onbetrouwLare 
elementen LinnenWamen/moest it dubtel good opietten dat- 
er geen deelen van apparaten verdwenen. . want die zouden 
voor niets anders dienen dan om een geKeimen luisterpost te 
fcouwen, en als dat uttlcwam, dat teteetende voor mi} de 
strop. Daarom vroeg ik aan werkmeester Sctuldes een voor- 
arbeider die thuis was in het electriciteitsvat. zoodat it nog 
alleen net scfirijfwerk te doen Had. 

TWEE HOLLANDERS 

Op zekeren dag kregen we in Ket commando twee Koog- 
neuzige Hollanders, allebei even uitgeKongerd als pretentieus. 
Ze waren veertien dagen in Ket tamp en door den arbeids- 
dienst naar D.A.W. gestuurd als « ScKreiber ». Toen ze bij 
ons binnentwamen, .stonden ze verwonderd dat er reeds een 
scKrijver was en lieten me verstaan dat it de plaats raimen 
moest. Maar ze badden natuurlijfc geretend zonder den waaid. 
leiilHnd die reeds zooveel miserie acKter den rag Kad als ik. 
laat zicK zoo maar niet door nieuwelingen op zij duwen en 
Ket duurde dan oot niet lang of ze veistonden dat er niet 
veel aan te doen was. 

Er stak onder dat alles een kleine intrigue en een pogihg 
tot afzetterij. die slecKts veel later aan bet daglicKt kwam. 
De S.S.-Werkmeister Scnuldes was een vijand van de be- 
roepsmisdadigers. Dezen genoten in D.A.W. echter den steun 
der hoogere S.S. De opper-misdadiger en voorarbeider van 
Ket bureel. Alfons Huszlein, was eenigszihs ontstemd' o\'er 
Ket leit dat Scnuldes een comrnunist bad aangesteld als voor- 



174 



arbeider omdat daardoor gebeel Ket commando in Kanden 
was van « politiete » gevangenen. Daar Schuldes nocK mij 
nocK den voorarbeider. niettegenstaande alle cKicanes van- 
wege Huszlein, wilde verwijderen, shiurde deze laatste ons 
deze twee Hollanders om de oneenigKeid te brengen. Want 
toen reeds was Ket algemeen geweten dat de Hollanders zeer 
scboone patetten trqgen. Waren deze twee nu sluwer ge- 
weest. dan waren ze er mit enlele « giften » uit Kun patetten. 
snel in geslaagd met de bulp van den nleuwen voorarbeider ' 
en van Huszlein, mij een voetje te licKten. Mij zwart malen 
in de oogen van een S.S., was niet zeer moeilijt daar it 
algemeen de faam genoot een « BelgiscK nationalist » te zijn, 
die door dik en dun Belgen naar dat goede commando loodste 
en ze daar de beste postjes bezorgde. Het opzet slaagde slecKts 
veel later toeri de « troonpretendenten » weg waren I 

Het duwde nog enlelen tijd vooraleer de e,erste paketjes 
voor onze twee nieuwelingen arriveerden. Toen bet eindelijk 
zoo ver was ton Ket niet meer op. Ze bestreken fijn bescKult- 
jes -van < Verkade > met boter en daarop nog suiker. Al de 
anderen mocKten... meezien I Alleen aan den voorarbeider 
gayen ze af en toe wat om gerust gelaten te worden en niet 
buit'en te vliegen. De gevolgen deden niet lang op zicK wacK- 
ten. Op zekeren morgen waren ze beiden ziek. Toen ze bij 
mij Kun nood kwamen tlagen dat ze... Kun broek volgedaan 
Kadden, Keb it ze getroost met de woorden ; « och, dat is niet 
zoo erg, dat is mij zeven teer gebeurd ». Maar die beeren 
waren natuurlijk veel te fijn om zelf bunnen wascK te doen.- 
Tegen scKoone beloften Kad een DuitscK misdadiger dat op 
ZicK genomen, maar veertien dagen later kwam Kij bij mij 
zijnen nood klagen : « dat ze Kem niet -wilden betalen voor 
zijn menscKIievend werk. » Enkele dagen later werd een van 
Ken in bet Kospitaal opgenomen en Kij bleef er tot zijn vrij- 



'75 



lating uit ket tamp. De andere weid door den voorarbeider 
Luitengezet omdat Kij te « gierig j> was. 

HET EERSTE BOEK DAT IK LAS 

11 kad op dat commando eindeltjk een goed leven 
veroverd. Niet veel en gematkelijt sckrijfwerk, zoodat ik altijd 
wat werk moest « sparen » voor de oogenLIikten dat de werl- 
. meester kwam inspecteeren. Het overige van den tijd werd 
gebruikt aari een wandeling naar de konijnentweeiertj, aan 
ket « organiseeren » en koken van aardappelen. De vervellng 
deed zoeken naar lectuur. Maar de offlcieele bikliotkeek van 
ket kamp Levatte weinig interessante toeken. Natuurlijk was 
er. bekalve een massa onnoozele romans, reiaverkalen en oor- 
logsboeken. gekeel de nationaalsocialistiscke partijlitteratuui 
in voorraad. 

Op zekeren dag kreeg ik van een Beig « Les Roque- 
villard > in de volksuitgave van Flammarion.' Nooit keeft een 
roman een zoo diepen indmk op mij gemaakt. Vbor de eerste 
maalsedert veertien maanden zag ik weer — ■ ten minste in 
mijn verbeelding -^ menscken die malkander beminnen. De ' 
fijnkeid in de ontleding der gevoelens, de glaskeldere en geraf- 
rineerde Franscke taal, de diepaangevoelde mensckelijte ge- 
voelens. kortom, gekeel ket Franscke genie stat zoo keerlijk 
af kij al de Duitscke bestialiteit en bmtaliteit. Een Fransck- 
man met wien ik daarover sprak. zei me ; « Ja, 't is julst dat 
alles wat ze van ons willen afnemen : ze willen van ons 
« abnitis » maken, omdat ze niet in staat zijn zelf « fijn » te 
worden. » Nooit keeFt me ket Franscke ckauvinisme redelijker 
toegesckenen. 

Korten tijd daama kreeg ik van een Tsjeckiscken jour- 
nalist een exemplaar van « Le Taituffe » van Moliere. Wat 
een onbesckriiflijk genot I « Le Tartuffe » lezeri in ket land 



t76 



■der « Tartuffen ». Ik keb dat blijspel minstens tien maal 
gelezen. en mijn vrienden vroegen me dikwijis : « Hebt ge 
« Tartuffe » nog niet uit? » Dan was mijn regelmatig ant- 
•woord :- « Ik ben weeral sens opnleuw begonnen » I ,. 



WOLSKI ONZE KOK 

Wolsk is meester. in ket organiseeren en koken van 
aardappelen. Organiseeren is niet moeilijk. Hij moet juist maar 
•opletten wanneer de wagen voorbijtrekt. Maar koken dat is 
lastiger. Hij keeft een postje gekregen in ket commando waar 
kij niets koeft te doen. Maar kij moet koken of bakken. of 
-stoven al riaargelang zijn kok-inspiratie ; dat is veel moeilijker. 
Elk oogenblik kan er een S.S. binnenkomeij' en dan moet 
Wolski aan.'t werk zijn. Met een zuckt en zijri groote konge- 
rige oogen vol verwijten. neemt kij zijii spullen van den oven 
■en steekt ze ergens onder tafel weg-^als' er « acktzekn > geroe- 
pen wordt. En als de S.S. wat lang gebleven is. komt Wolski 
:zick bij mij verontsckuldigen: Met zijn groote treurige oogen 
tekijkt kij mij en zegt : « Sckreiber. ket zal vanralddag wat 
later zijn dan naar gewoonte ; die « verfluckte > S.S., ze 
laat de menscneii niet eens eten I » — ■ « Dat is nlks. Vv'olski. 
-we zijn bier in geen kotel en als de konger grooter is. zal 
ket des te beter smaken. * Wolski keert terug bij den oven 
en volgt met gespannen aandackt de vorderingen van zijn 
Laksel : want als t mislukt, Leteekent dat : konger. 



DE GOEDE S.S.-MAN (FeLniari 1943) 

In de veertig maand kampleven keb ik er maar een 
gekend, en ik keb slecHts eSrimaal met kem gesproken. Hij 
was werkmeester van een Heine nacktploeg in D.A.^V. —' 



177 



AIs student aan de universiteit van Berlijn was hij voor ae 
WehrmacKt • afgekeurd en men Kad hem gedwongen tij de 
S.S. te gaan. Maar hij hleld zich zooveel mogelijt verborgen 
en als werlmeester van de nachtploeg, had hij een goed 
vgorwendsel om gedurende den dag, wanneer et 1 200 gevan- 
genen aan het werk waren. zich niet te vertoonen. 

Mijn kleine gebrekkige schrijftafel stond nogal ver van 
de ingangsdeur der barak om mij den tijd te geven een of 
ander verboden ding weg te moffelen als er een S.S. binnen-; 
kwam. Maar vlak tegen het tafeltje was er een vensterraam 
en op mijn tafel stond de kleine foto van mijn twee jongetjes. 
Dat was verboden ■ bezit en bovendien vvas het verboden in 
paketten foto's op te sturen, Telkens als er een S.S. binnen- 
kwam, vcrdween de fot6 onder een stuk papier of een farde. 
TerwijI ik op zekeren dag aan het schrijven was, wordt 
ik opeens een schaduw gewaar voor het openstaande venster. 
De oven had geweldig gerookt en, om de dichte rook te laten 
wegtiekken. had'ik het venster geoperid. Ik kijk op en tot mijn 
groote verstommfng staat er een S.S. door het venster op de 
foto te zien. < Wie Is dat? » vraagt hij. « Mijn twee zoon- 
tjes » antwoord ik. Hij bekijkt me in het gelaat met een uit- ■ 
' drulcking waamit eer medelijden spreekt en vraagt me om de 
■ roto eens van dichtbij te bezien. Met bevende hand geef ik 
hem wat mij het kostbaarste is bier in dit oord van Lalling- 
schap en miserie. Hij bekijkt de twee lieve gezichtjes, hij 
glimlacht. geeft me de foto terag en zegt : < Houd maar 
goeden moed, het zai niet zoo lang meer duren vopraleer ge 
ze terug ziet, blijf hopen. > Ik glimlach maar antwoord niets. 
want een vaag gevoelen van achterdocht bekraipt me dat ik 
te doen heb met een provocateur, die mij onvoorzichtige woor- 
den ontlokken wil. Meerderen hadden reeds vljf-en-twintig 
stokslagen gekregen, omdat ze' beweerd hadden « . . .dat het 
200 lang niet meer zou duren », vvat dat beteekende evengoed 



lyt 



« Duitschland zaI het niet winnen. > De S.S.-man insisteert 
niet en gaat verder. 

Jozef, een Poolsch lyceumleeraar, komt me vragen wat 
< die » wilde. Ik herhaal hem onze samenspraak en hij ver- 
telt : « Ja, « die » is een goede. Hij was een tijdlang werk- 
meester van de houtsnijderij en op zekeren dag heeft hij mij 
verrast bij het koken van aardappelen. Wij waren stijf van 
den schrik, maar hij zegt ons : « Kinderen. hoe kunt gij toch 
zoo onvoorzichtig zijn. Maak dat ze snel gaar zijn ; ik zaI 
opietten aan de deur en verwlttigen als er een S.S. aankomt. » 

ONZE ELECTRIEKERS I ' 

Under onze « electriekers » waren er twee figuren die 
ik nooit vergeten zal. hoe oud ik ook word. Ernst Hoch, ster- 
renwichelaar van teroep, een lange, magere verstrooide droo- 
mer, Hij moet vijzen sorteeren, maar hij valt in slaap met 
zijn hoofd op de tafel. Ik heb. hem ergens heel achteraan 
iij. de barak een plaats gegeven om hem den tijd te gunnen 
om wakker te worden als er een S.S. binnenkomt. Hij zit 
daar samen met Prof. Dr. Verweyen, hoogleeraar in de wijs- 
begeerte aan de Universiteit te Borm. 

Verweyen houdt voor den half slapenden Hoch een 
uiteenzetting over de mystiek van de Heilige Theresia van 
Avila. \Vanneer hij klaar is, houdt Hoch een conferencie 
over hetgeen de sterrenbeelden hem zeggen nopens de toe- 
komst van Hitler en Duitschland. Enkele spotvogels hebben 
hem reeds gevraagd of hij in de sterren niet gelezen had dat 
nij zelf zou aangehouden worden en in een concentratiekamp 
tergcht iomen. Maar Hoch verstaat geen spot als het over 
zijn vak gaat en antwoordt onverstoord dat die berekeningen 
te ingewikkeld waren. TerwijI hij met zijn vuile.. magere vin- 
geren in een doosje met vijzen rommelt, loopt de snot ult 



1,79 



zijn neus tot in zijn mond, want Hocli teeft na drie maanden 
kamp nog geen zakdoefc lunnen « organiseeren » ; hij snut 
in een stutje papier en de rest veegt hij aan de rtiouw van 
zijn jas. Zoo zit hij daar een ganschen morgen lotdat de 
« arbeidsportion » uitgedeeld wordt. In de lange rij staat hij 
aan te schuiven totdat hij voor mijnen tak komt waamit ik 
elk twee sneden Lrood en een rondelletje worst geeF. De . 
sukkelaar heeft een echten wolvenhonger en het speeksel loopt 
van zijn kin. 

Reeds meerdere malen heeft de nieuwe voorarteider die 
twee « intellectueelen » willen tuilenwerpen. Hij Leweert dat 
hij vreest dat ze het commando in moeilijkheden zullen tren- 
gen. Ik heb ze kunnen beschermen tot op den dag d^t werk- 
meester Schuldes ze slapende gevonden heeft. Dan was hun 
vonnis geteekend : ze moesten weg. Verweyen is me komen 
beaanken en rnet zijn ietwat aanstellerige hoffelijkheid 
wenscht hij me :' « ...dat Theresia van het Klndje Jezus veel 
bloempjes op mijnen levensvi'eg moge strooien. ^ 

Hoch werd in het Waldcommando gestoken om er boo- 
men te yellen. Hij deed er een waterpleuritis op en kreeg in 
het hospitaal de tuberculose. In 1945 was, hij nog in het 
hospitaal. Is hij samen met de vele andere zieken naar de 
gaskamer gezonden of op transport gegaan naar het typhus- 
■ kamp van Bergen-Bllsen ? Ik weet het niet. 

Verweyen kreeg door bemiddeling van een vriend een 
postje van taalleeraar in het kamp. Hij heeft nooit aan iemsnd 
les gegeven, maar las gansche dagen in Nietzsche en in de, 
Geschiedenis der Wijsbegeerte van Brehier. Hij gaf kleine 
. conferenties over philosophie aan de geestelijfcen van barak 
13' die niet moesten werken. Hij werd in Febmari 1945 
opgepikt en op transport gestuurd naar Betgen-Bilsen. De 
eenlge professor aan de universiteit van Oranienburg (?) 
was weg. 



180 



EEN VERTELSELTJE VAN TWEE POLEN 

Er waren eens twee Polen. Ze werkten samen in een 
' kleine werfcplaats aan het poetsen van staalhelmen. Met een 
zandrevolver moesten ze de vuile verf wegspulten en de 
helraen daama opnieuw frisch schilderen in de schilderachtige 
kleur der Wehrmaeht. Daarboven rechts een hakenkruisje. 
lief, als een bloem in een wei en links de runen der S.S. 
Dat was doodelijk vervelend voor die twee menschen. die 
heel wat anders gewoon waren te doen in hun verre vaderland. 
En wat is er zooal meer geschikt om den vervelenden tijd 
te korten dan eens probeeren te... lachen. Zoo kwam er een 
van de twee op het gedacht tot den andere te zeggen : « Nu 
zouden we de S.S. wel eens goed kunnen beetnemen. h^? 
Wanneer we langer spuiten dan noodig is, dan wordt h'el 
metaal van den helm dunner en dan vliegen er de Russische 
kogels gemakkelijker door. » De ander lachte en stemde in ; ' 
alles in hun schoone onverstaanbare Poolsche taal. 

Maar een Duitsch misdadiger.. die enkele stappen verder 
vverkte, had alles gehoord en... verstaan. Toen ging hij dat 
alles vertellen aan den chef van D.A.W. Deze stuurde een 
rapport aan den Lagerfiihrer. die de twee Polen opsloot in 
de gevangenis en een rapport stuurde naar den grooteii Heln- 
rich Hiiriinler. Zijn antwoord was kort en klaar : « Worden 
met den dood gestraft door den strop ». 

Op een morgen moesten we weer vroeg opstaan. en als 
net appel geeindigd was. kwamen de twee Polen in een dun 
boevenpakte op hun sandaaltjes aangestapt over de lange 
betonstraat die naar de gevangenis leidt. Vier S.S.-mannen- 
begeleidden ze. De Lagerfiihrer leest lets onverstaanbaar voor 
dat door vertalers in alle talen van het kamp herhaald wordt. 
De twee stappen op den galg toe. De eerste fclimt tot op de 
dwarsplank, maakt een schoon teeken des kruises en legt zicK 



181 



zelf den strop om den net. HiJ is doodsbleek. De teul 
Hautert hem acntema en verzefcert zicR of fle strop goed 
« zit J en voldoende aangetrblken is. Hi] springt terug . van 
het trapje en. . . plof. De veroordeelde Lengelt. Tien minuten 
nangt nij dear, dan wordt de strop naar berieden gelaten en 
zijn lijk in eeri Lafc gelegd. De andere, die alles tijgewoonJ 
neeft op een vijftal meters .afstand. klimt nu op bet trapje, , 
en wanneer nij op de dwarsplank staat, roept nij zoo luid 
at bij kan : « Icb bin unscbuldig >. De Lagerfiibrer bmlt : 
< Rube I » De Pool maakt een groot teeken des kmises. legt 
den strop om den hals en tien minuten later ligt bij met zijn 
- kameraad in denzelfden bak. Nevens mij in bet gelid staat 
een oude.PooI. Hij tijt op zijn tanden en twee dikke parels 
rbuen over zijn ontvleesde wangen. Ik geef bem de band eti 
prevel : « Irmige deelneming. dat zullen die bonden nog be- 
talen ». -^ ■ 

« Arbeitskommando antreten I » roep de Lageralteste. 

BRIEFOMSLAGEN MAKEN '' 

Het gaat werkelijk goed in Duitscbland. Hat g^at steeds 
beter als men Goebbels artikelen in « Das Reicb > gelooven 
mag. De val van Stalingrad met de gevangenneming van 
Generaalveldmaarscbalk von Paulus, beeFt Goebbels bijna 
een Leroerte doen krijgen. De .angel zit diep in bet vieescb,. 
■dat voelt men. maar er volgt zoo gauw mogelljk « stilte ». 
In de hoOp dat bet Duitscbe volk vergeten zai de vele dooden 
en de gevangenen die nooit uit de Siberiscbe kampen zullen 
weerkeeren. , . 

Nieuwe beperkingen in eten. in . reizen. in verzenden, 
zelfs in net briefscbrijven. Er zijn in bet kamp geen brieven 
of briefomslagen meer. Velen moeten bun beurt van Scbrijven 
laten voorbijgaan. Men biedt zelfs een rantsoen brood voor 



]8a 



een brief. Er komt mededeeling dat we op gewcon- papier 
mogen scbrijven. Dat is bijna een officieele toelating tot 
« organiseeren ». Maar de enveloppen blijven onvlndbaar. Ik 
beb nu vrijen tijd op bet commando ; waarom er geen maken I 
De misdadigers van D.A.W. drijven een bloeienden woeker- 
handel in papier en omslagen : sigaretten, tabak, sardienen, 
bescbuit... alles wat in de paketten steekt is welkom, t Is 
een' scbande te nieer voor die Duitscbe boeven. 

Ik scbrijf .een vordering voor papier voor bet commando 
en laat die onderteekenen door den werkmeester. Daama naar 
bet magazijn. E)e buit is niet groot, maar t is tocb al dat. 
Dan plaksel « organiseeren » uit de boekbinderij. Voor een 
paar sigaretten beb ik genoeg om alle omslagen van bet kamp 
te plakken. Een ouderi omslag neem ik zorgvuldig uiteen, 
daarmee snijd ik in stevig l^rton een patroon en Kees is- 
klaar. Elke veertien dagen een veertigtal briefomslagen maken 
voor de Belgen, . dat kan gemakkelijk gebeuren zonder dat 
de werlaneester bet ziet. 

De voorarbeider, een .model van < kameraad », komt 
me cbicaneeren I Hij beweert dat ik bandel drijf in brief- 
omslagen. Het kan er natuurlijk in zijnen dommen communis- 
tenkop niet in dat een « bourgeois » zooiets doet om anderen- 
te belpen, zonder daarbij iets anders in de plaats te vragen. 
Ob die kameraden I Hadde ik daarvoor nu toeb iets geviaagd 
van i& andere Belgen om bem de opbrengst te geven, dan 
zou bij me natuurlijk met rust gelaten bebben en dan ware- 
ik een goede kameraad geweest I 

ANDRE MALTER EEN « KAMERAAD > 

Hij was bij de « Legion etrangere > en vverd door de 
Gestapo gesnapt. Vele jareh bad bij doorgebracbt in Noord- 
Afrika en uren lang beeft bij soms verteld over zijn lotgevallen 



185 



in de Sahara. Wanneer hij in Ret kamp gekomert is. tad Kij 
Tiatuurlijfe rap gezien vanwaar de wind kwam en sloot zjcli 
aan ti) de communisten. Daar was er af en toe een teetje 
te eten en vela andere Heine vdotdeelen. Dikwljls kwam een 
andere gevangene kem opzoeken en tracht dan ult de S.S.- 
leuken een trood mede. Andrt kon mij niet lijden en toen 
■ei geen wetl meer was, zegde Kij mij op zekeren dag : < Ja. 
■eigenlijk Iiebten we nu geen scKrijVer meer noodig ». 

Ons commando was ondertusscKen geslonken van hon- 
■derd en zes tot tien man. Ik zegde tot Andr6 : « Ja, eigenlijk 
is er geen voorarfceider meer noodig ook *. En werkmeester 
Scnuldes meende : « Bah. waar er tien zilten niets te doen, 
kunnen er elf ook zitten ». Reeds had de voorarheider me 
hepreekt dat ik me « verzoenen » moest rnet Huszlein, dan 
misdadiger die na den S.S. 5>ittner de invloedrijkste man 
was in D.A.W. Alhoewel ik zeer goed verstond dat zulks 
beteekende dat Huszlein aanspraak maakte op 'een gedeelte 
van mijne paketten, antwoordde ik aan Andri : c Er is geen 
ruzie tusscnen ons, ik zie niet in waarom ik mij verzoenen 
:zou ». 

Maar enkele dagen later ging Schuldes.met verlof. Ik 
wist dat niet en Andre en Huszlein deden stappen hij Biittner 
nm mij te verplaatsen. Ik had geen werk in de radio-afdeeling 
en in de garage moest er een schrijver komen. Alles was 
■geregeld zonder dat ik er iets van wist, en van uit het bureau 
kreeg ik telefonisch bevel mij naar de garage te begeven. Toen 
ik daar kwam, vond ik er alleen den misdadiger, huwelijks- 
zwendelaar en braidschatdief Huszlein. Hij vroeg me met veel 
belangstelling naar mijn kinderen en legde er den nadruk 
■op dat hij mij dezen goeden nieuwen post bezorgde, want 
dat zulks toch geen leven was met die chicaneerderij van 
■den « communistischen Drecksack > Andre I 

Ik was ervan overtuigd dat dit niet lang zou duren. 



J84 



Toen ik terugkvvara in de radio-barak en vertelde wat er 
gebeurd was, kon Andre een vloek niet onderdrukken. Nu 
was voor mij het spelletje klaar. Huszlein had waarschijnlijfc 
aan Andre beloofd mij een zwaar commando te bezorgen om 
mij te straffen wegens mijn weerbarstigheid met de brlerom- 
slagen en daarom had Andre meegeholpen aan mijn s: likwi- 
datie J, maar eens zbover. trok Huszlein zich uit het spel terug- 
en gaf mij een goeden post om zelf nog eens te probeeren.. 

Toen beb ik Andr6 eens mijn opvaltingen over kame- 
raadschap uiteengezet : « Luister Andre I Een goeden gemak- 
kelijken post koopen met zaken uit mijn jpaketten, dat doe 
ik niet om vier redenen. ^Ve moeten allemaal werken en als 
alleman zoo zou handelen, dan hebben de sterksten die 
paketten ontvangen, bet gemakkelijkste werk en de zwaksten, 
die geen paketten ontvangen. kunnen ook niets geven en 
moeten bet zwaarste werk doen. Bovendien is deze omkooperij 
een zeer gevaarlijk spel. ^Vat mijn ■vrouw uit haar mond 
spaart is niet voor een Duitsch misdadiger en als ik wat te 
veel heb scbenk ik bet weg aan -vrienden. Dat is mijn opvat- 
ting over kameraadscbap I » 

Ik pafcte de enkele kleine prutsen bljeen. die ik daar nog 
had liggen en ging naar de garage.. 

SCHRUVER IN DE GARAGE 

Zooals te voorzien was beeft dat niet lang geduurd.. 
Juist gezegd van 29 Maart tot 3 April 1945. 'Toen ik op- 
zekeren morgen in bet hoofdbureau kwam met.de rantsoen- 
boekjes voor benzine, zegde Huszlein zeer luid tot ieder die 
bet booren wilde : « Ik ben op zoek naar bescbuit ». Er was 
maar een soort paketten waarin beschuiten aankwamen en 
dat waren die van bet Belgiscbe Roode Kruis. Deze woorden 
beb ik opgenomen als een soort ultiinatum. Als antwoord 



185, 



ben it naar Biittner gegaan en heL hem gevraSgd overgeplaatst 
te worden naar de mandenmafeerij. Ik treeg pnmiddellijk vol- 
doening en ton den volgenden dag reeds meegaan met dat 
nieuwe commando, dat Wertte in een verlaten troiiwerij tij 
net station van SacKsenhausen. 



MANDENMAKER. 

Hat is nu tegin April en het weer is reeds goed. It heb 
nu voldoende te eten en elten morgen een waindeling van 
twintig minuten tan niets dan goed doen. We gaan nu met 
ongeveer Konderd gevangenen over denzelfden weg waarop 
it verleden jaar rond denzelfden tijd ten ineengestort. Wat 
een verscKil. Na ongeveer twee maand patetten te hetben 
ontvangen ben it al verzwaard van 58 tot boven de 70 kilo- 
gram'. Alles gaat nu veel beter. Ik kon mijn tanden niet poet- 
sen met bet tandenborsteltje dat ifc ontvangen bad, want dat 
veroorzaakte een afscbuwelijte pijn, daar mijn tanden zonder 
glazuur waren tengevolge van de ondervoeding. Nu is bet 
glazuur er terug op en 't gaat, De puisten op voeten en 
beenen genezen en warmeer we gebaad bebben, trijg ik weer 
een weldoende warme reactie door gebeel bet licbaam. Die 
moigenwandelingen doen goed' en voor de eerste maal sedert 
een goed jaar beb ik er weer plezier aan te bewegen en te 
gaan. Die wanbopige lichaamszwakte is weg en overwonnen. 
Wanneer we aanfcomen in de werkplaats is bet er snel goed 
warm en het mandenmaken is een licbt en aangenaam werk. 
Gansche binnenschepen woiden er gelost. De manden 
die te slecht izijn. worden uiteengetrokten, wat daarvan nog 
dienen kan wordt gebruikt om de andere te herstellen. Ge 
begrijpt, bier kan veel gesaboteerd worden. En dat i cot 
gebeurd. Want dat waren manden om obussen te vervoeren 
waarmee er op onze geallieerden zou gescboten worden. Elk 



186 



meet per dag negen manden afleveren. maar boeveel goede 
manden en goed materiaal zzjn er niet in stukken getrokken 
en opgestookt. 

FRITZ - WILLI - ANTON 

Onze yoor^beider was Fritz Fiege, een overtuigd com- 
munist, maar een ecbte goeie jongen. In bet butgerlijte leven 
was bij meester-mandenmaker geweest en eigenaar van een 
fcleine zaak. Hij kwam dikwijis een praatje bouden in onzen 
boek, waar we met vijr bljeenzaten : een Poolscb kolonel, 
een Poolscb provinciaal ambtenaar, Marian, een Poolscb 
student in de muziek aan bet Hooger Gregoriaanscb Instituut 
te Parijs, en Boris Balasanow, een Russiscb lyceumstudent 
ult. Odessa. Ons groepje vormde een ecbt aangenaam gezel- 
scbap. Een eindje verder zat een groote groep zigeuners die 
veel zigeunerliederen zongen bij bet werk. waarin bet droeve 
heimwee weerklonk naar de verre Hongaerscbe Puszta. Wan- 
neer die zongen, vertelde de lolonsi over den veldtocb't in 
Poleli of Boris vertelde . over bet studentenleven onder bet. 
Sbvjet-regime in Odessa. Marian had een goede stem en soms 
zongen de drie Polen samen bet slepende lied dat de Poolscbe 
soldaten. waar ze ook zijn, elken avond bif wijze van gezamen- 
lijfc avond gebed zingen. De dagen gingen snel voorbij en 
we waren liever op het werk dan in bet tamp, waar zicb- 
stilaan de overbevolking begon te doen gevoelen. 

De eigenlijke kwade geest in bet commando was Willi, 
een bultenaar die de functle van tweeden voorarbeider ver- 
vulde. Hij ging dikwijis, zonder Fritz lets te zeggen, andeie 
gevangenen verklikken bij den wertmeester. Hij beeft er ook 
zijn straf voor gekregen, want bij maakte gebruik van bet 
vertrouwen dat bij bij den werkmeester genoot, omzich ge- 
durende den werktijd te slapen te leggen acbter een stapel 



187 



wijmen. Op zeteren dag werd Kij verrast en toen kreeg hij 
vijf-en-twintig stolslagen op zijn zitvlak. 

De werkmeester was Anton Gude, die ik vroeger reeds 
gekend Kad In de skl-fabrtcatie. Hij was waB;rIijk een brutaal 
beest geworden ; hi] schopte en sloeg als een tezetene. Om 
wat meer vrijneid te genielen. Kad Kij aangevraagd werk- 
meester te zijn van de mandenmaketij, die een teetje van al 
de andere commando's venvljderd lag. Hij onderhield Kier 
een jong meisje dat zick in aanwezigheid van al de gevan- 
gerien op zijn knieenzette en hem kuste in lange omKelzingen. 
Anton wist te vertellen dat ze een nichtje was uit Keulen; 
dat wegens de DomLardementen gevlucht was. Warmeer wij 
s morgens op Ket werk kwamen, kwam Anton uit zijn Lureel- 
tje in zijn onderLroek. Hij was nog niet opgestaan, en moest 
zick nog gaan wasscnen. Daii kwam, hij terug om spectie te 
nouden en een half uur later kwam de jpnge Erica uit het 
Dureeltje. Toert Anton een gevangene sloeg, heh ik haar eens 
hooien zeggen : « Anton, dat moogt ge niet doen ; ge moet 
voor de' gevangenen goed zijn of het is uit tusschen ons > I 
Maar het heeft niet lang meer geduurd. want men had solda- 
ten noodig en wegens de geringste fout werden ze naar het 
front gestuurd. Anton had te lange vingeren en werd het. 
slachtoffer van zijn ondememingslust. 



VOORBEREIDING TOT PASCHEN' 

Paschen naderde. Het tweede Paaschfeest in halling- 
schap. \Vie zou er ooit durven denken hehben dat het nog 
tweemaal Paschen zou moeten worden vooraleer we de vrijr 
heid herwonnen 7 Alles spreekt van herleving en vemieuwing. 
Met Marian spreet it dikwijis over, de plechtigheden der 
Goede ^Veek. Hij heeft me een heeldeken gegeven van 
O. L. Vrouw van Smarten, het eerste dat ik zie sedert vijftien 



maand. Er staat in de Poolsche taal een zinspreuk op van 
-Pater Lacordaire. die hij mij in het FranscK vertaalt. Marian 
heeft er enkele gekregen in een paketje dat hij- ontving van 
den aalmoezenier van de Poolsche kolqnie in Paiijs. 

Wanneer de Russen hun « Wolga. Wolga » zingen 
of de zigeuners hun « Miihle Im Schwarzwald ». zingen wij 
wat we nog kennen van « Ecce Panis s>, « Tantum Ergo > 
of het « Gloria » of het « Credo >. Als 't maar iets gods- 
dienstig is als voorhereiding op Paschen. Niemand rondom 
ons verstaat et iets van of kent de melodie. Voor het terug 
vinden van den tekst herbegirmen we 'tien-, vijftien- tot twin- 
Ogmaal. Tijd hebten we genoeg ; de eene helpt den andere. 
Het.« Lauda Sion » is er door, dan volgt de Psalm Laudate 
Dominum omnes gentes : alle volkeren ! Polen. Russen. 
Ukra'iners. Belgen. Franschen Laudate Dominum I 

Rond dezen tijd werd ik plots op de Politische .Abteilung 
geroepen. Er lag een brief van mijn, vader waarin mij wordt 
medegedeeld dat gedurende het groote bombardement op Ant- 
werpen de ouderlijke woning yemield werd alsmede die van 
mijn beide zusters. Geen persoonlijke verllezen. schrijft hij. 
Maar is 't wel waar? Wat gaat er nog gebeuren. vooraleer 
wij het einde zien? Ik heb <fien dag en de volgende dagen 
veel droefenis en angst uitgestaan. Het is zeer eigenaardig 
hoe de groote afstand die ons scheidt. aan al de gebeurtenis- 
sen een meer tragisch karakter geeft. 

Enkele" dagen later brengen de bladen bijzonderhedetx. 
Meer dan tweeduizend dooden I Op de foto's in den 
< Volkischer Beobachler »'herken ik de rainen van het school- 
gebouw waar ik als kleine jongen de gemeentelijke lagere 
school voTgde. en de ruinen van de parochiekerk. "t Is treurig 
om zien. 

Op het werk vlot het niet meer zoo goed. We weten 
reeds dat we met Paschen drie dagen zullen mogen rusten 



189 



en er neerscht op het commando een atmosf eer zooals in de 
school, enkele dagen voor tet verlof. De werkmeester is 
reeds weg. 

Marian zingt : « Nos autem gloriari oportet. . . s Hij zingt 
met een wonderbare soepelheid van stem en volledige Le- 
heerscting van de muziek .-en dan het driedubtele. Alleluia 
van Paaschzaterdag : en dan de Kemelsch serene hyrane : 
« Vespere autem SaLtatl » en Ket < Vexilla Regis prodeunt » . 
Hij heeft een dankbaar gehoor. De PooIscKe kolonel luistert 
met tranen acKter zijn pince-nez ; de beambte steekt zijn 
gezicbt weg achter zijn breede eeltige handen. De hveede 
maal zingen we alle drie. 't Is scboon, 't is PascKen. er is 
vreugde. er zal geen Paascbcommunie zijn, maar we zullen 
op Paaschdag al onze miserie opdragen aan God. Dat zal 
ons raisoffer zijn. 



EERSTE COMMUNIS 



Het 



is nu Pasclien. Vandaag wordt er voor de eerste 
maal op Paaschdag niet gewerkt. Het appM had plaats om 
9 u.. we konden uitslapen en dezen liiorgen beb ik goei 
gegeten van het Paascbpaketje, dat mijn lieve echtgenoote 
opzond. Gisterenavond ontving ik het. Ik wandel tusscben 
barak 3 en 4 en loop onverwacbts op Hubert uit Venlo. We 
wenscben mekaar : « Zahg Paasobfeest en toekomenden keer 
tbuis, h& I » Natuurlijk I AIs wij toekomende Paschen nog- 
niet eruit zijn. dan breken wlj eralt om de Er^elschen en 
Ameiikanen een bandje te gaan toesteken I Plots wordt 
Hubert emstig : . 

^ Zeg eens Flor. zegt bij, kunt ge zwijgen? 

ik kijk hem met vragende oogen aan : 

'— Ja. wat is er ? 



190 



— Kunt'ge werkelijk zv^djgen... als vermoord. . . aan 
niemand, maar absoluut niemand lets lossen ? 

^ Ja, ik beloof bet U. 

— Als ge wilt kunt ge communiceeren. 
Ik duizel. 

^ Commimiceeren ? Ja, bovenmenscbelijk gaame, maar 
. . .ik beb leeds gegeten. ^ 

' ^ Dat is niet erg, 'zegt Hubert, ge bebt dispensatie. 

— Maar waar. dat niemand bet ziet ? 

^ In de slaapzaal, zegt Hubert. We gaan sflmen in de 
slaapzaal We staan dicbt bij mekaar, zoodat we verborgen 
zijn achter een rij bedden. . 

Hubert zegt beel sttlletjes de Latijnscbe gebeden op, die 
ik sedert bijna twee jaar niet meer geboord beb. Een traan 
pinkelt in mijn oogen. « Corpus Domini nostri Jesu Cbristi 
custodiat animam tuam in vitam eetemam »: Ik sta vemietigd 
een moment'; mijn knieen bibberen van ontrcering. « Profi- 
ciat » zegt Hubert, en verdwijnt tusscben de bedden naar 
buiten. 

Ik ga op mijn bed liggen en bid met betraande oogen 
voor mijn familie, voor ons landje, voor de Kerk, voor den 
Paus. God's goedbeid kent geen bindemissen : God in bet 
voorgeborcbte der Hel, de Eucbaristie in.een aliirainiumdoosje 
van vitaminetabletten. Hier verdwijnt alle uiterlijke praal. 
elke aanschouwelijkbeid. alleen bet geloof en de liefde en 
de boop zijn daar. stevlger dan ooit. Wat zijn goddeloozen 
beklagenswaardige sukkelaars. Ze tobben over alle problemen 
en loopen steeds weer opnieuw op betzelfde gedacbten- 
wegeltje. zooals een paardje dat tot stompzinnig wordens toe 
den paardjesmolen voorttrekt. Wat een weelde. weike rijk- 
dom. welke goddelijkbeid zit er niet in ons katboliek geloof. 

Het is nu voorbij, maar gebeel de dag is bet een onbe-, 
dwingbare vreugde. Inderdaad. Hubert bad gelijk gebad, bet 



191 



was moeilijic om niet te spreten over die innerlijke weelde 

In den loop van den namiddag is er een Heine tijeen- 

komst van onzen Bond van het H. Hart, met torte toespraak" 

door b. H Vincke, pastoor van Knokke. Dan gaan we nog- 

■ wat wandelen en een gpede pijp BelgiscKe taLak rooken. 

Uen volgenden morgen Kerbegint weer Let werfc. Wear 
in het gareel loopen en voor den vijand werken. Maar dil 
werk gaat nog. En. het gaat elders ook goed, want Afrika 
IS reeds verloren. en de Duitschers Kebben Cbarkow en Rostow 
verioren ; ondertusscKen Kamert de R.A.F. op alle Duitscbe 
mdustriesteden en meer dan eens denk ifc aan de van woede- 
tnllende stem van den radiospeaker van Londen na de groote 
bombardementen : Remember, remember I Het onafwendbare 
noodlot is aan t neerkomen , over Duitschland en zijn God- 
vergeten leiders. Ifc denk dikwijis aan bet vers uit de Zondag- 
vespers : « Hi] zd de boofdeh van velen op aarde stukslaan ». 

HIER 1ST ZIMMERMANN 

Op zeieren avond kwamen we terag van bet werfc in ■ ' 
het kamp, wanneer er vlak bij de groote ingangspooit. recbts, 
een verKoog getimmerd staat. Een estrade zooals aan den 
ingang van een cirkus. Tffirsierd met papieren guirlanden en 
boven aan twee booge staken gevestigd, een opscbrift in veel- 
kleuiige letters : « Hier is Zimmemians reeds terug, bij groet ' 
U alien ». Onder dit opscbrift staat een gevangene in barle- 
kijnenpak en een papieren mute; op en staat op de stapmaat 
van de binnenmarebeerende cominando's op een trommel. 
Wanneer alle commando's binnen zijn. moet bij opbouden 
en als het appel afgeloopen is. wordt de ^hock > gehaald. 
De Lagerfuhrpr leest voor; dat de gevangene Zimmermann 
wegens pbging tot vlucbten, gestraft wordt ihet vijten-twintig 
stokslagen. 



iga 




De suUcelaar moet zijn voeten in een vorm zelten, dan 
met zijn bulk op een soort uitgeKoU tafelblad gaan liggen en 
zijn polsen. in stroppen geval:, worden aan de andere zijde 
vastgehonden.Zoo is Kij over den «LocIc» gespannen Vijf 
verschillende Bloctfulirers mogen ellc vijf stokslagen toedienen 
met een knuppel in .ellenhout van ongeveer 4 centimeter- 
doormeter en een meter lang. Bij de eerste en de tweede 
vijt slagen huilt en Wit de sutielaar dat het tijna niet om 
aantiooren is. maar zonder ondertreking ploffen de zware 
slagen op zijn zitvlafe. Dan is hij machteloos en KeescK van 
het hmlen. t Is sti nu hij Iieeft er nog tien te irijgen. Gelijfe 
een vod hangt de harlekijn over den cLock *. AIs 't gedaan 
IS. wordt hij weggedragen. Wij gaan eten naar de Larak 
bmakelijk I 



■ BOMBENSUCHER 

'■ ^ ^D 1^^^'^'=''^° en Amerikanen Kebben reeds enkele 
malen tierJijn en omgeving gebombardeerd. Er zijn veel bom- 
men gevaUen die niet bntploft zijn en veel tijdbommen. Op- 
mimen is gevaarlijk werfc. Er woiden Duitscbe gevangenen 
gevraagd om dat werk te doen. Wanneer Ze tien maal geweest 
zijn, zuUen ze als belooning bun baar mogen laten staan. ze 
zullen elken dag een boterbam meer krijgen en een langeren 
bmi mogen schrijven naar buis. De Lageif ubrer heeft beloofd 
een aanvraag in te dienen om ze yrij te laten. 

Elken dag gaan er : dikwijls zijn er dooden. De bonger 
en het verlangen naar de vrijbeid doet ben grijpen naar deze 
schim van kans om vrij te komen. 

Dezen morgen zjjn er van onze kamer drie Duitscbers 
meegegaan Na de ontploffing beeft men er niets meer van 
toraggevonden. Er waren tien dooden. Een Pool nevens mij 



'93 



zegt me : « Leter zij dan wi) ». Dat was Kun lijlrede; Ja, , 
misscfiien eerst zij en dan wij 1 , ' 

Men voelt aan alles dat Ket niet gaat en dat de S.S. 
wear terag grimmiger wqrdt. Tot een groep Blockaltesten neeft 
de LagerfiiKrer.KoIb, gezegd : « . . .dat de Polen en Tsjechen 
met Kun fcielenverstand niet moeten denken dat de S.S. er 
niet meer is omdat de Russen v66r Kiew staan. Vooraleer ze ' ■ 
hier zijn. zai er nog veel gebeuren I * Dat klinkt als een 
somLere tedreiging. en wanneer we voor Ket appel s morgens 
op het pTein tomen, zijn er velen die onwillekeurig naar Ket 
groote macKiengeweer kijken in den toren Loven de poort. 
« Neen, zegt er een spottend, vandaag maaien ze ons nog 
niet omver « » " « OcK, daaraan moet ge niet denken >. 
zegt een andere. « Wat ? roept de, eerste. Dentt ge dat die 
ona zoo maar naar Kuis zullen sturen als Ket scheef loopt? 
Dat gelooft ge tocK niet, Ke ? » 

En tocK zaI Ket scKeef loopen I Het loopt nu reeds 
scKeef. want elken dag grijpen we met meer telangstelling. 
naar de « VolkiscKer Beotachter. > om Ket laatste te vememen • 
over den « siegreicKen Riickzug » in Ket Oosten. 

Waar is de tijd dat GoeKKels de EngelscKen Koonde 
wegens Dainkerken en dat Hitler aan de EngelscKen Gene- 
ralen Staf aantood de kust te ruimen om Kem de gelegenKeid ■ 
te geven tot landen? 't Kan verkeeren, zegde Breerol 

HOUTARBEIDER ' ' 

. Er was- ergens in een barak een geval van typKus vast- 
gesteld. Onmiddellijk werd de Karak gei'soleerd en de Kewo: 
ners, bijna alien van D.A.W., en velen uit de macKienen- 
■ Kalle. mocKten niet gaan werken. In de mandemakeri] waren 
er teveel omdat er geen manden meer kwamen. Het transport 
tegon een niipend pioLIeem te worden in. DuitscKIand. Dege- 



194 



nen die laatst gearriveerd waren in de mandenmafcerij; moes- 
ten in de macKlenenKalle gaan werken. Ik was er tij en werkte 
van 26 Mei tot 4 Juni 1943, samen met een FranscKen 
mijnwerker, aan de electriscKe zaag. Planken. maken voor de 
labricatie van munitiekisten voor de pantserafweerfeanonnen. 
Daama kon ik terag naar de mandemakerij. waar ik weer 
Werkte tot 13 Juli 1943. Op dien datum vi^as er weer niets 
meer te doen in de mandenmakerij en glng ik terag naar de 
macnlenenKalle waar ik weer werkte tot ig Augustus. 

We moesten er Kard werken. want "zoo zegde de werk- 
meester : « AI die kisten moeten naar Sicilie ». Op 17 Augus- 
tus werd Sicilie ontruimd. Of we gelacKen Ketten onder ons I 
• De eerste gevangen Italianen Keginnen reeds binnen te 
komen in Ket kamp en er wordt verteld. dat in Ket arsenaal 
van de S.S. ganscKe treinen ItaliaanscKe oorlogsbuit toekomen: 
vertandstoffen. uniforraen. geneesmiddelen, scKoenen, enz. 
Van je vriendjes moet je Ket Kebben I Mussolini Keeft op Kef 
verkeerde paard gewed. 

«WIJ BIDDEN MET* 

; Op 29 Juli scKreef ik een verzoek aan den- LagerfiiKrer 
°™ enkele boekjes uit niijn eigen reisgoed te'mogen Kebben. 
Ik Kad twee LatijnscKe gebedenboeten. een DuitscK en een 
FranscK boek. Daar er uit de titels niet kon opgemaakt worden 
wat de inKoud van de boekjes wSs, ontving ik reeds op g 
Augustus de gevraagde toelating. Daamiee glng ik naar een 
vriend die in de Effektenkamer werkte en die zou gezoigd 
Kebben voor een snelle uitvoering. 

Enkele dagen later word ik — voor de eerste maal sedert 
ik in Ket kamp ben r- na Ket avondappel bij den LagerfiiKrer 
geroepen. Wanneer ik aan de poort sta te wacKlen, komen 
KoK) en'HoKn naar mij toe en Kolb zegt me dat ik mee naar 



195 



zijn tureel moet komen. Boven liggen mijn toekjes op zijn 
werktafel. Ik het ze aanstonds Kerkena. 

— Zijn dat uwe toeken ? 
— • JawoKI Lagerfiihrer I 

Hij neemt een boek in de hand en toont acliter den 
naam van den scKrijver, de welfcekende letters S.J. 

'— Wat teteekent dat 7 

^ < Societatis Jesu ». 

'- Zoo I Dat is van een Jezuiet ; dat kunnen we niel 
geven. En Kter, O.S.B.. wat Leteekent dat ? 

— « Ordinis Sancti Benedicti >. . 

-^ Zoo, dat is van een Benedictijn ? Kunnen we niet 
• geven. En dat Kier : O.P. ? 

'- Dat teteekent : « Ordinis predicatorum >. 

'- Dus van een Dominicaan gescKreven? Kunnen we 
niet geven. Hier wordt niet geteden. verstaat ge. Hier is het 
niet « tid en werk », maar tweemaal « werk » I Wij bidden 
niet en Kier woitlt niet gebederi, niemand tidt Kter. Om de 
overwinning te LeKalen moet er alleen gewerkt worden. 

Ik antwoord niet. Het heeft geen zin dit razend beest 
nog meer op te bitseii door bem te zeggen, dat zijn spits- 
broeders In Belgie mannen ronselen voor bet Oostriont met 
de leuze « Wij strijden voor den godsdienst >. 

Kolb zegt me dat bij mijn boeken terug in mljn valies 
zal leggen. Ik vraag bem of ik niet een paar Latijnscbe boeken 
kan krijgen. Dat staat bij toe. Ejikele dagen later kreeg ifc 
een Latijnscbe spraakkunst en een Julius C^sar. In kapittel 
6en staat een zin die tot ovenyeging stemt : « Van alle Gal- 
liers zijn de Belgen de dappersten, omdat ze aanhoudend 
tegen de wilde Germanen te strijden bebben ». 



196 



BOEKBINDER 

Het werlen is een ware marteling geworden Nu we 
met onze pafcetten meer te eten bebben, wil de S.S. ons nog 
meer doen werten. Naarmate de dagen lengen. wordt ook 
de werktijd verlengd ; elte week s moigens en 's avonds een 
iwartier meer. ' _ 

Vele S.S.-mannen worden opgeroepen naar 't front en 
de gedunge verwisselingen in 't personeel biengen steeds com- 
plicaties mee op bet avondappfel. Praktiscb zijn we op de 
been van Jcwart voor vier 's morgens tot balftien 's avonds 
De avondappels zijn eindeloos. Na het avondapp^I heeft men 
nauwelijks fijd om bet eten door te slokken. want daama is 
er baden of geld-afbalen, of luizencontrool, of wachten op 
den Blocktiihrer. die de paketten overhandigt. Viiie tijd is er 
niet meer. 

Om al deze redenen wilde ik ander werk bebben, zoodat 
ik zitten kan. Alfred, de voorarbeider van de boekbindeili 
ken ik en weldra is het plan ineengestoken. Alfred kent 
i>chuldes, die niet vergeten is weike vuile grap Huszlein mij 
gespeeld heeft. Twee dagen later kom ik in de Boekbinderij 
om er te werken aan het plakken van kinderspeelgoed. Mijn 
feemieester is Stefan lieise.socialistisch gemeenteraadslid van 
hranUurt-a.-Main. We bebben samen zaiige uren doorge- 
bracht Gansche dagen bebben we stil gedurende het werk 
gesproken over polittek en letterkunde. Stefan is boekbindel 
van beroep. hij heeft zijn vak lief en leert het mlj gaame, 

Kegelmatig worden we opgeschrikt door het geroep van 
een^gevangene die bij het venster zit. We zien de lijkbleekg 
ter dood veroordeelden voorbijgaan : burgers, soldaten. vrou- 
wen, gevangenen. S.S.-mannen. soms fijn gekleede personen 
m een auto. Enkele oogenblikken later zijn ze niet meer. 

Er werkt bij ons een jonge Pool. Hij is bescbuldigd van 



197 



WOl 

is 
we 



omgang met twee DuitscKe vrouwen. Op zeteren namiddag- 
ordt hij geroepen voorJe ondervraging. Den volgenden dag 
hij daar terug. maar Kij wordt weer geKaald en ditmaalzien 
..e hem een^ .KalF utir later doodstleek zijnen laatsten, weg 
gaan. We werlen stil voort. en tidden voor zijn zielerust. 
Alfred heeft mijn, « Tarluffe 7> ingebonden en gemter- 
folieerd : nu kan it nota's opteelenen. Die oude verhalkelde 
prul is nu een scKoon loekje gewoiden. Dat heeft me een 
stufe chocolade gelcost. maar 't is gaame gegeyen. want Alfred 
is een ecKt goeie jongen. 



ZONDAGFEEST 

in de tarakken vah Ket kamp is er nu een onverdragelijte 
overbevolking. Des avonds en 's Zondagsnamiddags is dat 
zeer onaangenaam, vooral als Ket regent. Aan een tafel waar 
plaats is voor twaalf man, zitten we nu met dertig. 

Af en toe ontvangl een gevangene al eens iets om te- 
koken. Gedurende de week teslaat daarvoor .geen gelegen- 
heid. zoodat alien die dingen voor Zondag sparen. maar dan 
is het onmogelijk tij den oven te komen, want er is maar 
plaats voor vier potjes, en Iiet duurt zoo lang. ' 

Ik Keb afgesproken met Hans, een Bitelforscher, die met 
mij aan tafel zit. Hij werkt in een Baraik in bet kamp en kan 
er vuur maken. Na bet middagappel van Zondag gaan we 
samen naar de werkplaats en er woidt vuur geinaakt met . . 
scboenerY. Hoeveel paar scboenen zijn er zoo verbrand7 0h, 
als de Lagerfiibrer bet wist, dat ware de galg I 

We 'zitten .samen in bet warme vertrekje, tewijl de 
aaidappelen bakken en de bavermoutpudding met cbocolade 
kookt Hans vertelt over zijn avontuiiersleven als « Wamder- 
burscbe J, over de actie der Bibelforscbers en zijn sln^d met 
de Gestapo. Hij interesseert zicb vee! voor de Heilige bchntt. 



igS 



maar weet er bitter weinig van. buiten enkele verdraaide cita- 
ten uit de Openbaring. Ondertusscben is bij brood aan 't brok- 
kelen ora met bet vieescb uit de bussen van bet Belgiscbe 
Roode Kruis bouletten te bakken. Hij beeft enkele ajuinen 
meegebracbt en bij roept triomfantelijk : « 1 geloof dat de 
Ugerfuhrer vandaag niet zoo goed gegeten beeft als wij ». 
Daama -wordt er een pijp opgestoken en dan gaan we wande- 
ien in bet kamp. ■ 

Nu gaat bet goed, mijn licbaamsgewicbt benadert reeds 
lenig de tacbtig kilogram. Het gebeurt soms dat'er vrienden 
mij. niet berkennen. 

s Zondags gaan we vroeger slapen. want we moeten . 
slaap ihloopen om gedurende de volgende week niet in te 
dommelen op bet werk. Nu is er tenminste reeds een klein 
verscbil tusscben den weekdag en den- Zondag. Vroeg op bet 
, bed, kan men onder de dekens nog eens aan buis denken 
en een beetje bidden. Morgen is 't weeral vioeg opstaan. 
Hoeveel weken nog? Als de Russen zoo verder gaan, staan 
ze djt jaar nog voor Berlijn. In de week bebben we geen tijd 
om daaraan te. denken, maar elken Zondag wordt de afgelegde 
afstand gemeten en berekend. Na Stalingrad volgen Iszyum, 
Kursk, Krasnodar, Rostow, . Worosjilowgrad,. Cbarkow' 
Rschew Wiasma, Orel. Bjelgorod, Taganrog, de Kuban! 
bmolensk. t Is een donderende zegetocbt van de Russen, die 
vechten met beldbaftige doodsveracbfing om bun vaderland 
vriji te maken van de bruine pest. 

J 9'^^' r® °°^^°S is reeds verloren. De Moffen fcunnen 
dat oHensief nooit meer stoppen. In den rug bamert de R.A.F. 
steden en fabrieken in grais. De S.S.. wordt zenuwacbtig. 

ALFRED VERtELT OVER BERLUN 

In bet begm van Augustus bebben de geallieerden enkele 
leusachtige Aacbtraids gedaan op Berlijn. Acb, was me dat. 



'99 



een spel. Midden in den nacht teginnen de sirenen te huilen. 
Alleman ligt muisstil In bed. Plots kooren we als Ket geronic 
van reusacKlige horzels. Velen staan nu op om eens naai 
ket. .. W.C. te gaan. Boven ket kamp kangen er rciode faUcek 
die aandulden waar de bommen nlet moeten geworpen wor- 
den. Telkens kebben de Engelscken ket kampgebied zoo afge- ■ 
baiend. Er moeten konderden bommenwerpers "daaiboven 
zijn, want bun geronfe overstemt nog ket geblaf van de Flak. 
Een bommenwerper komt In de straal van twlntig sckijn- 
werpers ; onmiddellijk is ket een oorverdoovend geblaf van 
ket afweergesckut. De baral waggelt, de skrapnells regenen 
op ket dak. 

Hermann Goring zegde eens In een profetiscke bevlie- 
glng « ...dat nooit een vijandeljke bommenwerper over ket 
rijksgebied vliegen zou » I Hij keeft zick een beet]e misrekend. 
Of valt de nadruk missckien op « een >. en keeft kij daar- 
door willen voorspellen dat ze met konderden zouden komen ? 
V In de verte is ket een aankoudend dpnderen en bliksemen. 
In de rickting van Berlljri is gekeel de gezickteinder rood. Zoo 
is ket drie opeenvolgende nackten geweest. 

Enkele. dagen later kwam Sckuldes terug van Berkjn en 
kij verklaaide : « Nog een paar van die bombardementen en 
Berkjn is er geweest I De tramsporen staken boven de knizen 
uit. Een bom was door de straat in de tunnel van den onder- 
grondscken tram gevallen ; meeerdere konderden dooden. Er 
kwamen enkele dagen geen dagbladen en er worden groote 
commando's van « Bombensucker > naar Berlijn gestumrd.- 

Alfred is ook naar Berlijn geweest. Ze moesten enkele 
clubzetels afleveren bij een S.S. die zelf aan bet oostelljk 
front staat. De familie wil een comfortabele Luftsckutzbunker 
met clubs I Alfred vertelt : 

Ja, we stoppen voor een groote keerenwoning en wan- 
aanbellen, komt er een lief jong vrouwtje opendoen. 



neer we aa 



Een na een worden de zetels afgeladen en naar den kelder 
gebrackt. Het vrouwtje van den S.S.-man kad blijkbaar mede- 
lijden met de gevangenen. Zie geeft aan Alfred een dikken 
boterkam wanneer de anderen nlet beneden zijn. Ze zijn nu 
met twee in den kelder. Eigenaardig, zoo als gevangene een 
ttte-4-tSte niet zoo'n snoezig dametje. Ze begint kaar kart uit 
te storten. Liever in eens allemaal dood dan nog langer die 
bombardementen mee te leven. De oorlog moet uit zijn. Ik 
ben besckaamd dat mijn inan bij de S.S. is ; ik ben bang 
voor alles Wat er ons nog te wacbten staat. Ok, kon ket tock 
opkouden. Wij kebben tock zoo'n medelijden met u alien I 
Het vrouwtje weent en snikt. Alfred staat verlegen en tracbt 
kaar te sussen. De sckoonmoeder roept van boven aan de 
trap ; « Warmeer komt ge, Annie ? « Ja. mammie, nog een 
beetje scbikken en dan ben ik er zoo. Dndertusscken klaagt 
ze verder kaar nood ; ze ziet dat Alfred een goeie jongen is ; 
ze vangt kem in kaar arcnen en kust kem kartstocktelijk. t Wij 
kebben tock zoo'n medelijden met u alien. Ik ben zoo be- 
acbaamd en zoo levensmoe dat ik liever dood was. » Alfred 
maakt zick zacktjes los nit de omamiing van de S.S.-vrouw. 
Mammie roept boven aan de trap. 

Alfred moest enkele weken later weer in Berlijn zijn. 
Met opzet reed kij een straatje om, voorbij ket kuis. De 
R.A.F. kad kaar werk gedaan. Van gekeel ket sierlijke bee- 
renkuis bleef nog sleckts een vormelooze steenkoop over I 



SERIEWERKPLAATS 

Het werk in de boekblnderi] is ten einde. Eigenlijk zou- 
den we nog moeten voortwerken, maar er is een nieuw bevel 
■gekdmen orn nog alleen te werken voor oorlogsdoeleinden. 
Met enkele anderen wordt' ik toegewezen aan de seriewerk- 
plaats. Hier worden muriitiekisten gefabriceerd voor pantser- 



afweerkanonnen. De wertmeester is een voIksduitscKer uit 
Silezie. RutscUta heet hlj. Een eckt zwijn. Hij slaat et onop- 
noudend op los. Altijd loppt hij met een stol rond en als 
hi] op het vuur een potje ziet.waarin er wat eten Icookt, 
slaat hij Ket er met zijn stok af dat het eten over den grond 
vhegt tusschen den houtafval. Russen en Ukramers storeri 
zich daar niet aan ; ze eten het van den grond op, terwijl 
dat dikke zwijn er staat mee te lachen. Maar enkelen tijd 
later heeft de R.A.F. hem ook te pakken gehad. Zljn huis 
in gruizelementen, hijzelf zwaar gewond aan zljn Bil en een 
stuk van zijn hand weg. Overigens, gansch zijn woning stak 
vol met gestolen goed. Hij deed de gevangenen voor heiii 
stelen en als het uitkwam deed hij dezelfde onnoozelaars, die 
voor hem « georganiseerd » hadden. zwaar sfraffen. Rutschka 
was van al de werkmeesters het hatelijkste heest. 

Ik ben in dat commando geweest van 3 Septemter lot 
ag Oktoher 1943. Het eenige wat er mij uit dien tijd goed 
is in het geheugen gehleven. zijn de vele ter dood veroordeel- 
den die voorbij onze vensters gingen op weg naW de gas- 
kamers of de executiegracht. 

, Wanneer we op 8 Sept'emher de capitulatie van Italie 
vemamen. hebhen we van uit ons venster gezien hoe een 
S.S.-wachtpost in een van de schiettorens van den lingmuur 
gedanst heeft van plezier. Overal zijn er opstootjes. geweest 
en pogingen om er een einde aan te stellen. Velen hebben 
' het met hun leven hetaald en velen van hen zijn voorbij bnze 
vensters voorbijgegaan. him laatsten tocht naar den dood. 



NIEUWEKLEEREN 

Tot nu toe droegen we allerhande vodden als kleeren : 
buiten de gestreepte blauw-witte uniformen, ziet men er oude 
uniformen van,- tolhedienden. politiemannen, griine Polizei. 



oude soldatenkleeren en mutsen van alle formaat. vele jassen 
van Russisehe soldaten. 

Plots kwara er bevel alles in te leveren. We zouden 
andere kleeren krijgen, en na enkele weken hadden we alien 
burgerjassen. vesten en broeken en zelfs hoeden. Waar Iwam 
■dat allemaal vandaan ? 

In het station van Oranienburg waren er meerdere trei- 
nen aangekomen uit Auschwitz en Lublin. Ze brachten ons 
wat er nog overschoot van de Joden die daar vergast en ver- 
irand werden : jassen, vesten, handtasschen, valiezen. botten, 
laarzen, kinderschoentjes, lippenstiften. scheerapparaten, bril- 
len. pince-nez. race a mains, viouwenondergoed, vrouwen- 
schoenm. kinderspeelgoed. uurwerken, polstijirwerken. zelfs 
houten ledematen, medicamenten in doosjes en fleschjes, 
waarop de etiketten van apothekers vaii Antwerpen, Brussel, 
Rotterdam, Amsterdam en Den HaagI Dp veel kleedings- 
stukken kon, men nog duldelijk zieri dat er een Davidsster 
genaald was geweest. De draadjes hingen er nog aan. Alles 
weid deels door de S.S., deels door gevangenen uitgezocht 
en geklasseerd. De tieedingsstukken gingen naar de ontsmet- 
tirig, er werd op den rug een groot bruin-rood kruis geschil- 
aerd en enkele dagen daama waren we voor den komenden 
winter gekleed. 

Er waren daarbij nog zeer goede en schoone overjassen. 
Ik heb er zelf langen tijd een gedragen uit het sjiekste maga- 
zijn van Bpstoii I Het etiket stond nog op den rand van den 
binnenzak. Hier zag de S.S. natuurlijk een eenige gelegen- 
heid om commercie te drijven. Voor worst en schnapps en 
andere artikelen zooals tabak fen chbcolade of suiker. ver- 
kochten ze kleeren aan burgers van OranierJjurg en Berlijn. 
Om een einde te stellen aan deze « organiseerderij » gat de 
lagerleiding bevel uit de;j rug van alle kleedingstukken een 



aog 



stuk stof weg te snijden en er- een stuk Llauw-wit gestreepte 
stof op te naaien « anders is het voor de gevangenen al te 
gemakfeelijt om .te gaan loopen ». ward er als reden opge- 
geven I Eeuwige nazi-kypokrieten ! 

AHe schoeisels werden uiteengetrokken. Er werd een 
Dijzonder commando samengesteld voor gevangenen die dag 
en nacnt in Iiun tarak moesten tlijven. De tarak was afge- 
sloten door prikkeldraad tot Loven het dak. De gevangenen 
mochten nooit tuiten en moesten gansch den dag niets anders 
doen dan schoenen uiteentrekfcen om er de waardevoorwerpen^ 
uit te halen : ringen, Lrelokten, diamanten en andere edel- 
steenen, dollar en pondenfcriefjes. ZwitserscKe franks, enz... 
Daar er niettegenstaande deze voorzorgen, tocK nog juweelen 
gestolen werden. kwam er Level dat al diegenen die daar 
werkten om de Leurt regelmatig naar Ket Kospilaal moesten. 
Daar kregen ze speciale pillen om af te gaan. De excremen- 
ten werden onderzocht door een Nederlandsch geneesKeer, 
Dr. SeldenratK. specialist in kinderziekten en tropisdie ge- 
neeskmide I 

De misdadigers viogen natuurlijk op de juweelen waar 
ze die krijgen fconden. Hmi aangeboren dieveninstinct was er 
door opgehitst zoals dat van eenekster die alles mgepak wat 
tlinkt. Dikwljls werden er razzia's gehoudeu In het kamp. en 
enkele fceeren werden er gouden voorwerpen ontdekt. Dat 
bracKt natuurlijk veel onrust In Ket kamp, want er waren 
er anderen die wat anders weg te slefcen Ijadden. Velei> 
kregen daarvoor < strafkompanie » en vijf-en-twintig stok- 
slagen. 

Velen van degenen die in deze werkplaats leefden, dag 
en nacht in stof en stank en met elekrisch licht omdat de 
vensters zwart geschilderd waren, kregen er tuberculose en 
velen van hen zijn gestorven. De eene misdaad tracht de 
andere mede. De massamoorden te Auschwitz en Luhlin 



204 



verooraaakten ook nog den dood van velen van deze « goud- 
zoekers » . <■ 

Dat alles geteurde in Barak 18. Vlat daaracRter was er 
een vverkplaats waar uurwerken hersteld werden, daamevens 
een harak waar al de wiskundigen van' het kamp samen- 
werkten onder leiding van een universiteitsprofessor van Ber- 
lijn. Ze moesten berekeningen maken in verhand met het 
werpen van Lommen op grooten afstand. Vlak in de natij- 
heid 1^ er een andere harak waar vakspeciallstei* valsche 
Amerikaansche, Engelsche en Russische tankhrief jes maak- 
ten, valsche postzegels. valsche identiteitspapieren en aande&- , 
len in groote firma's. 

Geheel die noek van het kamp was met een atmosfeer 
van geneimzinnigheld omgeven en het was zeer onvoorzichtig 
daarover lets te vragen of te zeggen. De « Daily Mail » van 
3,4 Mei 1945 heeft daarover enkele Lijzonderheden gepuhli- 
ceerd, die meegedeeld werden door den « voorarheider > der 
valschmunters, kapitein jacohson. vain Nederlandsche natio- 
naliteit. 

OPNAME IN REVIER III 

Reeds sedert een week ben ik aan het hinken. De vele 
uren staande arheid en de eindeloos lange appels, die voot 
gevolg hehben dat we praktisch op de been zijn van kwart 
v66r vier 's morgens tot riegen uur 's avonds, hebben me zoo 
vermoeid in de beenen, dat ik zonder onderbreking een hevige 
spier- en drukpijn gevoel van het oogenblifc dat ik rechtsta. Ik 
word na onderzoek door een gevangene, die dokter is, met 
lichte temperatuur opgenomen. Diagnose : Thrombophlebitis. 

In het zaaltje van Revier III hangt een afschuwelijke 
stank van vuil beddengoed, etter en zaif . De bedden zijn vuil. 
twee boven elkaar. Wie onder slaapt, krijgt dag en nacht het 



203 



stof uit den stroozalc van den bovenbuur. Maar wat een zalig- 
held eens te kunnen uitslapen. 's Morgans Ket ik net niet 
■Kooren Lellen. De verpleger komt reeds terug van het appel 
als ik ontwaak. Nu moet ik in ted Llijven en eeh kalfaktor 
'— dat is een zieke Ban de beterhand, die de anderen wat 
helpt ^ brengt me water. Deze kalfaktor is een DuitscK mis- ' 
dadlger. Hij is scKandelijk bnitaal, vreet voor drie en laat 
alleman, die niets geven Ian. zonder bulp liggen. Mensclien 
die iets qf wat geweest zijn in net turgerlijk leven. zijn Lijzon- ■ 
der Ket voorwerp van zijn misdadige chicanes. 

Na enkele dagen Ket ik fcennis gemaakt met entele. 
menscten die in deze zaal liggen. 

In den noek, een beetje tuiten^de circMlatie. Ilgt minister 
Vanderpoorten. Doorneen de tedstijien neeft tij me vriende- 
lijk toegeknikt. Voor veertien dagen, hog goed op -de teen, 
was ik komen kennis maken met hem. Ik had hem eeri paar 
frissche appelen meegetracht uif eerj paketje, dat mijn vrouw 
me opzond. -Hij was zwaar ziek. Geopereerd van een phleg- 
mone aan.den linkerschouder en, uitgeput door tonger, leed 
hij toyendien nog aan sinusitis. en rheuma. Vele aangename 
uren net ik doorgebracht. gezeten op den rand van zijn bed 
en sprekend over het vaderland. 

Geheel mijn rechterteen is nu in een koelvertand ge- 
wlkkeld. Het is me onmogelijk te staan. V66r enkele ■ dagen 
heb ik in een paket de « Belijdenissen * van Sint Augustinus 
ontvangen. Ze nebben de twee boelen niet gezien en nu beb 
ik iets om te lezen en wanneer het niet gaat, kan ik een beetje 
spreken met Henri, een oude Franschman, die nevens mij ligt. 
Hij komt uit Marseille. 

Juist toen de Duitschers tet onbezette gedeelte van 
Frankrijk inpalmde'n, wilde bij terug naar zijn familie in 
Algiers. Hij werd aan de Spaanscbe grens gesnapt en naar 
Oranienbuig gebracht. Hij is treurig en vol zorgen over zijn 



206 



groot gezin, ontvangt geen pakjes en heeft grooten honger. 
Ik heb hem zoo goed geholpen als ik kon. Hij mocht aan zijn 
broer in Marseille schrijven, maar geheel zijn gezin bevond 
zich in Noord-Afrika en het heeft maanden geduurd vooraleer ■ 
hij iets vemam. Van uit Marseille voerde dan zijn broer een 
clandestlene briefwisseling met Noord-Afrika. Henri Keeft 
afschuwelijk geleden van een groote nekzweer, van oedeme 
in de beenen en algemeene zwakte. Nauwelijks was de wonde 
dicht of de Blockalteste 2»nd « der Franzose » terug naar bet 
kamp pm te gaan werken bij. . . Speer I Henri heeft nog zeer 
veel geleden, maar is met bewonderenswaardigen moed steeds 
op de been gebleven. Opbeuring vond tij in zijn levendig 
geloof en liefde voor zijn gezin. Henri heeft strompelend en 
bijgend den marsch tegen den dood van April 1943 door- 
staan, getolpen door twee Fransche katholieke Scouts en is 
nu behouden tenig in Frankrijk. Zijn docbter was ondertus- 
scben gestorven en zijn oudste zoon is gevallen als soldaat in 
den Elzas in bet leger van Generaal de* Gaulle, enkele dagen 
v66r het einde van den oorlog. - 

HERR POTSCHKA 

Achter mij ligt Herr Potschka, een bekend advokaat uit 
Koenigsberg. Hij heeft in den nek een reusachtige furonkel en 
lijdt afsctuwelijk. Na enkele dagen, wanneer tij aan de beter- 
tand is, leest tij het dagblad en we geraken stilaan in gesprek. 
Hij vertelt zijn geschiedenis. 

Hij was zeer welvarend. eigenaar van zeven groote,hui- 
zen en een bloeiende advokatenpraktijk. . . Zijn eenig kind, 
een docbter van negentien jaar, deed scbitterende studies aan 
het lyceum en zou gaan studeeren voor apothekeres, toen ze 
verliefd werd op een S.S.-man. een nietdeug van eerste kens. 
Vader verzet zich tegen bet buwelijk, maar onze S.S.-man, 



207 



die zelfs bij zijn eigen oversten slecht Eiangesclireven staat. 
weet de Gestapo aan het geval te interesseeren. Vader wordt 
aangehouden en in Ket kamp van OranienLurg opgesloten. 
De nieuwe scnoonzoon komt zijn scKoonvader opzoeken in 
net kamp om nem drie documenten te laten ondeiteekenen., 
Het eerste, een gift van 25.000 Rm. aan S.S.-sclioonzoontje ; 
Ket tweede, gift van een huis aan zijn docKter ; ket derde, 
afgave van zijn scKoonste eigendom als bureau voor de 
Gestapo KoeningsDerg I Vader preutelt wannopig tegen, maar 
de scboonzoon dreigt hem in de strafkompagnie te doen steken 
en vader teekent. Op dit oogentlik. zegt PotscKka. is kij zijn 
plaats van gebiedsadministrateur in de Oekraine at kwijt, vifant 
de Russen zijn daar. PotscKka zucKt om zijn kind. Ja, dat 
Kebben deze Konden mij aangedaan. Alles staat onbeKeerd. 
binnentort zijn de Russen daar en dan ben ik geruineerd; Hij 
kreunt van de pijn en staart in de verte, als wilde Kij in de 
toekomst zien wat Kem te wacKten staat. PotscKka Werd vrij- 
gelaten toen de Russen voor de poorten van Koenigsberg 
stonden. 

DE NATUURMENSCH. VAN POTSDAM 1 

« Kent gij den natuurmenscK van Potsdam niet ? » vroeg 
mijn linkscKe gebuur, met een tikje misprijzen voor mijn on- 
wetendKeid. « Neen. nooit van geKoord > antvvoord ik Kem. 
. Hij stond er van verwonderd, dat ik als professor niets wist 
van den wereldberoemden natuurmenscK van Potsdam. 

« Ik Keb door geKeel Azie gereisd als cirkusartist ; ik ben 
bij "de BoedKisten en Lamai'sten geweest in CKina, in Tibet, 
in EngelscK-Indie en Indo-CKina. Ik Keb avonturen geKad 
gelijk Caesar Cascabel van Jules Verne, en na die rijke levens- 
ondervinding ben ik me in de omgeving van Potsdam gaan 
vestigen om er te leven als natuurmenscK. Wij eten entel 



ao8 



rauwe gioenten en vrucKten die zonder kunstraest gekweekt 
worden, want dat is gift. Ik trek zelf den ploeg en loop steeds 
naakt met alleen een lendendoek om Ket lijf. Zie, zegt Kij, 
Koe gezond ik ben en Kij fclopfmet zijn vnist op zijn borstkas. 
allemaal spieren. zonder een ziertje vet. Vet is vuiligKeid. Mijn 
IlcKaam is mijn God, daarvoor Keb ik een ware cultus. > 

Otize natuurmenscK komt in een abnomialen toestand 
van opgewondenKeid. De zeever loopt van zijn kin en met 
zijn oogen zou Kij me doorboren. Ik onderbreefc Kem daarom. 
<: Ge Kebt daarjuist gesproten van « wij j ; waart ge dan niet 
alleen ; Kebt ge in gemeenscKap geleefd ? > 

< Ja zeker, » antwoordt Kij. met een stem die van veront- 
waardiging Irilt. « Ik leefde als een aarstvader met een scKoo- 
nen langen baard, met lange Karen zooals de oude Germanen, 
De Nazi s beweren Gemaanen te zijn, pouaK 1 Ze kermen er 
niets van. Die varkens Kebben mijn scKoone Karen afgesneden, 
zelfs op mijnen buik. Ik meende van scKaamte in den grond 
te zinken I Dat noemt zicK Germanen. dat eet vIeescK, drinkt 
scKnapps en wil geen baard dragen I Ik leefde met zeven 
viouwen, jammer genoeg zijn er in den loop der jaren vier 
ontrouw geworden aan ons ideaal I » 

« Zoo, zoo >, zeg ik. « dan Kebt ge zeker wel veel 
kinderen als ge dan tocK een ecKte Germaan en natuur- 
menscK zijt 7 » 

« Neen, MijnKeer den professor, want er is een groot 
filosoof die eens gezegd : « NicKt fort sollst du dicK pflanzen, 
sondem Kinauf » (ge moet u-^iet voortplanten, maar in de 
Koogtp). > 

« Zoo, dat is van NietzscKe I > 

< Juist. mijnKeer. NietzscKe dat Js mijn groote afgod en 
vrij willen leven volgens zijn gedacKten, » 

« Wat gij doet is dus eigenlijk de -eerste poging in de 
gescKledenis. om den « UebermenscK » te vefwezenjijken ? > 



209 



« Juist, mijnKeer, de UeLermenscli. Mijn licKaam, il zelf 
ten mijn Goa. » 

« Ja. er is ook ten onzent zoo eens een dicnter geweesl 
die beweerde : Ik ben eeri God in 't diepst van mijn gedadit. 
Weet gij dat Nietzsche zlnneloos gestorven is ? > 

« Neen mijnheer. » 

« En als gij nu aterft, dan sterft uw God ook? >• 

« Neen. mijnKeer, dan torn ik weer in een anderen 
vorm terug. » 

Ik schiet in een luiden lach en wanneer onze natuur- 
mensch merkt dat ik hem niet emstig opneem. schuddebolt hi] 
en mompelt ; « En dat is professor I » 

Ik vertel onze samenspraak aan. Henri, die aan den 
anderen kant nevens mij ligt. « Ja, zegt hij, dat verwondert me 
niet ; de Duitschers hebten alien een slag van den molen > I 

Ongelukkige dompelaar, die in een concenfiratiekamp. 
niets anders te verdedigen heeft dan zijn lichaam I 



HERMANN EN AUGUST 

Sedert Febmart 1943 mogen nu ook de gevangenen. die 
geneesheer zijn, in het hospitaal als dokter werken. Daardoo: 
is er een heftige strijd ontstaan tusschen de blokhoofden van 
de hospitaalbarakken en de gevangen geneesheeren. Deze 
blokhoofden hadden tot dan toe-, samen met de door henzelf 
zorgvuldig gekozen verplegers, het absolute ffleesterschap uit- j 
geoefend in het hospitaal. Slechts twee of drie S.S.-dpkters 
toonden zicb af en toe eens in de zalen. maar dan was het 
om de zaal te inspecteeren en na te gaan of de.bedden goed 
waren opgemaakt. Naar de zieken keken die niet oiii, deze 
waren zonder genade uitgeleverd aan de mishandeling. de 
chicanes en de willekeur van deze communistische en mis- 
dadige potentaten. 



De zieken warden bestolen in hun rantsoenen, geslagen 
en geschopt. opgesloten in het vochtige en kpude closet ; velen 
werden met 40 en 4 1 graderi koorts onder het koude stortbad 
gezet en stierven enkele uren later. Wie tegenpreutelde. werd 
zonder genade buitengesmeten. Kameraadjes uit de « partij ». 
vrienden van verplegers en- blokhoofden. kohden voor onbe- 
paalden tijd blijven liggen. Wanneer ze lust hadden. stonden 
ze op en bleven nog enkele maanden in het hospitaal als 
kalfakter in een zaal of knechtje van een verpleger of blok- 
hoofd. Het hospitaal was een wear roovershol. waar men 
kwam om te worden vermoord op een of andere manier ; door 
spuitjes, door stortbad, door honger. mishandeling, door vroeg- 
tijdige doorzending of onkuhdige verzorging. Omdat de zieken 
in het hopitaal niet werkten en toch den ganschen dag in 
hun bed lagen, was hun dagrantsoen officieel reeds minder 
dan dat van een gevangene in het iamp. Op dat verminderd 
rantsoen werd er ribg schandelijk gestolen door het personeel : 
verplegers. zaaloversten en barakoversten -vraten zlch een dik- 
ken buik. namen nog eten weg voor hun knechten en vrienden 
en kiegen elken avond nog beZoek uit het kamp van een of- 
andere « Parteigenosse », die er zijn botten kwam vol spelen. 
Het geheele regieni was een wraakroepende moorderlj. 

Na Febraari 1945 kwam daarin lichtelijk verbetering en 
toen brandde de strijd los tusschen de gevar^en geneesheeren, 
die dienst deden. en deze bandietenbende van communistische 
verplegers en blokhoofden. Deze laatsten gingen in menige 
gevallen zoo ver dat ze geneesheeren af getroef d hebben omdat 
ze een patient niet wilden uit het hospitaal zetten. Willekeurig 
wierpen deze- deugnieten zieken aan de deur. behielden 
herstelde communisten in het hospitaal in bedden die hadden 
moeten vrijkomen voor honde*den~sukkelaars die in het kamp 
rondstrompelden met oedeme. puisten, furonkels. phlegmone. 



Lronchitis. tuterculose, meumatiel:. nuidzielcten, en die elken 
dag moeten gaan werten totdat ze. volledig uitgeput. werden 
opgesloten in een « Muzelmantarak ». 

In Baral Ilia, wear it lag met mija pUetttis, was de 
Bloctalteste een zeteie August, communistiscli Rijlsdaglid. 
Hij nield er zijn eigen politielc op na en poogde met alle loen-' 
scke midaelen net goed wert van Hermann Pistor en 'een 
TsjechiscK geneesKeer te niet te doen. 

Op zekereri dag hoorde ik een neftige woordenwisseling 
tusschen Hennann en August over de tenandeling van 
Minister Vandeipobrten. Hennann eiscKte voor Mr. Vander- 
poorten een bed in een.Loek tuiten den tocnt en waar niet 
veel geloop was. Uit eerbied voor de nagedacLtenis van dezen 
grooten dooae, wil ik de Kdndscn trutale woorden van August 
nler niet nernalen, maar evenals eike andere zieke, heeft ook 
Mr. Vanderpoorten onder deze chicane veel moreel geleden, 
en toen we daarovet stilletje zaten te praten, ik zittend op den 
rand van ziJn ziekBed, Keeft KiJ me zeer dikwijis gezegd : « Nti 
den oorlog moeten die deugnieten ter verantwodrcling geroepen 
worden ». 

Wanneer zijn sinusitis hem wat rust liet en hij geen 
hoofdpijn had, vertelde hij over zijn schoon Lier, over hat 
Willemsfonds aldaar, over de kopijen van Felix Timmermans, 
die hij verheterde, omdat er zooveel schrijffouten In stonden. 
Hij verl:elde over zijn wedervaren met hurgemeesters in zijn 
hoedanigheid van minister van Openbare Werken, over den 
Koning en al de geLeurtenissen tond den aSsten Mei 1940, 
over de ylucht naar Frankrijk en zijn studies aan de Universi- 
teit te Grenoble, over zijn aannouding en de gevangenis van 
Fresnes. 

Als een levende film schoven al de geheurtenissen voor- 
Lij en weer was er een geheele morgen om. Wanneer aan 



het- middageten rondgedeeld werd, heh ik hem nog zeer dik- 
wijis zijn < pellkartoffels > zuiver gemaakt, omdat hij zijn arm 
niet kon hewegen en na het eten dutte hij gewoonlijk in. 

NIKITIN DE KALFAKTER 

Daar ik reeds terug staan kon, vroeg ik aan den ver- 
pleger nog een tijdje te mogen blijven en te werken als kalfafc- 
ter. De verpleger, die een zeer goede jongen was, had angst 
mij te nemen omdat hij August te goed kende. Ik treeg op 
dat tijdstip zooveel paketten dat ik nog meedeelen. kon aan 
Mr. Vanderpoorten en aan mijn Franschen gehuxir Imbert. 
Om meer te eten moet ik het niet doen, maar ik had angst 
voor de koude. Het was nu November en een plotse overgang 
van de ziekenzaal naar het appfelplein was zeer gevaarlijk. 
Daarom was August in 't geheel niet bekommerd en het was 
hem een genoegen zoohaast mogelijk dien « bourgeois », die 
zooveel paketten kreeg. bulten te wippen. 

Op zekeien dag kwam hij in de zaal. Hij riep den ver- 
pleger Ervnn en zegde met een zeer luide tenorstem : « Gij 
zult Nikitin als kalfakter nemen". Nikitin was een groot revo- 
lutionnair I » Toen wist ik dat ik weg moest. — ■ Nikitin was 
eenjonge Rus die op zijn hoofd wel duizend kleine puistjes 
had. Hij stond daar voortdurend aan te krabben en te peuteren 
en met dezelFde vuile vihgers bedeelde hij de aardappels en 
waschte hij de schotels af. 

Enkele dagen later, op 17 November 1943; werd ik uit 
het hospitaal buitengezet. Het was rond vier uur in den 
namiddag en ik hep naar Hans in de schoenmakerij, om er 
mijn kleeren af te halen, die ik hem ter bewaring gegeven had. 
Wanneer men opgenomen werd in het hospitaal, moest men 
alle kleeren afgeven en steeds verdwenen die spoorloos. Daar- 
om had ik ze voor alle zekerheid aan een vriend toevertrouwd. 



313 



Enkele oogentlitlteri later Kad il alles, en keerde terug naar 
Barak 5. Hier aangekomen, voelde ik mij duizelig en alles had 
een grauwe kleur. De nieuwe Blockalteste, die er gedurende 
mijn afwezigKeid gekomen was. was een Oostenrijker uit 
Linz.,een viiendelijke jongen. 

^ Rond zes uur was Ket appel ; ik rilde van de kou en toen 
we terug in de tarak kwamen, had ik geen eetlust. Ik ging 
onmiddellijl te hed. Gansch den nacht heb ik wakler gelegen 
met koorts. 's Morgens ben ik nat van koorstzweet opgestaan. 
Geen eetlust. Daama appel en dan terug naar de Larafc. Ifc 
zvwjmel van de koorts. Wellicht een erge griep of .verkoudheid. 

Franfois Giraenez is de haarkapper in onze harak en een 
goede viiend van Franz. Gansch den dag blijrt Frangois in de 
tarak om haar te snijden en te scheren. Alle Blockaltesten 
komen hier hun toilet laten maken en Frangois vaart er goed 
bij. Frangois wilde met enkele vrienden door Spanje naar het 
leger van de Gaulle, maar werd door de Spaansche politie 
geknipt en aan de Gestapo uitgeleverd. Hij deed een lang 
transport van Cauterets in de Pyreneen tot Oranienbuig. Toen 
hij in het kamp kwam, was hi] uitgehongerd als een wolf en 
mager gelijk een Muzelman. Toen kwam hij bij mij aan tafel 
en ik heb hem weer terug « dik » gemaakt.. want Frangois, 
was een echte goeie kameraad, altijd bereid diensten te be- 
wijzen en gezegend met een eeuwig goed humeur. 

Frangois heeft dien morgen voor mij een goede tas melfc 
met suiker klaargemaakt en heeft ergens twee aspirinetabletten 
« georganiseerd >. Hij brengt het mij bij mijn bed en ik kan 
blijven liggen slapen tot in den namiddag. Daii sta ik op. 
Mijn knieen knikten door ; ik ril van ^de koorts. De Block- 
alteste. Franz, meet mijn koorts: 41 gradenl Onmiddelijk 
alles samenpakken. Frangois moet er maar voor zorgen en 
Franz gaat met mij naar het hospitaal. Het ondeizoek.geeft 
als voorloopige diagnose : longontsteklng. Franz gaat naar den 



ai4 



dokter en ik boor hem zeggen : « Zorg er vooi- dat hij goed 
behandeld wordt, want het is een fijne man. Leg hem, als het 
kan, in Barak a ». 

IN REVIER II 

^Enkele oogenblikken later word ik opgenomen in zaal 65 
van Revier II. Alles draait in een wilden dans rondom mij. 
Ik schud van de hevige koorts. Kleeren uitdoen en afgeven. 
Nooit heb ik er nog iets van teruggezien. Spoorloos verdwenen. 
Daama in een bed. Hier is centrale verwarraing en weldra 
heb it het wann. 

Een Noorsch geneesheer, Sven Oftedahl. komt me on- 
derzoeken. Hij kan nog geen definitieve diagnose uitspreken, 
maar schiljft voor : drie dagen acbtereen, elfeen dag 1 5 Eleu- 
droonpillen. Een Tsjecbisch verpleger, Roceslaw. komt de 
eerste serie van 1 g pilleu; toedienen. We zijn hier dus buiten- 
landers ondereen, geen Duitsche communisten of Landieten. 
Het zal hier wel wat beter zijn. 

Ik lig op een bovenbed en terwijl ik poog te slapen, staat 
er plots een lange magere jongen bij mijn bed : « Ik ben ook 
een Belg, Sylvaln Schalenburg. uit Heers in Limburg,- Men 
heeft zoojuist een kleinlgheid te eten gebraebt, 'n paar doozen 
Nestle voor de Belgen. Wilt ge dat ik wat p^p maak ? » Ik 
heb geen de minste eetlust en zeg hem dat hij het zelf maar 
moet opeten. Hij kijkt me lachend en bemoedigend aan en 
zegt : « Ge moet veel eten. anders komt ge er niet door. Ik 
zal wat pap gaan maken. Morgen kunt ge in het bed neven 
mi] komen liggen. Die andere gaat weg en het zal veel gemat- 
fcelijker zijn. » Een half uurtje later komt hij ifte wakker 
schudden. Ik moet eten, zegt hij. anders genees ik niet. Maar 
ik kan niet rechtzitten. Geheel mijn borstkas doet vreeselijk 
pijn. Ik poog een beetje te "eten,- maar het smaakt niet. Het 



213 



gaat niet. Ik zet Ket potje terug weg als Sylvain in zljn teJ is.- 
In Ket tamp Is fiet nu appfel. Ik heb ook de smakelooze 
koolsoep die ronc^edeeld werd, niet aangeraakt. Een getuur' 
slokt ze naar binnen. als ware dat net Leste menscneneten. 
Het tegint stilaan te donkeren en al de patienten draaien 
zich onder de dekens. Sylvain komt nog eens kijken en de 
verpleger komt zeggen dat ik rond middemacnt een nieuw 
Kemd en verscKe lakens zai krijgen. Stilaan dommel ik in, 
maar het slapen is onnistig en ik adem met moeite. Ik zweet 
dat tet overal afloopt : teekjes van zweetdroppels rollen van 
mijn teenen, van mijn rug en borst^ Ket zweet loopt in mijn 
oogen en ik wordt wakker van die prikkelirig. Ik Ben kletsnat 
en de warmte onder de dekens is cm te stikken. Alles is nat 
en nog maat steeds loopt Ket zweet. Ik damp lettedijk. Plots 
wordt Keel stilletjes de deur geopend. Een verpleger, die den 
hacKtdienst doet. komt naar mijn ted toe. Ifc moet onder de 
dekens een nieuw Kemd aantrekken, na me eerst goed te 
Kebten afgedroogd.Dan geeft KiJ nieuwe lakens. Ik lig we^r 
droog. In de zaal is Ket goed. warm en weldra Kegint net 
zweeten opnieuw. Tegen den morgan is alles weer kletsnat. 
Wanneer ik moet opstaan om nevens Sylvain te gaan slapen. 
zwijmel ik als een dronkelap. Zoo Keeft Ket zweeten de 
kracKten doen slinken. Weet krijg ik een nieirw Keind en 
vergcKe lakens. Roceslaw. dien we kortKeidsKalve Rosti noem- 
den, is een ecKt goede verpleger. 

In den loop van den morgen komt Sven, de NoorscKe 
geneesKeer, me weer opzoefcen. Blijven liggen en vandaag de 
tweede « Eleudroon »-stoot. Nog eens'vijftien pillen. Om te 
braken. zoo'n vies effekt maken die op de maag. Korlen tijd 
daama Kerbegint Ket zweeten weer. Ik lig nu in een bed 
beneden, vlak tegen een radiateur van de centrale verwarming. 
De tweede dag verloopt kalm, niettegenstaande Kevige koort- 
sen en gewejdig veel zweeten. TusscKendoor is de verpleger 



ai6 



komen zeggen dat Kiev en SKitomir gevallen zijn en dat 
Corsika « siegreicK » geruimd vferd.. Gedurende den nacKt is ■ 
het eig. Altijd maar dwalen van de Kooge koorts. Alsof ik nu 
geheel en al uitgedroogd ben, Keeft Ket zweeten opgeKouden. 
Be krijg nog een deide dosis van vijftien Eleudroontabletten 
en den volgenden dag vpel ik.me weer wat beter, maar nu 
Keb ik bevige maagpijnen. "" 

De dokter komt weer en nu is de diagnose klaar : water- 
fleuris links 1 Stilaan groeien de pijnen in de linker borsthelft. 
Ik kan niet meer opstaan, niet meer recKt zitten en me niet 
meer alleen omkeeren in mijn bed. ^Vannee^ de verpleger 
daar niet is, Kelpt Sylvain. Zoo lig ik twee dagen te Kijgen 
naar adem. AdemKalen, niezen, bewegen, slikken ; alles is 
pijcilijk. Dan op een morgen laat de dokter me roepen voor 
de punctie. Steunend op den verpleger, slef ik Kijgend naar 
het operatiezaaltje; Eerst luisteren, dan de Kuid ontsmetten. 
De pomp ligt reeds klaar. Ik zit op een operatietafel voorover- 
gebogen met mijn Koofd tegen den scKouder van Rosti. Sven- 
neemt zijn pompje en ploft met een Kaiden stoot den hollen 
priem in mijn rug. Het is juist gemikt, want Kij trekt net water 
reeds. Een minuut afscKuwelijke pijn, dan is 't voorbij. Sven 
trekt met een Snellen nik de poiiip uit mijn rug,, plakt eert 
plaaster op Ket gaatje en Rosti brengt me terug naar bet bed. 
Vijftien kubiekcentimeter Kelder vocht. De onderzoeking wees: 
uit : geen bacillen van Tuberculose. 

Den volgenden dag was de pijn bijna Keelemaal weg. 
Dan begon Ket eten te smaken en gedurende drie dagen had 
ik rust. Dan begon dezelfde stekende pijn in de rechter long 
en enkele dagen later deed Sven een tweede punctie. Weer 
tien kubiekcentimeter water ; geen bacillen van Tuberculose. 
Ik was er door I Nu kwam Ket er nog alleen op aan te- 
rusten en goed te eten, want ik ben weer terug mager en 
zwak geworden. Maar nu zijn de koorts en de pijn weg en ik 



aiy- 



tan wat spreken met Sylvain en met een Noorsch scKipper. 
OKIsen. die Leiden een etterende pleuritis IieBben en in een 
opening in den rug een gummldaim KetLen, waadangs de 
etter in een glazen pot vol desinfectiestof loopt. 



SYLVAIN. SCHALENBURG 

Hij komt me op zekeren morgen den « Volkischec Beo- 
bacKter » toonen. De DuitscKera hebben bet kwaad gebad in 
den « TscKerkassikessel » en Leon Degrelle Keeft er, naar bet 
beet, beldendaden verricbt in dienst van den vijand. TerwijI 
we samen een beetje aan 't babbelen zijn, brengen twee ver- 
plegers een Spanjaard binnen die verlegd wordt uit een andere 
zaal Hij wordt op een bed gelegd en terwiji ze daar met bmi 
twee nog een beetje staan te spreken. sterft de Spanjaaid; 
Een van de verplegers neemt zijn pels. Ja. bij is dood. Hij 
schiet in een luiden lacb : « Ja, }a, .die beeft zeker bij zicbzelf 
gezegd; ge kunt ze allemaal kussen, ik trap bet af ». — 
Scboone Iljkrede I Onze Spanjaard wordt uitgekleed en ganscb 
naakt op den steenen vioer gelegd in bet. . . closet.' totdat bij- 
rnet bet doodenwagentje wordt afgebaald. Sylvain is woedend 
van venmtwaardiging en als bij bet gebeurde vertelt aan 
Rosti. antwoordt deze : < Wat \yilt ge anders. die twee ver- 
plegers waren twee DuitscKers » I 

We spelen veel met bet damspel, en als er in een pakje 
lets komt om te koken. dan is Sylvain mijn kok en dan wordt 
er broederlijk gedeeld. Ik kan nog niet opstaan en meet warm 
onder de dekens blijven. Oblsen. de stoere Noorscbe scbipper. 
beeft nog op den koop toe bet geel gekregen en ziet ef uit als 
een geraamte. Nu kan Kij ntet meer lacben en' als zijn land- 
genoot. de geneesbeer Sven. hem komt bezoeken. zitten ze 
in bun onverstaanbare landstaal langen tijd emstig te spreken; 
Sven zai hem er wel weer tenfg bovenop ferijgen. maar bet 

ai8 



zal nog maanden duren. Met Sylvain gaat bet uiterst lang- 
zaam. dan wat beter en daama weer wat slecbter. Hij is in 
bet bospltaal, zaal 63. gebleven tot in 1945. 



HORSTMANN 

Deze" geneesbeer bij de S.S. is door zijn matelooze pie- 
tentie en nog grootefre onkunde. zijn baat tegen de gevangenen 
en nationalistiscb fanatisme. een ecbt typiscn product van de 
Hitlerjugend. Hij kan niet anders dan bmllen en scbreeuwen 
tegen de zieken en de geneesbeeren. Van bem is die ecnt 
PmisiscKe domme spreuk « Bettenbau is die beste .Medizin » 
(uw bed opmaken is bet beste geneesmiddel) . Hij beeft eens 
zes gevangenen acbter mekaar geopereerd. Er moest in den 
rug een stuk rib worden uitgezaagd om er een guimmibuisje 
in vast te zetten. en een paar anderen opereerde hij van 
appendicitis. Resultaat : bij alle zes geinfecteerde wonden 
met etter en koorts. Onderling lacbten de geneesbeeren bem 
uit. maar waar bij zijn pretentleuze snuit vertoonde. was er 
onmiddellljk stilte. 

Op zekeren dag kwam hij onverwacbt in de zaal terwiji 
de verpleger en de geneesbeer stonden te spreken v66r de- 
wandkaart van Oost-.en Centfaal Europa. « Haba. roept bij 
plots, zonder eenige inleiding. gijbe zijt aan 't bestudeeren 
wanneer de Russen in Berlijn zullen zijn. Maar ontboudt dit 
goed ; vooraleer bet zoo ver is. bebt gijlie allemaal een strop' 
om den bals. Daarvoor is er nog koord genoeg in Duitschland.. 
Ik wil ulie zwtjnen niet meer zien. » Daarop sloeg bij de deur . 
dicbt en verdween. 

. Horstmann was de recbterarai van de eerste Lagerarzt 
Baumkiitter. Deze laatste was uit Miinster en Lehoorde tot. 
de verfoeilijke kategorie van menschen die eens .katholiek 



waren en uit lafheid tegenover Ket regiem vdn de eene toe- 
geving in de andere vielen om tenslotte nog slecKts een willoos 
werktuig te zijn in de handen van turine oversten. AI die 
lafheden en de capitulaties van zijn geweten, wist Kij te ver- 
tergen acKter een martiaal optreden, maar af en toe werd het 
.hem eens te sterl en in een vlaag van woede Itite het hem 
dan een of ander onrecht te voorlomen. Daaraan dantte hij 
de faam : dat hij nog zoo slecht niet was. Minister Verachuur, 
dien it later leerde tenrien, sloeg den nagel op den Icop toen 
hij zegde : « Bauipttitter is een misdadiger die te vechten heeft 
met atavistische invloeden van het Katholicisme.zijner jeugd 
en zijner voorouders >. Hij is de verantwoordehjke man yoor 
de vele heestigheden, die er in het hospitaal geheurd zijn. - 



HEINRICH REINTJES . 

Een van de duistere en raadselachtige figuren, wier in- 
vloed in het hospitaal zeer groot was, heette Heinrich Reintjes. 
Ik had hem voor de eerste maal ontmoet in Maart 1942. 
Toen was hij voomian van een eolonne die den hof van 
den Lagerfiihrer moest gaan opfcuischen tegen den uitkom. 
Hij is de eerste geweest die mij vlalaf durfde zeggen : « Ge 
moet alleen maar oppassen dat geen S.S.-man ziet. dat ge 
niets doet ; al de rest is larie ». We hadden samen een teetje 
gesproten en hij vertelde in den hof. dat hij haa^ geweest was 
van Oherhayem in Antwerpen en van Alpendorp in Brussel; 
dat hij was vastgezet omdat hij het aanzien van Dultschland 
geschaad had door toe te laten dat Joden in zijn orkest speel- 
den in het unifoim van Beiersche hooglanders. Hoe weinig 
indruk het vertelseltje van dezen mageren.hongerlijder 00k op 
mij m^aakte, toch herkende ik hern onmiddelijfe toen hij voor 
de eerste maal in zaal 6g hinnenkwam. Heel dik geworden. 



piekfijn getleed, fijn gekamde haren, fijn geschoren. fijne 
handen en schoon gehlonken schoentjes. kortom, een « schutz- 
haftling » om in een uitstalraam van een kleerenmagazijn te 
zetten I In het fcamp-noemde men die marmen « OBerhaft- 
linge > I 

Zoohaast hij me zag, kwam hij op mij toe en was heel 
en al vriendehjlheid. Alhoewel ik nog geen geld had in het 
revier, kreeg ik onmiddelijk brief en postzegel. Hij vroeg of ik 
genoeg te eten had ; of ik pakjes kreeg en of hij me geen 
plezier kon doen met af en toe een stuk hraod of wat dieetpap. 
Ik zei natum-Iijk « ja >, en we hebhen er samen dikwijis goed 
van gegeten. Sylvain en ik en ook Ohisen. Daar ik toch niet 
rooken kon. vroeg ik hem of hij te rooken had. Hij was er 
zeer hiij mee. want hij kreeg nooit een paket en hij. liet soms 
tweemaal per dag goede pap brengen door een klein joodje. 
dat samen met enkele anderen, altijd in het hospitaal hieef 
en als proefkonijn diende voor het onderzoeken van nieuwe 
medicamenten. 

Ter gelegenheid van een van zijn talrijke bezoeken wist 
hij me toe te vertrouwen dat hij zeer goed < bevriend > was 
met Baumlditter en ook met een ander S.S.-man van het ■ 
hospitaal, een zekeren Fabisch. een kcapuul van eeiBte keuze. 
Dat leek me ielwal aangebrand, des te meer omdat na de 
blijken van genegfenheid van Reintjes alleman zoo vriendelijk 
werd voor mij. Heinrich zegde me dat de Blockalteste aan 
hem zijn plaats te danken had, en dat ze. samen met Dokter 
Sven in een afzonderlijke kamer logeerden en dat riij er wel 
zou voor gezorgd hebben. dat ik ditmaal goed behandeld werd. 
Deze belofte was absolmit overbodig,- daar Sven een teste 
geneesheer was. Bij dat alles was het mij nog niet klaar wat 
eigenlijk bij Heinrich de beweegredenen waren om zoo vrien- 
delijk te zijn voor mij. Maar ik zou niet lang moeten raden of 
zoeken. Vooralsnog liet ik hem maar. begaan. 



Enkelen tijd later ontving ik het bezoek van Mr. de 
Saint GLin, professor in de Fransche taal en letterkunde aari 
de Universiteit van Groningen. Ik vertelde Kem geKeel de 
gescnieuenis en nij zei me : « Ge moogt er atsoluut zeker van 
zijn dat dig mensch alleen en uitsluitend gedreven wordt door 
angst en egoisme. Hij traclit nu uwe vriendscKap te wirmen 
omdat Liij u zonder twijfel van naam^kent reeds van v66r den 
oorlog. Hij ziet dat net scneef'Ioopt met DuitscKIand en wil 
van nu af reeds de paden effenen om terug naar Belgie te 
kunnen komen, waar al zijn telangen nem roepen, en Iiij 
heeft u ultgekozen om zijn verdediger te zijn ». Toen ik.dat 
gelioord Kad, werd me veel klaar. Van eigenlijke vriendscKap 
was er geen spraak. het was een soort omkooperij op langen 
temiijn, dat weid ik nu aan alles gewaar. Van zooKaast de 
Duitscners weer nier or daar een succesje nadden, liet Kij me 
onverlet liggen. maar als ze aan Ket front weer eens een 
duchtige klap Kadden gekregen. stond Iiij daar weer. Deze 
houding en het feit dat hij Duitscher. dus een vijand was, 
deed in mij het vaste hesluit rijpen hem duchtig te exploiteeren 
om hem Lij de eerste gelegenheid zonder pinken te laten valleri 
als een steen. En dat heb ik ook gedaan. Maar de vervaldag 
van de hypotheek, die hij op mijn toekomst wilde heLLen, 
zai nooil komen, Want na mij nog geholpen te hebhen tot in 
November 1944. werd hij vrijgelaten. Hij ging zlch vestigert 
te Berlijn en werd slachtoffer van een van de eerste luchtraids, 
die na zijn bevrijding volgde. 

Eerst wanneer hij weg was uit het kamp. dmfde Mr. de 
Saint Obin mij toevertrouwen dat hij geloofde dat Reintjes 
een agent geweest was van de Gestapo en dat hij in de doos 
gedraaid werd wegens misbruik van vertrpuwen en diefstal 
van gelden I 



SIGNORET 

Laat mij u even voorstellen, Mr. Signoret, chieke kroeg- 
baas uit Marseille. Heeft in zijn leven nog nlet gewerkt ; hep 
en shep met alle meisjes van Marseille die hem aanstonden. 
Is getrouwd uit vervehng. Heeft een zeer hef vrouwtje dat hij 
elken dag bijna bedrogen heeft. Leeft meer s nachts dan over 
dag en kent de geheele pomographische litterataur van Frant- 
rijk van Pierre Louys tot Maurice Dekobra. Hij kent alle liedjes 
van Maurice Chevalier, Charles Trenet. Zarah Leander en 
Tino Rossi. Hij geeft er niet om dat hij hier crepeeren meet. 
Hij heeft een droge pleuritis met een begin van Tuberculose. 
< Mon Dleu, zucnt hij, ik heb al plezier genoeg gebad in mijn 
leven ; ik heb nog niets moeteri mlssen, want ik heb varkens- 
koteletten gegeten tegen vijfhonderd frank bet stuk en Pemod- 
jes gedionken van driehonderd frank. An. out, zoo verdiend, 
zoo verteerd I Ik zou toch nog wel eens mijn vrouwtje wlllen 
zien voor ik sterf, maar och, zij zaI ook al rap eenen trooster 
vinden..,. » en Signoret zingt « J'attendrai. . . » en dan « Le 
soleil a rendez-vous avec la lune ». hij zingt « Sur les routes 
de France, de France et de Navarre i en tusscbendoor vertelt 
hij een « hisloire Marseillaise » dat we liggen te krinkelen van 
bet lachen. ^ Ohlsen, de Noorsche zeeman. zingt ook en 
spreekt Signoret na om ons te amuseeren. Signoret doet nu 
de speaker van Radio Toulouse na : in een onophoudelijke 
ribarnbelle van geestigheden en spot met Retain, maakt hij 
reclame voor borsthouders, zijden kousen. cuisinieres. radio- 
posten en zingt tusscbendoor de welbekendste cabaretliedj^s. 
Signoret is onuitputtelijk. Soms moeten we vragen om op te 
houden, want we kunnen nlet meer lachen, 't is om krampen 
te krijgen. De Duitschers die daar liggen er er geen snars van 
verstaan, zien naar ons gelijk een kde naar een automobiel 
die voorbijrijdt. 



233 



* °"'' ™^° enfants, nous sommes tous des enfants 

de Petain >. 't Is daarom datwe hier zitten. want'er is geen 
andere ,reden. Op zekeren dag was Ket razzia in de stratert 
van Marseille ; ze hetBen rnij opgepllt en Kier gebracht. It 
wacht nog steeds op den uitleg. 

KERSTMIS 1943 

^ Stilaan Begint men de Kerstmisstemming gewaar te wor- 
den. De eerste Kerstmis dat er in Bet lamp geen honger zai 
zijn warit de paketten stroomen Binnen. De radio-Iuidsprekers 
op het dak van het Bospitaal Brengen nu emstige muziefc: 
bindelijk iets anders dan Bet eeuwig gezaag <NacB jedem 
Uezember, kommt wleder ein Mai ». 

otaring is in den loop van de week op Bezoek geweest. 
Hi] is. een HoIIandscB Benediktijn en kwam vragen of we 
misscBien wenscBten te BiecBten. Sylvain en ik BeBBen Beiden 
geBiecBt en we zijn nu gereed om Onzen Lieven Heer te- 
ontvangen. 

Ons zaaltje is stemmig versierd. De Noren die al di& 
guirlanden ontvangen in paketten uit Zweden, Badden te veel 
voor Bun eigen Barak en BeBBen dat allemaal gegeven voor 
de zieken. In den loop van den namiddag doen ze Bunronde 
'V^ if ^,^* j'°^P*''aI en in eike zaal zingen ze enkele Noor- 
sche Kerstliederen voor de zieken die niet fcuhnen opstaan. 
Daarna komen de TsjecBen, met een viool en een violoncelle 
en enkele zangers. Ze zingen tocB zoo scBoon < Stille nacBt. 
Beihge nacBt ». Ze BeBBen een grooten licKtBal meegeBracBt 
in den vorni van een ster en als ze Binnentomen. wordt al 
het electiiscB licKt uitgeknipt. Indrukwekkend is Bun zang: 
Dan komt een groep Polen. zij zingen Bet avondgeBed van 
den PooIscBen soldaat. Te midden van al dat gewemel iri de 
halve duistemis, komt Staring Binnen. Snel geeft Bij ons twee 

224 




Je Heilige Communie. Nu is het edit Kerstmis geweest.- Hij 
wenscht ons proficiat en een Zaiig Kerstfeest. Hij moet rap 
weg want anderen wacKten hog. Maar toekomende Iceer met 
Kerstmis zullen.we toch tKuis zijn. Nu staat.Ket vast. Het 
Ian niet anders. 



NAAR REVlER.sB. 

De dageri verloopen sneL Ool de genezing vordert goed 
en met tegenzin zie ik den dag komen dat ik zal moeten 
afscLeid neinen van Sylyain en OUsen en Signoret. NocK- 
tans, het moet, want inljn genezing is snel gegaan en nu is Ket 
weer in orde. 

Heiniicli Reintjes zorgt er voor dat it niet direkt naar Ket 
fcamp moet, maar eerst nog enkele weken kan gaan door- 
trengen op de tarak der Kerstellenden in Barak 3I). Hier vond 
ik enkele pude kennissen terug : Minister Vanderpoorten, die 
van Iiospitaal III gekomen was. professor de Saint Otin. en 
de SpaanscKe premier Largo Catallero. 

Hier zaten we weer Kals over top in de « commuhisUscKe 
Wirtscliaft >. Bloctalteste, tlotsclirijver en verpleger waien 
alle drie communisten en of ze zorgden voor Kun kameraadjesl 
Minister Vanderpoorten kookte soms van verontwaardiging 
zoo onoeschoft werd hij door den communistischen verpleger; 
Salomon Karl, BeKandeld. Salomon was een driftmensch die 
alleen de partijdrift tende, alles wat niet tot de partij te- 
noorde Lrutaliseerde en tuitensmeet. om alleen zijn partij- 
vTienden te Behouden. Voor al de anderen was Let niet veilig 
in zijn zaal, zelfs niet voor dokter Schinnagel. een socialist, 
dien hij na eindelooze^chicanes en grove Leleedigingen, heeft 
doen huitensmijten. Tegenover de S.S. heh it nooit een groo- 
teren plathroek en kruiper gezien dan Kad Salomon, de ter- 



225 



rorist van Revier gb te Oranienturg. Hi) beefde zicntbaar 
van angst als Horstmann of Baumkiitter Linnenkwamen. 

POLITIEKE BESPREKING 

Ik KeL een bed gekregen vlak neven Minister Vander 
poorten. Regelmatig komen daar professor de Saint Obin, 
Largo Caballero en een zekeren August Clement, die beweert 
Franscb politie-lnspecteur te zijn. Met ons vijf tespreken we 
dlfcwijls den toestand en dan probeert Salomon altijd in de 
nabifbeid te'zijn. HiJ wil lets opvangen, om te weten boe die 
« bourgeois » over den toestand denken en over de prestaties 
van bet Roode Leger. « Houdt ge weer ministerraad ? » vraagt 
Salomon spottend. « Ja, antwoordt Mr. Vanderpoorten, maar 
we krijgen bet wel klaar zonder u ». 

Clilment beeft een goede landkaart « georganiseerd » uit 
een boek over Geopolitik, van Hausbofer, en we kunnen de 
operaties goed volgen : Kirowograd, Nikopol en Nowgorod 
zijn al in Russiscbe banden. Maar waar blijven de Engelscben 
en Amerikanen 7,Na de inname van Pantellena, Lampedusa, 
Sicilie, Corsika en Sardinie, scbijnen ze vastte zitten voor, 
Cassino. Zoudten de Engelscben landen of zouden ze niet 
landen en maar vooit bombardeeren totdat de Duitscbers bet 
opgeven ? Van deze vraag bangt vo6r ons zeer veel af . We 
zijn nu reeds Febraari 1944. Somrnigen zijn optimist! .Wij 
werken niet meer. We blijven in. bet bospitaal tot bet einde. 
Ik vertel onder vier oogeji mijn plan met Heinricb Reintjes 
aan Mr. Vanderpoorten.. < Goed gelapt », zegt bij. « Geef 
bet bem. Ge kunt bet aanzien als een afkorting op de oorlogs- 
scbade I » 

Daar beb it gevoeld boe simpel en boe gemakkelijk bet 
is « carriere » te maken als ge een t kruiwagen » of «, piston > 
bebt.' De anderen random u kljken verwonderd. zonder te 



226 



begnjpen Hetzelfde wat in bet bui^erlijk leven gebeurt, ber- 
haalt zich in bet iamp ": bet gaat om kleinere dingen om 
tutiUteiten en pratsen. maar de intrigues en de luiperijen zijrt 
juist dezeltde. 

VAN KALFAKTCR TOT BLOCKSCHRIJVER I 

- Ik was slecbts enkele dagen in Revier 5. toen Heinricb 
mij kwam opzoefeen. Hi] kwam aan mijn bed staan en gaf 
me eeri stuk brood. Tusscbendoor vroeg bij me of ik niet 
gaame kalfakter worden zou. slecbts voor enkele dagen. totdat 
er een betere post openkwam, want kalfakter spelen was toch 
niets voor mij. Maar ge moet zwijgen. zegde Hein. De eenige 
onvoqrzichtigheid. die ge doen kunt, is over dit zaakje te 
spreken. Wanneer Hein weg was. vertelde ik onze samen- 
spraafc aan Minister Vanderpoorten en bij zij spottend : « Ziet 
ge hoe plat de Duitscbers reeds worden, wat gaat dat over 
enkele maanden zijn ? » 

Den volgenden moi^en kwam de Blockalteste, ook een ■ 
communist, die een ongeluk bad opgeloopen bij bet uitgraven 
van tijdboramen. naar mij en zegde dat ik kalfakter kon zijn 
als de wilde. Karl Salamori. de verpleger. een briescbende 
tanahekeling. die me reeds bad doen voelen dat it in zijnen 
yeg hep, was heel en al vriendelijkbeid geworden, De toon 
van superieur misprijzen die bij ook aansloeg tegenover den 
soaahsfscben geneesbeer Doker Scbinnagel en tegenover 
Mmister Vanderpoorten. bad in de betrettingen met mij plots 
moeten plaats maten voor een tmiperige vriendelijkbeid. die 
hem was opgelegd dor de.vrees voor Hein, die. goed stond 
met de eerste S.S.-doctor. Baumtiitter. Toen it een dag den 
dienst van kalfakter gedaan bad. was bet 's anderendaass 
opeens groote verbuis I 

De sdinjvei vaii Barak 5. die reeds sedert meeidere 



327 



weken ziek te ted lag in een klein lamertje dat dienst deed 
als secretaTiaat, verhuisde naar de groote zaal met ted, tafel 
en tast en stoel en paperassen. Als Icalfakter moest ik mee- 
Lelpen aan den veriuis. Terwijl we volop aan t sjouwen 
zijn, komt H«in binnen en roept mij tij zich : « Ge moet 
daaraan niet meer. meewerken, ge zult vanaf vandaag hulp- 
schrijver zijn ; de zieke scKrljver die Kier in de zaal komt liggen. 
weet er van. Hi} zal u wel roepen en u Ket scKrijfwerk uit- 
leggen ». Terwijl Hein verder confereert met Sepp. de Block- 
alteste, sta ik toe te kijken en Karl Salomon vltegt tegen miJ 
uif:, woedend als een horzel." HiJ had Hein niet gezien en 
wanneer deze Kem doet opmerken dat hij wat vriendelijker 
moet zijn, weet Karl niet Koe zicK te verontscliuldigen, qm 
tocK maar te tewijzen dat hif ntets tegen mij heeft en ti) 
zoo' maar gesproken Keeft in een vlaag van ongeduld. 

Wanneer de verKuis gedaan is, komt de scliniver,.KarI 
■ Maliske, in zijn ted liggen en we maken kennis. Hij was een 
communistiscli tramLediende uit Breslau. Langzaam "geraak 
ik op de hoogte van het scKrijfwerk, vvant dat is zeer ingewik- 
keld. Het Is met opzet ingewikkeld en langdradig gemaakt. 
opdat er werk genoeg zijn zou om er een « postje » van te 
maken. 

BEZOEK VAN PISTOR . 

Den dag daarna komt de chef van de gevangenen die 
als geneesheer fungeeren, Hemiann Pistor, op bezoek. Hij 
spreekt zeer stil met den Blockiilteste Sepp, en dootzoekt de 
steekkaarteh en de ziekenpapieren waarop- de polsslag, de 
■koorts en de toegediende medicamenten genoteerd worden. 
Uit onze zaal worden er vier zieken meegenomen. Dan he- 
• geeft hij zich naar de andere ziekenzaal van onze barak en 
daar worden er ook vier uitgezocht. Alle acht jongens die 



228 



zwak en uitgemerge^d zijn. Ze worden tezamen gelegd in het 
Jcleme kamertje waar de schrijvet tevoren werkte ; er komt 
voor hen een speciaal geneesheer met alle mogelijke instru- 
menten: een stethoscoop. meerdere thermometers, een appa- 
raat voor het meten van den tloeddruk. flesschen om de unne 
op te vangen pannerj voor de excrementen, het fcraaksel en 
de Hmmeix. Op de deur komt er een opschrift : <Toegang 
ten strengste verhoden », de patienten krijgen om te tegtanen 
geen eten. ° ■ 

, Verder verloopt de dag normaal en wanneer het avond 

js, ben lie W,, in bed te kunnen gaan. want wanneer men zoo 
lang gel^en heeft, is men na een dag rondloopen zeer moe 
^ Ik heb een verve ende pijn onder de heide knieschijven. 
Na nog een teetje hahbelen over koetjes en kalfjes met Minis- 
ter Vanderpoorten. slapen we Beiden in. 

EEN VREESELUKE NACHT 

I '^'t^1?'"5',™T'"T?^I*te'nand mij schudden. Half , 
slapend ha f wakker hoor ik een gehuil en gekemi van alle 
dmvels. Wat mag dat zijn? Ik keer me or^ naar Minister/ 
Vanderpoorten en ik hoor hem half luid zeggen : , Hoort ge , 
het gehml van de proefkonijnen niet ? Ze hehhen die jongens 
nieuwe medicamenten toegediend of pilkn gegeven. Dat doet 
nuzijn voile werking >. Daarom heeft Pistor er dus acht uit- 
gehaaid zonder te zeggen waarom. Dat is de uitleg van al die 
getieimzmnige drukte gisterenmorgen. 

'Het gehuil en gekemi. dat tot in onze zaal doordringt 
heeft niets meer van menschelijk geluid. Het heeft iet^ 
besbaal. maar toch gelijkt het in niefs op het gehuil van 
beesten. Het is aanhoudend en herhaaldelijk hetzelfde ■ rawe 
heesche schreeuweri van een mensch. die plots en in vofle 
bewustzijn den dood voor oogen ziet. De laatste schreeuw van 



229 



een soldaat v66r dat zijn licKaam door een ontploffende tom- 
wordt vaneengereten. Maar dat dan zonder ophouden. Alcelig: 
om aanKooren. . Ik KeL dien nacht niet meer geslapen. 

Toen ik den volgenden morgen in Ket kamertje knnen- 
kwam. lagen de zieken daar stijf en bleek en onteweeglijfc 
als dooden. Het zweet perelde op Kun aangezicKt en ron4 de- 
Llauwe gezwollen lippen kng er een geelackig scKuim. De 
geneesKeer dieer bij zat. zegde me: « Pillen ». meer.nlet. 
Op de koortskurven fcon ik zien. dat elk uur Kun, temperatuur 
en Kun tloeddmk gemeten werd. Deze onmenscKelijke expe- _, 
rimenten KetLen ongeveer twee en Kalve maand geduurd. 
Regelmatig kwamen er uit andere hospitaaltarakken en uit de 
« Muzelmantlocks » nieuwe pioefkom]nen, dan eens om pil- 
len te nemen. dan weer om inspmtingen te krijgBn. 

Kad Maliske vertelde me dat de jonge joden, die Dnder^ 
gebracKt. waren in Revier 11, waarvan er een mij af en toe 
eten gekack Kad. uitsluitend met dat doel in Ket Kospitaat 
bleven. Toen ik dat Koorde, moest ik er meet van weten en 
, op zekeren dag, toen ik mijn vriendje Samuel ontmoette. poog- 
de ik Kem uit te vragen. De kleine, die elf jaar oud was, was 
zeer voorzicKtig. 

« Ja, zegt Kij, ik ben te AuscKwitz met vader en moeder, 
aangekomen, maar Keb ze daama riiet meer gezien. Ik Keb er 
zeer veel Joden van "Antwerpen gezien. Gij komt ook van 
Antwerpen, nletwaar ? Ja, alien zijn gestorven. » 

« En zijt ge dikwijls ziek, Samuel ? > 

« Ja. zegt de jongen. ik ben gezond. maar we moeteni 
regelmatig medicamenten innemen en dan zijn we alien 

ziek ». v. I X, 

Regelmatig kwamen Pistor en Baumkiltter naar hun, 

proeven kijken. V 

Men kan zicK afvragen Koe Ket mogelijk is zulke proeven . 
te nemen met menscKen. Dat is zeer eenvoudig. Meestal 



230 



worden daarvoor licKaamszwakfeen genomen. De licKaams- 
zwdcte is ecKter zoo ver. gevorderd. dat de bloedeloosKeid in 
tiet hootd 00k geesteszwake veroorzaatt en zooals it het reeds 
vertelde, deze -« Muzelmannen » gelooven alles, ze Kebten 
geen greintje geestelijke weerbaarKeid meer. Daarbij wordt 
tiun de zaak zoo voorgesteld, dat ze geneesmiddelen moeten 
nemen om te genezen en vrie niet wil genezen, wordt zoo uit 
net nospitaal buitengesmeten. 

Maar op zekeren dag moest Pistor enkele gezonden Keb- 
ten voor zijn proeven. Ik was toen al goed op de been en 
wanneer Kij me zag. kwam Kij op mij af en vroeg of it wilde 
« dat er geen gevaar mee gemoeid was » Ik Keb Kem onmjd- 
dellijk gevraagd of Kij gek geworden was. 

Kegelmatig, na entele dagen te Kebben^doorgebrack in 
het bemchte kamertje, komen de zieken temg in de groote 
zaal. Anderen gaan terug naar Kun Kospitaalblofc of naar de 
1 luzelmanbarafcken. waar ze den ganscKen dag zitten te droo- 

■ "f^r™t^ra"Se''i^°",'^^'''f='«"'- wonder eenigeverstrooiing ' 
o bezigheid. Een bende scKimmen van menscKen. mager 
Week en afgeteerd. oiigeveer eerj tweeduizend vijiKonderd! 
over vier of vijf barakken verdeeld. 

• Wanneer bij ons enkele bedden vrij zijn, komen er tus- 
schendoor de c patienten > van de scKoenfabriek. Ze moeten 
piUen nemen om af te gaan De S.S. wil controleeren of ze 
geen edelsteen irlgeslikt Kebben. Hun excrementen worden 
dan onderzocht door een geneesKeer. 

We Kebben ootzes patienten geKad die men, zonder 
dat daartoe reden bestond, geopereerd Keeft. Hun waterblaas 
ward weggenomeii en vervangen door een tunstmatige water- 
JDlaas. Vijt van de zes zijn aan de operatie gestorven De 
zesde. Kusmin. een Rus was nog in Ket Kospitaal, toen in 
febmari 1945 meerdere Kondetden zieken naar de gaskamer 
gestuurd weiden. Hijstond oofc op de lijst. Gelukkig vemam 



231- 



hij Kel op tijd en ging Kij zijn teklag doen bij Baumlriitter- 
Toen deze vemam (kt Kij de eenige overlevende was van 
deze proefneming. mocKt Kij blijven leven. 



OP RONDE IN 'HET HOSPITAAL 

AIs KuIpscKrijver Kad ik tamelijt veel BewegingsvrijKeid 
in ket hospitaal en in Kel kamp. Elken Dinsdag en Vrijdag: 
werd er een groep « Kerstelden » terag naar net kamp ge- 
stuurd en kwamen er uit de andere barakken nieuwen toe die 
aan de beterband waren. Dat bracbt een beele boel schrijf- 
werk mede : bet uitscbrijven der vertrekfcenden. bet inscbrijven 
der nieuwen. bet opmcien van bet appel, bet afsluiten der 
ziekpapieren, bet afsluiten der rekeningen en bet uitbetalen 
der saldo's aan degenen die geld hadden meegebraebt. ■ 

Onnoodig te zeggen dat neg^ op tien van degenen die 
weg moesten nog ziek genoeg waren om erikele maanden in 
een bospitaal te liggen om er met kracbtig voedsel een beetje 
op bun plooi te komen. 

Eerst moesten de kaarten worden afgebaald uit de 
t Scbreibstube » van bet bospitaal. Hier was beer en meester 
een communist, die door zijn gemeehe truiperij bet vertiouwen 
bad welen te wirmen van den S.S.-dokter Baumkiitter. Deze 
gevangene. Hans Demetz, .moest al bet vuile werk opraimen 
waaraan zelfs Baumkutter zijn banden niet wilde smerig 
maken. Deze « Eminence grise » van bet bospitaal stelde de 
lijsten op van de zieken die ongeneesbaar waren en die naar 
een « sanatorium > gingen in de Ltinebuiger Heide. Enkele 
dagen later kwamen bun kleeren en andere zaken terug die 
ze meegenomen badden. 

Op de Scbreibstube bad elk gevangene een groote flche 
van vier bladzijJen. waarop alle inlicbtingen stonden. lets wat. 



as 2 



de S.S. belangrijk scbeen te vinden, waren de tatoeeeringen 
die sommige gevangenen op bun buid droegen. Ik heb er eens 
een gezien die bijna geen plekje wit meer op zijn lijf bad. 
Wanneer zoo'n gevai^ene stierf . weid zijn buid door specia- 
listen afgebaald. gelooid en gespannen. Van dergelijke sinistre 
«igenaardigbeden bestond er dicbt bij de patbologiscbe afdee- 
ling een fcleinmuzeum. In dit laboratbrium werden vele lijken 
opengesneden en onderzocbt. 

In de eerste barak was de ambulantie voor kleine geval- 
Jen en gewDne verbanden. Hier moesten de patienten van na 
bet morgenappel. zegge balf zes. tot tien uur soms tot elf uur 
in weef en vraid staan wacbten. Vuile etterende wonden. 
rottend menscbenvleescb, oedeme. longontsteking. en koorts 
griep, pleuritis, roos en siphilis. alles stond daar buiten eii 
wanneer een S.S. voorbijkwam. klonk bet commando « Mut- 
sen ab ». Wanneer dat vergeten werd moest de ganscKe bende 
spott doen. ' . 

Een weinig verder was de operatiezaal, de ziekenzalen 
voor de geopereerden. een Rontgenkamer en een atelier voor 
dentisten. Hier stonden in den loop van den morgen regel- 
mat^ kleine groepen van gevangenen. die ^let goud uit bun 
mond moesten laten wegriemen alvorens te worden omver- 
geschoten of in de gaskamer te verdwijnen. Ze wisten zelf niet 
dat ze ter dood veroordeeld waren en bedelden nog. om een 
stuicje brood, als de S.S.-bewaker den rug gekeerd bad. 

In Barak a lagen degenen met zwate inwendige ziekten. 
to Barak 3 die met buidziekten en Meinere operaties In 
Barak 4 de longzieken. In Barak 5 B de berstellenden en in 
Barak 5 A de diarrbeezieken. In al deze barakken stonden de 
bedden met twee boven malkander en zoo dicbt tegeneen dat 
iiet bijria onmogelijk was den vloer te zuiverert, en dat er 
tengevolge van de overbevolking een vuile stank in de zaien 
ning. Wanneer er een S.S. binnenfcwam, begon bij dan ook 



253 



regelmatig te Lmllen van « stinkende zwijnen » en < Schwei- 
nestall » en moesten alle vehsters open. 

Elfeen Dinsdag en Vrijdag moest it naar net kamp om 
de respectievelljke Bloekaltesten daar te gaan verwiltigen dat 
er een zieke uit Ket Kospitaal naar de carak teragkwam: Toen 
zag ik voor de eerste maal sedert vele werken, Ket kamp terag 
en wel gedurende de werktijd. Hoe waren in dien korten tijd. 
tengevolge van de overbevolking. de barakken vervuild tot 
.ware stallen I Zelfs in den eersten ring waren er geen lakens 
meet. Die waren opgeeischt voor de S.S.'hospitalen. Alleen 
nog dekens, die zonder onderscKeid door iedereen gebruikt 
worden. De ijzeren tedden waren vervangen door nouten 
Lakken en in elke kamer was er een tafel meer geplaatst. De 
overbevolking tegint zicK scKromelijfc te doen gevoelen. Van 
enkele gevangenen vemeem ik dat er Bijna geen nanddoeken 
of zuivere hemden meer komen. Alles is weg I 

Wanneer ik over Ket app&lplein ga. loop ik op een oude 
kermis... 

HERMANN BEIER ^ 

In 1943 was Ktj mijn voorartelder geweest op de Deul- 
scKe Ausriistungswerke. Vandaar was Kij weggeKaald cm 
Blockiilteste te worden en. later Lageriilteste. Zijn oiiders 
. waren deftige lut. Maar zoontje lief Kad Ket zicK in zijn Koofd 
gestoken kinemataas te worden en tweemaal Kad Ki] bedrieg- 
lijk geld geleend om zijn levensdroom te verwezenltjken. Toen 
kwam Kij in de gevangenis en daama als Keroepsmlsdadiger 
in Ket kamp. Hij was een genie in Ket « organiseeren » en de 
S.S., voor wie Kij werkte, wist dat op prijs te stellen. Daarom 
vloog Kij van Ket eene postje naar Ket andete. Zijn eenlge 
drdom was zicK verdienstelijk te makeri in de oogen van de 
S.S. om op die manier zijn vrijKeid te Kerwinnen. Hij zocKt 



234 



naar een gelegenKeid om zicK verdienstelijk te maken eii te 
bewljzen dat de S.S. op Kem vertrouwen kon. Zoo kon Kij 
Ket weten klaai te spinnen dat de LagerfuKrer op zekeren dag 
■opzoekingen deed doen naar wapens in Ket kamp. Zijn groote 
leuze was altijd « de -communisten werken aan de voorberei- 
ding vail een revolutte in Ket kamp » I Wat er 00k van zij. ik 
Jsen Ket fijne van deze zaak niet. zondef verwittiging werd er 
00k tij Beier een Kuiszoeking gedaan. De LagerfiiKrer trof Kem 
in bed met een kleinen jongen en men ontdekte bij Kem 
juweelen die uit de scKoenfabriek kwamen en... een revolver. 
Meerdere malen liep daama in Ket kamp Ket geracKt dat 
Hermann doodgescKoten was. Maar enkelen tijd daama dook 
Kij op in de strafkompagnie. waarvan Kij na weinige weken 
de « Kommandant » geworden is I 

DE STRAFKOMPAGNIE 

Nu kon ik eigenlijk voor de eerste maal sedert dat ik in 
Ket kamp was, de Strafkompagnie gadeslaaii. Degenen die 
niet ziek waren, moesten gaan werken, en ik was altijd in een 
buitencommando geweest. Degenen die ziek waren moesten 
in Ket Kospitaal blijven. 

De Strafkompagnie was in den beginne een groep gevan- 
genen die met of zonder reden zonder veroordeeling in den 
dood gejaagd werden. Met een zeer klein rantsoen moesten 
ze den ganscKen dag staan in open lucKt, zonder jas. zonder 
muts, zonder pull-over, zonder kousen in de brandende zon, 
in den plassenden regen en de krakende vorst. Zeer velen 
zijn jammerlijk gestorven. Later moesten ze elken dag. mel 
dertig kilogram Zand in een rugzak, veertig kilometer marcKee- 
ren. Rond Ket plein was er een gaanweg aangelegd, die be- 
stond uit perceelen die belegd waren met aspKalt. andere met 
mulle aarde. andere met dikke keien, aangelegde slijk- en 



23.5 



waterplassen in dezelfde proporties waarin men clie vetechil- 
lenae wegLedeklcingen op ae groote tanen vinat. Dat was zoo- 
aangelegd om dezelfde slijtige van de scKoenen te KeLben als 
Dij een ecnte stapmarscn op de gewone tanen. De scnoenen 
die deze gevangenen kregen waren gemaafct in ersatzstor, die 
moest geproteerd worden alvorens ze ward aangelcocnt door 
de \VenHnacnt. TerwijI ze maicneerden moeslen ze zingen. 
Hier was Hermann in zijh element. Hier l&n Kij den 
ganscKen dag tegen die sukkelaars Lmllen als ze nist op stap 
gingen of niet gewillig genoeg zongen. Hier was Ket voor Kent 
de gedroomde gelegenheid om tlijk te geven van zijn ijver, 
vemiits de Lagerfiinrer regelmatig aan een der vensters van 
net poortgenouw kwam kijken. 

VRIJWILLIGERS VOOR DE S.S. 

Sleckts aarzelend heeft de regeering van het Derde Rijk 
Ket aangedurrd uit de massa van mannen die opgesloten 
zaten in de kampen, ook te putten om de leemten in de rangen 
aan te vullen die ontstaan waren door de aanKoudende < Sieg- 
reicKe Riickziige » 1 In den teginne werden alleen de Duit- 
scKe beroepsmisdadigers genomen, later ook de communisten. 
Ze vormden groepen en deden Run oeferanarscKen op Ket 
appSlplein al zingende : < ^Vij willen stiijden voor vrijKeia 
en recKt > I Hermann was natuurlijt een van de eersten om 
zicK aan te melden en korten ttjd daama was "Kij .weer Kom- 
mandant van Ket Commando. Deze kompanieen werden 
onder Ket bevel gesteld van generaal Ditlewanger. die tegert 
de SerbiscKe, KroatiscKe en PooIscKe partisanen vocKt. Deze.. 
soldaten uit de concentratiekainpen konden niet overloopen, 
omdat de partisanen geen krijgsgevangenen maken. maar alles 
wat in -Kun Kanden valt omverscKieten. Ze konden ook niet 
wegloopen, want acKter Ken stonden de macKiengeweerscKutT 



236 



ters, die ecKte S.S.-mannen waren. en deze nieuwe strijders 
voor recKt,€n vrijKeid even genadeloos omvertogelden als de 
partisanen zelf I 

Naarmate de nood aan manscKappen grooter werd. wer- 
den de aaiiwervers voor de S.S. ook minder kieskeurig en 
werden zelfs alle middelen gebruikt om drukking uit te oefe- 
nen en Ket getal « vrijwilligers :> te doen stijgen. Dikwijis 
KeLben we er aan gedacKt wat wel Ket lot mag geweest zijn 
■ van de bevolking wanneer deze Korden van bandieten een 
dorp innamen ergens in de bergen van Sereie f 

Dat alles Keeft GoeKKels niet belet de geallieerde solda- 
ten en generaals uit te maken voor bandieten. Het omgekeerde 
is de waarKeid : systematiscK Keeft de nazi-regeering al de 
DuitscKe misdadigers : 'tucKtKuis- en gevangenisratten, in de 
vecKtende eenKeden aangeworven en de onmenscKelijkste 
wreedKeden doen begaan tegen de gevangen vijanden en de 
burgerbevolking 1 

Steeds dezelfde Nazi-Kypocrisie. De martelstoel waarop ' 
de gevangenen in ons kamp werden vastgebonden oiii de vijf- 
en-twintig stokslagen op Kun zitvldk te krijgen. prijkte te 
Berlijn op een anti-Russiscne tentoonstelling over de Bolsje- 
wistiscKe gmweleni -, 

BANGE AFWACHTING- 

We zijn nu Februari 1944., Reeds vier maanden gevan- 
genis eri vijf-en-twintig maanden kampleven acKter den rug. 
De diepe inzinking van midden 1942 Keb ik doorworsteld. de 
eerste pKIebitis ook, de dubbele waterpleuritis ook. Nu begint 
er weer wat verscK. Stilaan ontwikkelt zigK over geKeel mljn 
onderlijf een vocKtig ekzema. dat me bijna belet te gaan. E3e 
geneesKeer zegt dat Ket komt van Ket veel liggen in Ket bed 
en tengevolge van tekort aan vitaminen B. Maar er zijn geen 



257 



geneesmiddelen. Hoogstens een teetje talipoeder en dan konit 
ket nog uit de gestolen reisfeoffers van de Joden van Lublin. 

Mijn taalc geraakt ten einde en als er niets onverwachts 
geteurt, dan is Karl tenig in staat Linnenkort zijn werk te 
doen en. . . moet ik zoo terag riaar het kamp. 

Op de fronten niets tijzonders meer te vermelden. Het 
Westen teweegt nog niet en er wordt al f el over gediscussieerd 
of de geallieerden wel. ooit zullen landen en niet veeleer 
DuitscKIand zoo lang en zoo geweldig tomtardeeren' tot het 
Ineenstort. Maar dat zai niets kielpen, want dan Louweh ze 
alles onder den grand en verleggen Kun nijverheden naar de 
bezette landen. En als daar dan weer' de bombardementen 
moeten herbeginnen, dan kunnen we nog tien jaar < zitten » 
en zijn we alien totaal geniineerd als we ei uit komen. De 
anderen denken dat er wel een landing zal plaats bebben en 
de meesten van ben denken in de « DeutscKe Bucbt » om 
van daaruil: de Siegfriedlijn in den rug aan.te vallen en recKt 
naar het Zuiden te marcbeeien. de troepen tegemoet die van 
Italie uit op dat oogenblik naar bet Noorden zullen door- 
breken om op die manier gebeel bet vasteland in twee deelen 
te snijden. De zware bombardementen op Bremen. Hamburg, 
Kiel, Sylt, Cuxbaven, Willemshaven scbijnen ook daarbp te 
wijzen dat er voor de komende Lente daar iets wordt voor- 
bereid. 

De Russen vertragen ook weer en Goebbels kraalt reeds 
victorie dat bet oostelijk front tot staan gebracht is. 

Hoe lang nog? Hoe lai^ nog leven in deze vieselijfce- 
atmosfeer van wetenscbappelijke moord en ziekelijk sadisme? 
Elken morgan voert Ket kleine doodenwagentje vele dooden 
naar de lijkenballe. Regelmatig komen in bet hospitaal groote 
wagens aan vol lijken van gevangenen die in de buitencom- 
mando's van ultputting bij bet werk gestorven zijn. Alles 
wordt verbrand I 



258 



CKurchill bad gesproken van « bet vallen der bladeren », 
Goebbels heeft bem uitgelacben en er dreigend aan toege- 
voegd : € Wlj bebben gijzelaars ». Allemaat bebben we ge- 
voeld dat Kij daarmee ons tedoeld heeft 1 

GROOTE KUISCH IN HET REVIER 

Aan tallooze kleinigheden voelt men dat de S.S. zenuw- 
acbtig wordt. Gedurig zijn er dooizoekingen van de bedden 
en tasten, legelmatig worden er gevangenen aangehouden en 
we zien ze niet meer terug, op ieder oogenblik van den dag 
woiden de zakken der gevangenen doorzocht. Zelfs als het 
appel niet uittomt, moet bet gebeele kamp niet meer blijven 
staan op bet plein. Deze verscberping van de contrflle gaat 
ecbter gepaard met een onbegrtjpelijke nalatigbeid in het con- 
troleeren van de paketten. Sommige S.S.-mannen pogen zicb 
daardoor populair te maken bij de gevangenen. Het vooruit-, 
dringen der Russen vergroot bun angst, vooral voor de cora- 
munisten. die nog zooveel sleutelposten in banden hebben. 

Karl, de blokscbrijver, beeft al eens een af straffing ge- 
kregen van Baumkiitter en enkele dagen later woiden de 
Blockalteste Sepp en de verpleger Salomon buiten gewalst. 
In een ommezien was de communistische beerscbappij in onze 
barak verdwenen. 

Voor hun vriendjes badden die opper-kameraden bedden 
met twee matrassen en een dubbel getal dekens gereedgesteld. 
vlak bij de vensters en zonder bovenbed. Al de overigen slie- 
pen in bedden, drie~boven mekaar, op zakken vol houtscha- 
feling. Kwestie van kameraadscbap en klassenlooze samen- 
leving I Degenen die 'wij spottenderwijze den « adelstand > 
van bet kamp noemden, konden toch met hun edele knoken - 
van voorarbeider of blockalteste niet op een vulgairen zak vol 
houtscbafeling liggei) 1 



239 



We kregen als tlockalteste Stefan, die reeds hoofd was 
van Barak 5 A., de af dealing van diarrKeezieken. De sckrijvet 
van deze Larak, Hani Hiittel, een communistisck kanaille van 
eerste keuze, Kad zicK toen tij net onweer voelde aankomen, 
plots ziek verklaaid. Hij lag in Block 2 als zieke en'ontsnapte 
aldus. IntusscKen Kad ik weer werk, want nu Kad Maliske 
opnieuw zijn werk deed en Stefan onzfe Blockalteste geworden 
was, was ik als vanzelf aangewezen orn Ket scKrijfwerk te 
gaan doen in Barak 5 A. 

Hier Kad ik een eigen kamertje om te werken en daar it 
Ket werk reeds zeer goed kende. ging dat zeer sriel en tescKikte 
ik over veel vrijen tijd om te lezen. Hier las ik met gespannen 
telangstelling « Colomba », van Prosper Merim^e, een heer- 
lijke novelle waarin zoo scKoon Ket fijne karakter van den 
EngelscKen gentleman geteekend is. Ik las et nog eens « I^e 
Tartuffe », al de mystieke gedicKten van Jean Racine en 
Cometlle. Heerlijke uren, gedurende dewelke ik vergeten kon 
dat ilc een kamp was, alKoewel vlak v66r mijn venster de 
elektriscKe pinnekensdraad liep en er een witte dooskop op 
een zwart plankje gescKilderd. mij gedurig aangrijnsde. Daar 
kon men oot enkele oogenLIikken vergeten Ket onmenscKelijke 
lijden van die stokmagere sukfcelaars die daamevens in de 
.ziekenzaal lagen in een atmosfeer van onveidragelijken stank. 
Dikwijls KeK ik gezien dat Stefati een laatste poging inspande 
om die stervende menscKenscKimmen van den dood te redden 
door op eigen verantwoordeliikKeid een inspuiting te doen van 
gesteriliseerd water met keukenzout. Stefan was streng, maar 
zeer goedKartig. In de andere Karak Keeft Kij 'alles onderste- 
Koven geworpen om die LevoorrecKte KeKandeling van skame- 
raaen» af te scKafren. Er twamen overal stroozakken en twee 
fcedden Koven metaar. en Kif Kield er de Kand aan dat de 
zwaarste zieken Leneden sliepen en de andere Koven, or Ket 
promtnente communisten waren of niet I Maar Stefan was en 



240 



tieef in Kun oogeh slecKts een « PoolscK zwijn » 1 En de 
kameraden KeKooren immers nog tot Ket « Herrenvolk > ; zij 
waren <RelcKsdeutscKen» met den fieren nadruk op «ReicKs», 
want zewilden zicK wel onderscKeiden van alle andere Duit- 
scKers uit de randgeKieden. 

Hoe lang zai de dipIomatiscKe ziekte van Hiittel duren ? 
Dat is voor mij van Kelang. want zoolang fcan ik Kier dat 
scKrijfwerk doen en mijn ekzema eenigermate verzorgen. Maar 
Ket kampleven ' Kangt weer als een bedreiging Koven mijn 
Koofd. We zijn nu reeds begin Maart en er komt weer wat 
beweging in de lucKt. Elken nacKt en zelfs soms op den mid- 
dag zware bombardementen op Berlijn en ook op de omgeving 
van Ket kamp. Af en toe waggell de barak van Ket zware 
afweergescKut dat. in Ket boscK staat. Dikwijls regent Ket 
KomscKerven in Ket. kamp en zien wejn de verte rookkolom- 
men opstijgen. Telkens als er lucKtalarm is. staat de brand- 
weer klaar. een groep stoere Polen die uit AuscKwitz gekomen 
zijn. Telkens marcKeert overaj de < LuftscKutz » van Ket kamp 
en moeten we alleen in de barakken blijveij. Af en toe, wan- 
neer de Kernel Kelder is. zien we de reusacKtige Kormjien- 
werpers statig door Ket Kemelblauw Kun witte .strepen trekken. 

Op zekeren middag Keeft Ket er in de omgeving leelijk 
gespannen. Meerdere vliegmacKines zijn in duikvlucKt riaar 
Keneden gekomen en Kebben zware KrisantKommen in de ■ 
nabijKeid geworpen, ook een massa KrandKommen en in een 
anderen Koek van Ket kamp zien we \lammen en rook op- 
stijgen. Er zijn bij ongeval enkele brandbommetjes in den 
iiitersten Oost-Koek van Ket kamp geyallen -en er brandt een 
barak. Aanstohds is Ket een geloop en gedraaf van pompiers 
en verpiegere. Snel is de brand overmeesterd en de meeste 
gewonden kunnen zelf naar Ket Kospitaal loopen. 

't Is geen plezier als men daar zit. opgesloten als kohij- 
nen, onder de gierende vliegtuigen en Ket gedaver van spring- 



241 



en trandLommen en afweergscW. We zijn er weer eens met 
den schrik afgelcomen. 't Was LlijfeLaar eeri veigissir^. Ze 
hebben Ret kamp niet willen tombardeeren. 

TH'^RCISIUS' WERK 

Mijn vriend Micliel ligt aedert enkele dagen zwaar ge- 
wond in Revier III A. Een trandbom is op Barak 17 gevallen 
en de bultenzijde van zijn beide nanden, evenats de geheele 
hoofdbuid vertoonen diepe brandwonden. Reeds is er een 
slachtoffer van deze verglssing der Amerikaanscne bommeii- 
werpers overleden. Micbel beeFt fcoorts en ziet er niet te best 
uit. De geneesbeer is geen ster in zijn vak. 

Door een die eten komt balen in net Revier, venneem 
ik dat Staring, een Hollandscb kapelaan, me wenscbt te spre- 
ken in bet kamp op Barak ig. Ik ga er onmiddellijk been.. 

« Luister eens Flor, zegt blj. Micbel wenscbt te coiti- 
municeeren. De portier van bet Revier. die een comtnunist is, 
weet dat ik priester ben en laat me niet binnen. Wilt ge bem 
0ns Hear dragen ? » ; 

« Ja zeker, maar boe ? » 

< Zie, ik beb bier de Heilige Communie in een glazen 
buisje van aspirinetabletten. Ge leest samen maar enkele ge- 
beden naar devotie en ge laat bet partikeltje recbtstreeks in 
zijn mond glijden, zoodat niemand wat merkt. si 

Ik neera bet buisje in ontvangst' en boud bet in mijn zak 
in, mijn band. Biddend spoed ik me terug naar bet Revier.' 
Het is nog vroeg. De kalfakters zijn juist klaar met opvegen 
en er hangt in bet zaaltje een murfe stank van zaiven en 
drogende dweilen. 

« Harry, ik beb 0ns Heer bij. » Verrast en aangedaan 
bekijkt bij me doorbeen de dikke verbandwindsels om zijn 
boofd en gezicbt. Getroffen in zijn vieescb en afscbuwelijk 



24 a 



lijdend voor de goede zaak der recbtvaardigbeid, prevelt bi) 
stil mede : « Domine non sum dignus... » En dan. als de 
innigste wenscb van mijn ^iel. tervrtjl ik hem de communie 
geef, zeg ik de wcorden van den priester : « Corpus domini 
nostri Jezu Christi custodiat animam tuam in vitam eetemam. 
Amen >. 

t Is gedaan. Ik wenscb bem proficiat. sta op en verdwijn. 
want bet is beter dat de blockalteste me nu niet aantreft. 
Een beel koor van vreugdevogelen zingt in mijn binnenste. 
want ik beb een dienst kunnen bewijzen aan iemand. die mij 
ook gebolpen beeft. Onder den neus van de nazi-beulen en 
communisten werkl de Kerk van Cbirstus. 

MET VERLOF NAAR BLOCK III 

Op 28 Maart moest ik uit bet bospitaal, alboewel ik nog 
erg leed van bet ekzema dat maar steeds erger werd. Met 
groote moeite kon ik gaan. zoodat ik nog tot 13 April in de 
barak van bet kamp mocbt blijven zonder werken. Daarvoor 
bad Heinricb weer gezorgd. want zonder bem zou bet niet 
waar geweest zijn. Ik mocbt den ganscben dag op mijn bed 
ligg^n, kon mij vetzorgen en boeken lezen. Maar belaas I 

Deri volgenden morgen stond ik op met een gezwollen 
gezicbt. Het werd maar steeds erger. 's Avonds kon ik niet 
meer zien. want mijn oogen gingen niet meer open. Het was 
alsof ik gedurig Zand in de oogen bad ; uit . de gezicbtsbuid 
dreinde een geelacbtig vocbt. Gebeet mijn gezicbt stond beet. 
Ik bad de loos. Wanneer bet gedaan was. berbegon bet nog 
eens en toen de tweede maal die vuile ziekteweg was, baa 
ik de phlebitis terug. rnet en steeds grooter wordende piek 
ekeraa over gebeel het onderlijf. 

Deze dagen van zwaar lijden bebooren tot de wreedste 
die ik in bet kamp beb doorgebracbt. Ik kon noch staan, nocb 



243 



gaan. De jeukte Lelette me te slapen en heele nachten lag it 
watlce'r en niettegenstaande onmenschelijte pijnen. Inoest i!c- 
mee appel staan en moest ifc er naartoe geleid wordfen omdat 
ifc niet zien Icon. GeKeel mijn gezicKt was ingestrelen met een 
geelkleurig geneesmiddel (Prontosil) en it zag er uit als een 
rooonuid. 

Dat leven was niet m^r om volKouden. Voor de ver- 
zoiging van de roos en het- ekzema. inoest ik tweemaal naar 
de anJbuIantie en daar staan aanscnuiyen. Hinkend en met 
geweldige stuwingspijnen in Ket recKterbeen. vergezelde Fran- 
cois me naar net nospitaal, maar net oogentlik kwam aldra 
dat ik van mijn Bed in den tloclc niet meer kon opstaan om 
naar Ket W.C. te gaan. Tegen alle opwerpingen in. moest ik 
weer opgenomen worden in het hospitaal. 

OPNAME IN REVIER III A 

Op 13 April kwam ik terug in het hospitaal, in Barak 
3 A. De verpleger, eeh vooraialig soldaat van de L?gion 
Etrangere. was een dronkelap, die zicK regetnatig zat dronk 
aan genever dien hij zelf stookte. Hij ton alles gebruiken ■ 
omdat alles dlenen kon om het noodlge aan te schaffen voor 
de fabiicatie van alcohol. 

TerwijI we daar liggen met een zestigtal zieten in een 
kleine zaal, schijnt er weer meer activiteit in de lucht te komen. 
Elken middag is er alarm in de veite. \Ve hooren de sirenert 
loeien door de heldere voorjaarslucht en de luchtafweer schiet 
er duchtig op los. De Russen nemen Odessa en Tamopol in. 
Daar komt oot weer beweging. 

Op 17 April, op den middag, gioot luchtalarm. De 
sirenen loeien vervaarlijt vlak hij ons en in de verte. De 
Luftschutz en de pompiers van het tamp staan klaar. Er 
heerscht in het kamp een onneilspellende rust en stilte. Lang- 



244 



zaam groeiend hooren we in de verte de , vliegtuigen aan- 
komen. De Flat schiet verwoed. De Larakten daveren en 
waggelen. de tedden schudden en vensters vliegen met gerin- 
kel van Lrekend glas open. De zieten zi]n arigstlg. 

Heel in de hoogte kan men de vliegtuigen als zilveren 
stipjes in het hemelhlauw zien cirtelen. De lucht is vol ge- 
zoem. Er zijn veel meer vliegtuigen dan we zien tunnen. 
Plots hooren we er een in duitvlucht naar teneden tomen, en 
nog een, en nog een. De lucht davert van de tratende onl- 
ploffingen. Niet ver van het tamp zijn er bommen gevallen. 
De bodem golft ; alles vyaggelt en davert. De eene na de 
andere tomen die kleine stipjes naar beneden gevallen als 
zilveren speiwers en.Iossen bun bommen die tratend uiteen- 
scheuren. De Flat blaft en weer stljgen die onheilzaaiende 
vogels in sierlijte vlucht in de hoogte. Heel in de verte is ei 
een geraatt. De. manschappen springen er uit en bengelen 
goed ziehtbaar aan hun helwit valscherm in de ijle lucht. De 
machinegeweren ratelen heele salvo's los. De S.S. schiet op 
de valschermspringers die in de lucbt bengelen. Al maar door 
branden heele ladingen zware bommen los. Met een suizend 
gedreun dat door merg en been gaat, tomen de reusachtigfe 
bommenwerpers in duitvlucht naar beneden. Het is een gigan- 
tische luchtcaioussel van sKjgende en dalende vliegmachines. 
Er wordt reeds gezegd dat het ditmaal op Heinkel is. Gevan- 
genen, die den weg weten naar die fabriet waar vliegtuigen 
gebouwd worden en waar meerdere duizenden gevangenen 
werten. beweren dat het in die ricbting is en op dien afstand, 
Bijna zondet overgang wordt bet plots stil. Af en toe nog een 
ver geddnqer van de Flak die op aivliegende bommenwerpers 
schiet gelijk de laatste donderslagen van een onweer dat 
voorbij is. 

Het wordt nu een helsche drukte in bet Revier. Van bij 
Heintel hebben ze geteleioneerd : alles is met den grond gelijt 



245 



gemaakt, meetdere bommen zijn daar Ket aspKalt van cle 
startbanen in ae Icelders gevallen, waar de gevangenen opge- 
sloten zaten, meerdere Konderden dooden. meerdere Konder- 
■den gelcwetsten. 

De, geallieerde luchtmacKt heeft prachtig werk gedaan, 
er zai tot Ket einde van den oorlog geen enkel vliegtuig meer 
getouwd women. Maar noeveel levens van onscKuldigen 
iieett net gekost ? Levens van menschen die meet dan gelijfe 
wie in de wereld zouden gewenscht KeLLen zelf in een bom- 
menwerper te zitten cm deii vijand te verpletteren onder de 
puinen en scberven. 

De eerste camions vol bloedige menscbenwrakken komen' 
aan. Het menscbenbloed dniipt uit de wagens. Met bbopen 
liggen ze daat.op wat stroo in Kun verbakkelde en vuile zebra- 
unitonnen : afgescholen banden en voeten. gebroten beenen 
en armen, bebloede en blauw gezwollen boofden en banden, 
fcreunend van bovenmenscbelijke pijnen, met brokken ijzer in 
bun . licbaain, "worden ze door bun medemakfeers zoo voor- 
zicbtig mogelijt uit de camions gebeven. Het aspbalt bij den 
ingang is een bloedplas, de dtaagbemes ziJn rood en purper 
doordrenkt van bet bloed. Alle geneesbeeren zijn gemobib- 
seerd, zoowel de S.S.-dokters als de gevangenen, spannen zicb 
in cm te belpen. Dokter Horetmann. die ons alien met den 
strop bedreigde, staat er bleek en perplex op te kijken gelijk 
een kind dat zijn speelgoed gebroken beeft. De gevangen 
cbirurgen beginnen onmiddelbjk met Rontgenopnamen en met 
de operaties. Ganscb den nacbt door bebben de Franscbe 
geneesbeeren Arbeit in de Rontgenzaal : Coudere en Gal- 
louen in de operatlezaal getoond wat de Franscbe weten- 
scbap en pprecbte kameraadscbap en naastenliefde kunnen. 
lot in den namiddag van den volgenden dag bebben ze zon- 
der onderbreking geopereerd tot ze niet meer konden. Dan 
moesten ze enkele uren rust riemen. Maar steeds Iwamen er 



246 



nog camions met kermende slacbtoffers. en terug moesten ze 
aan bet werk, de pucbt van geneesbeer dwong ben. 

Den volgenden dag kwamen twee of drie camions met 
brokken menscbenvleescb. Met spade en bezem werd bet 
allemaal in groote kisten geladen en men zocbt in den kelder 
van bet lijkenbuisje naar de metalen plaatjes met de gevan- . 
genennummers. om te kuimen vaststellen wie er dood was. 
Van daat^ werd alles naar bet crematorium getransporteerd om 
te worden verbrand samen met de afgezette beenen en armen. 
. Deze plotsellnge overrompeling van bet Revier bad voor 
gevolg dat er plaats te weinig was. Velen moesten op den 
grond worden gelegd tusscben de bedden. Alle zieken, die 
maar eenigermate zicb bebelpen konden, moesten terug naar 
bun barak in het kamp met arbeidsyerlof en konden elken » 
dag naar de ambulantie zicb komen laten verbinden. Li alle 
barakken van bet kamp werd er een ombaling gedaan van 
levensmlddelen en kleeren om deze slacbtoffers te belpen. 



TERUG NAAR BLOCK 111 , 

Hinkend kwam ik terug in mijn barak. Mijn lecbterbeen 
was gezwollen, bard en blauwkleurig, maar het ging toch al 
een beetje beter tengevolge van die enkele dagen volledige 
rust. In de barak had ik niets te doen. Slecbts tweemaal per . 
dag, 's morgens en 's avonds, moest ik mee naar bet appel- 
plein en gedurende geheel den dag mocbt ik op mijn bed 
liggen en lezen. 

Terwijl ik in mijn bed lig, boor ik de . strafkompagnie 
zingend marcbeeren. Ook de partisanenbestrijders oefenen en 
zingen op bet plein. Beier commandeert en bruit dat men 
bet boven alles uit hooren kan. 

ik vertaal uit den « Volkischer Beobachter » een ver- 
klartng van Franco, die nu openlijk en otficieel beweert dat 



347 



hi] noDit gemeene zaat gemaalct Keeft met de asmogenJKeden. 
« Ge moet maar durven. zegt Francois Gimenez, wlj zijn op 
Spaansch geLied door de Spaansche politie gevangen en aan 
de Gestapo uitgeleverd. En it Len niet alleen ; zoo zijn er 
nondqrden Jongens in de Duitsche concentrattetampen ge- 
raalt. > ■ , 

Elken dag komen er nieuwen uit alle Koeken van Europa: 
Noren, Denen, Hongaren, Serviers, Fransclien. Belgen en 
Italianen. Er worden al veel Italiaanscte legerunlformen in het 
tamp gedragen. Uit Oost-Polen, uit Roemenie en West- 
Rusland komen er oofc al overgewaaid uit andere coHcehtratie- 
kampen. Het wordt een echte springvloed. De gevangenissen 
en tuclithuizen worden leeg gemaakt : gevangenen uit Son- 
nenburg komen aan in ons kamp. In veel tarallen wordt er 
reeds met twee in &€n Led geslapen en wordt er in . twee 
ploegen gegeten, want er is geen plaats voOr alien in de 
Larakten. De appels. vooral 's avonds, zijn eindeloosi Van 
wasschen en taden tomt niet veel meer in Kuis. Regelmatig 
is net luizencontrool : met lamp en vergrootglas wordt er 
gezocht. De zuiverheid tlijft nochtans menscKelijk, tenminste 
wat ongedierte betreft. Ik Let zelf nooit een luis gezien, zoo- 
lang it in net tamp was. 

Van 18 April tot 10 Mei 1944 bleef it aldus in de 
tarak, maar tet werd steeds slechter met mijn been. It ton 
niet meer op en men moest mij met een drpagberrie komen 
nalen. Terug in het bospitaal, voor den vierden keer. ditmaal 
in Barak 3. 

TERUG IN HET HOSPITAAL 

Ik nad wel tunnen weenen van woede, nu it weet 
ganscK den dag liggen moest. Dat de Stubenalteste bij bet 
overfarengen van mijn karig bezit mij een heel pak met levens- 



248 



middelen ontstolen bad, was nog zoo erg niet. Maar dat 
eeuwig liggen. de groote angstniet op de been te zijn bij de- 
bevrijding, bet berbeginnen van bet ekzema tengevolge van de; 
natte doeken die dag en nacbt rend ftiijn been gewitkeld 
waien ; den onuitstaanbare pijnen bij de minste beweging of 
aanraking met de dekens. 

Frangois Gimenez kwam mij regelmatig bezoeken en: 
brack Franscbe boelen mede. Op mijn bed las it nog eens: 
« Le Tartutfe », een levensbescbrijving van Lamartine. eenj 
van Don Bosco en een gescKiedenis van de Franscbe letter- 
tunde. allemaal boeten die opgezonden waren door bet Fran- 
scbe Roode Krais. i 1 t 

Boven mij ligt een Beig die, volgehs zijn verbaal. gewerkt 
heeft voor de Intelligence Service. Hij beeft een droge pleurilia 
en een emstige barlveizwakking tengevolge van de misbande- 
lingen die bij beeft ondergaan. Daar it nog regelmatig paket- 
ten ontving, beb ik hem veel gebolpen, want bij was bongerig- 
aLs een wolf. • • 

Onze Blocfcalteste is de beste DuitscHer dien ik ooit in 
bet tamp ontmoet beb :■ de gedienstigLeid en vriendelijtbeid 
in persoon. Hij was leider van een Katbolieke Jeugdgroepee- ' 
ring, moest al vioeg uit Duitscbland vlucbten en werd mede 
werter van Hein Hoeben aan de Katbolieke Wereldpost te- 
Bfeda en aan bet weekblad « Der Deutsche Weg > in Olden- 
zaal. Hij is een ecbte « sonny boy », die goede Franz Ball-' 
bom en velen, Belgen en Hollanders vooral, bebben bem veel 
te danlen. Nooit verloor bij zijn geduld, altijd bereid tot 
belpen en verzoenen. De samenwertlng met den Noorscben; 
geneesbeer.Ole Fos'sen en den Poolscben verpleger Wenzel 
loopt van een leien dakje. 

Gebeel de barak is de weerspiegeling van zijn breeden- 
vedraagzamen geesl en van zijn steeds stralenden humor. Hoe- 
ditwijls beb it buitenlanders booren zeggen : « Franz is geen 



249. 



DuitscW, Kij kent geen minderwaardiglieidsgevoer geen 
nationalisme. geen onverJraagzaamheid ». Franz Keeft steeds 
alles gedaan wat in zijn macht was om zich tegenover Belgen 
en INeder anders danltaar te toonen voor de gastvrijlieid die 
hij jaren lang als politiel vIucKteling genoot in Nederland. 
Ik lean met anders dan hem Kier openlijt Ude trengen voor 
de trauwe hulp die Ki; mij pn vele landgenooten verscWl ' 
heett m voile belangloosheid. Iputer en alleen uit scKoon- 
menschelijkheid. Franz. laat Ket mij op zn Vlaamsch zeggen 
ge zijt een « chieken type >. God heeft U levend uit die Iiel 
gehaald, Ood geve U nog veel jaren van vrucKtLaar apostolaat 
en werlc en geluk met uw vrouwke. 



MINISTER TIM. VERSCHUUR ; ' 

Enfcele dagen na mijn opname stierf In het Led vlafc 
voor mij een Pool, slachtoffer van Ket Heinkel-tombaidement 
ten faomscherf in zijn teen kad een algemeehe Lloedvereif- 
tiging veroorzaakt en de sukkelaar stierf in de afgrijselijkste 
pijnen Nauwe ijks was liet lijk weggedragen naar de dooden- 
ha le of er werden.reeds nieuwe lakens gelegd en de volgende 
patient stond daar reeds : een dikke heermet scKoonen W 
i^ranz Ballhom komt Kern groeten en ik Koor Kem zeggen • 
.< Uag mijnheer VerscKuur >. < Dag Franz >. klinkt ket op- 
gemimd tenig. Dat is dus de HoIIandsche minister waarover 
reeds gesproken werd in keel ket kamp. Hij is aangekomen 
nit .een klem seminarie dat als intemeerlngskamp werd inoe- 
ncht door de Dnitsckers. Samen met Kem kwamen de gebroe- 
ders Vorririk. de leiders vah de Nederlandscke Socialistiscke 
Farhj en de ingenieur van den afsluitdljk van de Zuiderzee 
t^ranz brengt ons in kennis en aldra blijkt dat mijnkeer 
Verschuur heelemaal: niet een stijve Hollander is. Hij -kan 

aso 



lacken en zoo smakelijk. zoo aanstekelijk, dat ge meelacken 
moet. Hij kent kumor en verstaat de kunst om menscken snel 
te kennen. Aldra bekten we ket aan den stok. Hij zegt tot 
Franz, naar mij wijzend, « dat is dus een van die c Belgische- 
muiters » ? » « Ja zeker, zeg ik. en kierkoven. Ilgt er nog eentje, 
we zijn in de meerderkeid. koud u maar stil. » « Ja maar; 
zegt Franz, ik ben ook een Hollander ; de Hollanders Kebbera 
mij geannexeerd. en ik keb niet geprotesteerd. » 

Franz spreekt vloeiend Nederlandsck en kan goad mee 
« zwanzen » I Versckuur vindt dat woord kostelijk en proest 
van 't lacken. Het ijs was gebroken en'deze dag was ket 
begin van een zeer warme vriendsckap tusscken Versckuur 
en mij. We lazen dezelfde boeken. kebben veel samen gekout. 
speelden samen damspel en later gingen we elken avoni 
samen wandelen. i i j 

Versckuur ontving in den beginne geen paketten en leed 
konger. Toen keb ik kem gekolpen zoo goed als ik kon ; oot 
Vorrink. die in de zaal daamevens lag met een zware pleuritis. 
Elken dag speelden we onze partijtjes daraespel. Ik moet 
blijven liggen en om de beurt kwamen ook anderen spelen'. 
op ket bordje dat ik gemaakt kad van eep Roode Kruts-doos. 

Er lagen in ©nze zaal een paar fijne Franscken, de mili- 
taire attacke bij de Internationale concessie van Skangai. en 
een Fransek padvinder uit Parijs. Ze kwamen me steeds 
vragen om'biin krieven in ket Duitsck te vertalen. Vooral de.- 
■ brieven van dieri jongen padvinder waren scboon : bijna elken 
keer sckreef kij aan zijn verloofde dat ze zick niets moest 
tekort doen om Kem paketten te zenden. De jongen kad nock- - 
tans konger. Hij ook mockt zijn Vaderland weerzien, maar 
vond bij zijn terugkeer zijn verloofde in ket klooster als gast-- 
kuisnon. 

Het leven gaat sUlaan zijn gang. Maar ket ongeduld 
om eens eindelijk iets beslissend te zien gebeuren, wordt steeds: 



251 



grooter De Russen KeLLen Setastopol veroverd en de geal- 
lieerde bombardemenfen worden steeds heviger. Overal regent ' 
■het bommen in DuitscLIand. • 

Op het appelplein marcheeren de nieuwsoortige S S - 
mannen-gevangenen en zingen nog steeds « Wij willen strii- 
den voor vrijheid en recbt>en t De menacK leeft slecfits- 
eenmaal en dan niet ineer ». Ellen dag komen er uit de 
bmtenkommando s DuitscKe gevangenen om gekeurd te wor- 
den. 

Eileen morgen geeft mijnKeer Verschuur mij zijn Rozen- 
krans, dien hij beeft weten te redden, en dan bidden we in 
stilte voor een spoedig einde. Nevens den minister %t er nu 
een ^ranschman van het Tweede Bureau. Hij vyerd door de 
beulen van de Gestapo lam geslagen en treeg een hevioe 
geraaktheid Hij heeft een pafcje gelcregen en vertelt aan Mr 
Verschuur dat hetgeen in hfet pafeje steek, beteekent dat wel- 
dra de landing zal gebeuren. De sukkelaar heeft nog twee- 
maal een kleine geraaktheid gehad. Hij werd op bevel van 
de b.6. w^gehaald op een berrxe. We hebben er nooit nog 
iets van gehoord. 

Nevens mij Ilgt er een Duitscher.' die zich ziek houdt om 
met bij de b b. te moeten. In het zaaltje nevens ons liggen 
er drie gestrafte S.S.-mannen ; alle drie hebben ze een ge- 
slachtsziekte en vertellen openlijk voor ieder die het hooren 
kan. dat ze in Rusland er een spelletje van maakten de 
vrouwen en meisjes te verkrachten. en ze daama dood te 
schieten. 

, De S.S.-dokters laten zich Lijna niet meer zien in de 
hospitaalbarafcken. Eens is -Horstraann nog geweest om te 
verkondlgen dat « bed-opmaken het beste geneesmiddel is >. 
maar nu lacht hij al zelf met zijn eigen domheid, die hij 
vroeger emstig opnam. 

Verschuur komt elken dag tweemaal aan mijn bed zitten. 



aga 



Telkens spelen we drie partijtjes. Tusschendoor wordt er « ge- 
boomd » over alles en nog wat. Hij heeft nu ook paketten 
ontvangen. zoo veel en zoo rijke paketten dat hij vele land- 
geiiootep kan gaan bijstaan. Elken morgen komt de Brugscne 
jongen. Paecke. aan het venster en krijgt van Verschuur een 
boterham. Regelmatig komt ook een Hollandsche jongen « zijn 
aeel » halen. 

Op zekeren dag hebben we weer gevaarlijk luchtalarm. 
Alles dondert ^ davert. Verschuur heeft door het venster 
kijkend. vier honderd vijftig vliegtulgen over het kamp zien 
kruisen. Alle vensters moeten geopend worden, het regent 
scherven op het dak. alle zieken moeten uit hun bed en een 
<Ieken om de schouders hangen om snel te kunnen buiten- 
springen als er iets op de barak valt. De meesten liggen van 
zenuwachtigheid te sidderen iii hun bed. Velen zijn hoorbaar 
aan 't klappertanden. 

■ Plots hooren we het schrille georiesch van een vliegtuig 
dat boven het kamp in duikvlucht naar beneden komt. Op 
een tiental meter boven de daken suist het voorbij. Ik heb den 
pilool en de witte blinkende ster gezlen. Ze worden stout, de 
Amerikanen. Die heeft zekerfoto's genomen van het kamp. 
Boven in de lucht bengelen er enkele valschermspringers uil 
vemielde vliegtuigen ; ze drijven over het kamp in oostelijke 
richting. Plots is t weer voorbij. De sirenen loeien langgerekt. 
< Nooit zal 6r een vijandelijk vliegtuig boven het rijksgebied. 
vliegen >, zegde Goering I ■ 



6 JUNI 1944 t 

De dag was begonnen zooals elke dag in het hospitaal. 
.'s Morgans moeizaam met een stok naar de waschplaats en 
daama liggend In het bed mezelf scheren. Verschuur komt 



255 



zijn drie partijtjes spelen, nadat Rij zijn rozentrans gebeden 
heeft. De kalfakters dweilen Ket zaaltje en de geneesKeer doet 
zijn ronde. Het gaat een teetje teter. maar om goed te genezen 
zoii hlj me een inspuiting moeten geven van Heparin, een 
Zweedsch geneesmiddel dat onvindtaar is. Dan maar tlijven 
liggen en. . . lezen. 

Rond elf uur komt de verpleger Wenzel met een lacliend 
-gezicht in de zaal. Hij komt Lij Verschuru en bij mij en 
fluistert ons in het oor dat kij gelooft dat er iets gebeurt. want 
de S.S.-marmen zijn niet kj hun werk en zoeken koortsachtig 
naar landkaarten van Frankrijk. Wenzel is nog niet weg of 
daar staat Franz met en lacKend. geziclit. VerscKuur reithalst 
vragend 7 « Ja, zegt Franz, es ist soweit ». We hetben ge- 
weend van vreugde. 'Als Lij tooverslag Letten de Westersche 
Mogendheden daardoor hetzelfde prestige veroverd als de 
Russen. 

- Voorzickig worden de fcerichten die in de Duitschfr 
radio doorkomen van ujt de SctteitstuLe over geKeel Iiet 
hospitaal doorgegeven. Het sdiljnt wel dat de geallieerden 
reeds vasten voet hebten. want anders zouden de Duitscbers 
er wel triomfeerend aan toevoegen dat ze alles temg in zee 
geworpen bebben. 's Avonds booren we in bet weermacbts- 
bertcht reeds van bevige gevecbten rond Bayeux. Maar dat 
ligt reeds een paar kilometer van de kust I 't Is dus wel degelijk 
gelukt. We kunnen bet bijna riiet gelooven. Op i October 
'943 zegde Hitler nog :- « Het is volkomen gelijk waar ze 
zich een plaats uitzoeken ; de Engelscben kunnen van gelut 
spreken als ze negen uur op bet vasteland stand bouden ». 
Als ora strijd worden er dtaten gezocbt uit de bombastisebe 
redevoeringen van Hitler : « Ik beb op voorband eike moge- 
lijkheid berekend » zegde bij. < Hoe grooter een leugen, boe- 
gemakkelijker bet volk ze gelooft > I Misscbien was dat eerste 
een van die leugens ? 



234 



ANGSTIG WACHTEN 

Elke avond zien we met groot ongeduld uit naar bet 
weermacbtbericbt. Boven op bet dak staat een luidspreker en 
wanneer bet avondappel voorbij is, begint de muziek te spelen. 
Met groote belangstelling luisteren we naar Fritscbe, die de 
gebeurtenissen commenteert, naar bet wekelijkscb artikel van 
Gbebbels in « Das Reicb ». dat in de radio voorgelezen 
wordt, maar vooral de spreekbeurten van Generaloberst von 
Dittmar. In een van zijn uiteenzettingen roept bij patbetiscb 
uit « res venit ad triarios ». de laalste reserven worden in bet 
vuur geworpen. Bij de Romeinen waren dat de veteranen, 
die op de derde gevecbtslijn stonden, nu zijn bet de kinderen 
van de Hitlerjugend. 

De voomitgang der Verbondenen scbijnt eerder klein en 
traag. In de maand Juni valt. na eindelooze gevecbten. de 
haven van Cherbourg, en Caen wordt ingenomen op 9 Juli. 
-Het gaat drommels traag en dp 15 Juni beginnen de Duit- 
scbers in bun uitzendingen van een nieuw geheimzinnig wapen 
te spreken waarmee ze Londen bescbieten. Er zijn er enkelen 
die scbamper de bemerking maken « ...dat de Engelscben 
altijd moeten op bun teenen getreden worden om vooruitgang 
le maken ». , 

HIMMLER. DE BLOEDHOND 

Op een avond beeft bet appfel lang geduurd. Wanneer 
bij gegeten beeft komt Frangois mij een nieuw boek brengen. 
"Hij vertelt me wat er gebeurd is. V66r enkele weken beeft 
een S.S.-man een Rus betrapt , die op bet werk een paar 
Linnenzolen sneed uit een quden rugzak. Daarvan werd een 
rapport gestuurd naar den Lagerfiibrer, die bet rapport verder 

verzond naar Himmler. 

Dezen avond. beeft deze Rus vijf tig stokslagen gekreaen 



255 



op het appelplein en daarna werd Kij opgeKangen, maar op 
net oogentlik dat de staanplank onder zijn voeten werd weg- 
geslagen tralc de strop. De Lagerfohrer liep op het stuiptrefc- 
tende lijk toe en schoot Ket een paar kogels in het hoofd! j 
Toen nioest geheel het kamp voorhij het lijk defileereri. De 
twee schoenzolen hengelden aan den galg. 

BETERSCHAP OP KOMST 

Met een stok en steunend op den veipleger, kan ik nu 
al een paar stappen doen tot aan de deur cm een beetje op 
een hank te zitten in den zonneschijn. De heterschap blijft 
duren en ik het het gewaagd een dag op te staan. maar hel 
is den volgenden dag weer sleehter. Btjven liggen- en vochtige 
compressen is het eenige middel. Mijnheer Verschuur komt 
,nog dikwijls een partijtje spelen. Het wordt een echt amuse- 
ment. We spelen voor een sigaret of een stukje suiker. 

Hier is het rustig en stil.Ver van het kamp worden we 
hier omzeggens niets gewaar van al de drukte met de oefenen- 
de S.S.-kandidaten, de Strafkompagnie en het aankomen van 
nieuwelingen. De harakken in het kamp steken tot barstens, 
toe vol. Er wordt gestolen en georganiseerd jat het leven er 
bijna onhoudbaar geworden is. 

De paketten komen stipt regelmatig aan. De leege treinen 
die oorlogstuig in het Westen hebten afgeladen, nemen alles 
mee naar Diiitschland wat niet te heet of te zwaar is. De 
landingsoperaties hebben het getal hombardementen veraiin- 
derd en het spoor gaat weer tamelijk regelmatig. 

Ik ben nu blijven liggen zonder opkoraen en het gaat 
merkelijk betea:. Ik weeg nu 2!es en tachtig kilo en ben, behalve- 
mijn been, volledig gezond. 

Op 31 Juli worden Avranches en Granville ingenomen. 
Van tenig in zee werpen is geen spraak meer. De Engelschen 

256 



een schotel met veel lawaai op den gmnd valt of iemand zeer 

I U, J Een geU voor velen dat ze de triestige werke- 

hjkheid niet fcenden. . . 

Jc-den volgenden dag temg naar Revier 3 B. zai gaan om 
veder te her^teEen. en dat ik daar ondeLschen hTwS 
kan doen van blokschrijver. maar dat ik steeds te bed zaI 
mogen gaan a^s ik nrst noodig heb. Steunend op een stok 
kan i nu toch al een dertigtar meter gaan zonde^i^t 

Van deii aanslag op Hitler op 20 Juli in het Hoofd 
Wt.er hebben we aanvankelijk sleeks gehoord wa de Dul 

onder leidende Duitschers weinig indmk. Alleen voelden we ' 

dal tT'"' T °^^^¥? ^" <^« g-oelens "n nn^ 
dankbaarheid voor de < Gottliche .Vorsehung > die hi) uit^ 
Wmde. hoe het er gespannen had en hoe e'r weer ge og n' 
v^^erd om voor het Duitsche volk den waren toestand van 

aan met geheel meuwe middelen. Ook von Dittmar snrafc 
over een oorlog waarin het Duitsche genie hetCmenteet 
overwzcht der Amerikanen Engelschen en Russen r^rgeheel 
meuwe middelen zou breken. De Blitzkrieg met SiScf's en 
pantos was een uitvindingvan het Duitsche genie De ande 

h^jT ^^Z"^'' ^°" een grootere productie. lets nieuw" 
had de vjjand nog niet gevonden. Maar de Duitsche geleX 
Qden dat overwicht der massa b«ken door bun genie W« 
lachten en noemden dat kletspraat. ' 

Duitschland zocht naar het geheim der atoombom F 



2S7 



NAAR BARAK V B. 

Wanneer ife op mijn nieuwen post aankwam. stona mijn 
voorganger vertrekkensgereed en hij was blij mij niet veel uitleg 
te moeten geven omdat it het werk reeds kende. Hij maakte 
mij de feas van den Block over en ik teekende dat alles in 
orde was. Onmiddellijk kon ik met mijn werk teginnen. Ik 
zette mij aan de sclirijftafel met mijn ziek teen op een stoel. 
SteFan Kad deze larak sclioon opgepoetst en korten tijd nadat 
ik Ket Kospitaal vedaten Kad, werd Kij opgeroepen In de Weer- 
macht. Toen was Hein Montanus, die in de SqlirelBstute 
werkte. Blockalteste geworden van de twee Larakken. 

Hij Iwam me opzceken en zegde dat ik mockt rusten 
als mijn been Legon pijn te doen en'drulte de hoop uit dat 
we goed zouden kunnen samenwerken. Voor den volgenden 
avond noodigde kij mij uit om met Kem eens nader te komen 
Wnis maken op zijn kamertje. De verpleger was een goede 
jongen. die goed zijn best deed om de zieken te helpen. 

Nu hing er eeii geKeel andere atmosfeer in de zaal dan 
, in de maand Maart, toen alles nog onder de beerscbappij der 
communisten stond. Montanus was ook communist, maar een 
teschaafd menscK. 



KENNISMAKING MET MONTANUS 

We zitten met twee in Ket kleine kamertje dat terzelfder 
tijd dlenst doet als apotbeek en slaapvertrek voor Hein. We 
rooken een goede sigaret en wanneer ik aan Hein mijn ge- 
scbiedenis verteld beb. begint bij. . 

« Ik ben uit Wuppertbal en mijn lamilie woont er sederl 
vele tientallen jaren. In mijn jeugd was ik een ecbte wildvang 
en de traditie van de familie, die uiterst links stond, bracbt 
mede dat ik ook in de communistiscbe partij aanlandde. Daar 



258 



ik goed Lespraatt was en een pen kon vastbouden, bad ik 
aldra een goeden post weten te veroveren, maar tort daama 
Kvi'am Januari 1933 en als piepjong propagandist was it bij 
de eerste grbep die aangebouden werd; Sedertdien twam it 
nooit meer los. It Len sedert 1953 in bet concentratietamp, 
maar ik beb altijd nogal goed mijn plan kunnen trekken en 
nooit heeft er een S.S. tot mij gezegd : « Ibre Schmautze 
gefallt mir nicKt » (uw snuit staat mij niet aan) . In den 
beginne bestond de groote massa der gevahgenen uit wert- 
lieden en it kon gematlelijt een goed postje veroveren, alhoe- , 
wel de misdadigers ons ook hebben doen zweeten. 

Toen ik in bet tamp twain, werd it ondeigebracbt in 
verscbillende commando's en werd tenslotte cbef van den 
Arbeitsdienst,, It beb toen alles gedaan wat it kon om bet lot 
van de dwangarbeiders eenigszins te verlicbten. Haar ten- 
gevolge van tuiperijen werd it uit dien post verwijderd en 
werd it tellner in de S.S.-eetzaal. Reeds meer dan eens had 
de toenmalige Lagerfiibrer mij doen verstaan, dat bij bet zeer 
op prijs zou stellen Indien it voor bem eenige worsten mee- 
bracbt uit de voorraadtamer, waarvan ik de sleutels bad. Maar 
ik wist zeer goed dat ik de vijf-en-twintig stotslagen zou trijgen 
indien bet uittwam, zelfs al wist men dat bet voor den 
Lagerfiibrer was. 

Op zekeren Zondagnamiddag badden er een viertal S.S.- 
mannen bezoek van bun vrouw en ze bleven eten in de 
kantine. Daarom moest it met enkele andete kellners voort- 
werken en moesten er bij uitzondering wacbtposten rond de 
barat blijven staan. Toen bet voor deze soldaten tiaar werd 
dat men vergeten bad hen af te lessen, tlopte er een op bet 
venster en vroeg om wat te eten. It ging naar de teuten. 
boterde voor elt een paar boterbammen met een dik stut 
worst er tusscKen. Wanneer we 's avonds terug door de groote 
poort in bet kamp kwamen. ging er een van die wacbtposten 



239 



zijn boterKararaen aan Jen S.S. van dienst afgeven, met de 
temerking : « ...dat Haftling N... hem dat gegeven Kad ». 
De portter lacKt Kern uit en zegt dat KlJ ze maar moet opeten, 
Maar de andere gaat naar den LagerfiiKrer. Daar viel het 
verraad natuudijk in goede aarde. Ik weid afgezet en ward 
voor Leiooning overgetracht ■ naar de Strafkompagnle. 
« Wegens diefstal met iiJbraak > kreeg ik vijf-en-twintig stok- 
slagen. Een leugenacKtig rapport werd over geneel net gevai 
naar de Gestapo gestuurd in Berlijn. Ik heL vrucnteloos ge- 
poogd door den lateren Lsgerfiinrer die papieren uit mijn 
dossier te doen venvijderen. Niets heeft genolpen. Tpen ten- 
gevolge van de vemietiging van den stuwdam in Wuppertnal , 
geheel mijn familie om Ket leven kwam : vader, moeder, ver- 
loofde. werd mij een verlof van enkele dagen geweigerd, en 
nu willen diezelfde deugnieten dat ik als vrijwilliger zou 
dienstnemen in de S.S. 1 » 

Hein is fclaar met vertellen. De tranen staan in zijn 
oogen. Het is reeds laat. We moeten naar ted. Wanneer we 
tuiten komen is alles rustig en stil. Alleen de scnijnwerpeis 
strijken over de daken der barakken waarin duizenden dood- 
verraoeide dwangarteiders rusten tot kwart voor vier. Heih 
gaat nog even mede om spectie te nouaen in onze barak, 
geeft me een hand en wenscht « goeden nacht ». Mijn bed 
is vlak tegen den wand van de barak en door bet venster zie 
ik achter de electrisch geladen prikkeldraad de wacbtposten 
voorbijwandelen. Er is een heldere bemel. Misschien weei 
vliegeralarm I 



NACHTCONCERT ^ 

De zieken slapen reeds allemaal en 't is stil in de zaal. 
Heel zachtjes ontkleed ik me en denkend aan thuis, dommel 
ik in. Plots scbiet ik wakker. De sirenen loeien beinde en ver 



a6o 



<|oor den helderen bemel. Over Sacbsenhausen en Oranien- 
burg. nog veel verder en bijna onboorbaar ergens boven Berlijn 
als een reusachtig orgelconcert, gaat bet geloei, op en aF. 
Onmiddellijk spring it uit mijn bed en kleed me terug aan. 
J U '\f T ™P-, ^°^^" ^^ wachttorens zijn alle licbten ge- 
dootd. Volgens de intemationale wet moeten de gevangenen- 
kampen verlicbt zijn, maar de S.S. stoort zicb daaraan niet. 
Wanneer de Engelscben dan eens een bom in het kamp laten 
vallen kunnen ze spottend zeggen : « Dat bebt ge van uw 
vrienden » I 

Nu is bet mtiisstil overal in bet kamp. In de verte hooren 
we even een schril gefluit. Het is de commandant van de 
l.uhscbutz die de bewakers bijeenroept om ze naar bunne 
respectievelijke posten te zenden. Door de duistemis marcbee- 
ren er enkelen voorbij met een spade op den scbouder Hun 
stappen kraken even op het grint en dan is 't weer-stil. Eisens- 
heel in de verte, heel, beel boog. hooren we bet geronk van 
een jager. Het verdvrijnt. 

En dan, als een langzaam aanzwellend akkoord van 
pianissimo over forte naar fortissimo, de muziek der eskaders 
van de Royal Air Force. Machtig en langzaam komt ze aan- 
zetten. De reusachtige scbijnweipers van de Flak doorfcraisen 
den bemel Rondom het kamp uit alle ricbtingen, scbieten ze 
met bundels uit den grond en vomien boven het kamp een 
reusachtigen licbtkoepel van zoetende stralen. De Flak don- 
dert in de verte. als. een. ver onweer. Langzaam komt het 
gedonder dichter. De muziek van de R.A.F. gaat onverstoord 
en plechtig verder. ze overstemt en dordringt het gehlaf en 
nijdig geknal van de Flak. De lucht is vol Heine lichtjes van 
openscheurende flakkogels. Plots valt er een rood licbt uit 
den hemel ; het blijft drijven boven bet kamp. De Engelscben 
hebben het kamp gerepereerd. 

Nu verwijdert zicb langzaam het gedonder van de Flak 



en het brommen der vliegtuigen. Boven Berlijn is de Kel los- 
geLroken. Een roode gloed. is zicKttaar aan aen norizon. . Af 
en toe tllksemt er een reusacKtiglicKt in de Koogte. De gtond 
trilt, de vensteraiiten trillen. In de verte een ononderbroken- 
gedonaer. 

De Berlijners, die in 1940 de zegevierende troepen die 
tenigkeerden uit het Westen, na de nededaag van Belgie en 
Frankrijk. gek van vieugde KeHien gejuLeld en die de moor- 
denaars der Pantzerdivisionen en Stuka's onder de tloemen 
Kebben begraven. woiden nu zelf begraven onder de Engel- 
scbe bommen en de puinen Runner eigen woningen. 

Wanneer de laatste eskaders naar Berlijn vliegen. komen 
deeerste reeds temg. De Flak schiet nog erJcele keeren en in 
de verte booren we bet eentonige geronk van de terugkeerende 
bommenwerpers.. Dan wordt bet weer stil' en na enkele minu- 
ten booren we de eerste sireen die « einde alarm » aankondigt., 
Dan twee, dan drie en dan is gebeel bet bemelruim vol van 
een giganttscben jubelkreet : t is voorbij en we leven nog l 
Dan gaan de licbten i6nd bet kamp weer aan. De wacbt- 
posten wandelen weer acbter dendraad- V/e gaan terug te 
bed, want morgen is t vroeg opstaan. Zeer langen tijd is bet 
zoo elken nacbt geweest. 

PRAATJE MET MINISTER VERSCHUUR 

Na bet avondappjl mogen de zieken die kunnen gaan, 
een beetje wandelen. De geneesbeer beef t me elke.overbodige 
vermoeienis afgeraden en beeft voorgescbreven dat ik ganscb 
den dag met mijn been op een .stoel moet zitten. Ik ga maar 
eventjes buiten, steunend op een wandelstok en dan weer 
blnnen I Dan komt Minister Verscbuur mij opzoeken om bet 
nieuws van den dag te bepraten. Hi] verteit 00k zeer veel 
over zijn eigen loopbaan ; over den emancipatiestrijd der 



262 



latholieken in Nederland ; over de Nederlandscbe grondwet, 
de parleraentaire gebraifcen en tradities en over de reusachtige 
moeilijkbeden die de weerstandsbeweging ontmoet. Et zljn 
g^en uitgestrekte bosscben. in Nederland zooals in Belgie. Het 
Nederlandscb karakter is niet gemaakt voor bet werl in de ille- 
galiteit. terwiji daarentegen bet Belgiscbe volk, door de les van 
den vorigen oorlog, een goede training beeft gebad. Ik boor 
het A/erscbuur nog zeggen : < Man. wat ben ik jaloerscb op 
Men' Veraetsbeweging ». We praten ook over de 

■RI I s.l'^° ^" opeens lacbt Verscbuur. .i Een goeie, grap. 
rlor I Maar een die werkelijkbeid is. In bet martiale optreden 
van dictatoren en dictatoortjes zit er veelaLeen groote dosis ' 
,angst voor bet leven. In bun eigen oogen zijn ze niets en ze 
pogen de leegte van bun boofd en bart te vullen met bet 
gedaver van klinkende botten. bet zwieren met bun airaen. ' 
het groeten en commandeeren. Zoo is bet met Anton Mussert 
den eersten bansworst van de N.S.B. Hij had scbrik voor bet ■ 
leven aiigst om een' familie te sticbten en er de verantwoor- 
delijkheid van te dragen. Dan is bij maar getrouwd met iemand 
die hij niet bescberaien moest in bet leven. maar die bem' 
desgevallend bescbermen zou I Hij is getiouwd met zijn eigen 
^.tante. die veel, veel ouder is dan bij, de groote fubrer I 
Ue straatbengels van Amsterdam bebben er wat op gevon- 
den. hentje roept plots in voile straat, op bet toontje van 
moeder die haar .jongen roep : « Toni I » En onmiddellijk 
volgt van elders op steaat bet antwoord van den braven jon- 
■gen : « Ja, Tante ? » 

■ Verscbuur raafct bijna niet uit zijn laebbui. Wanneer 
het zoo tegen bet einde van den avond aanloopt. staat bij op 
en zegt me verleidend : « Kom. wandel nog een paar stapjes 
mede ge moet tocb wat goede lucbt bebben I » En als bij 
aet dat ik aarael. baalt bij een f ijne Hollandscbe sigaar boven 
< Zie, zegt hij, kan ik U niet verleiden ? > En telkens als bet 



263 



. over sigaren ging, zij hij lacnend : « t Is de laatste, hoor I »■ 
Langzaam, gesteund op mijn stok, ga ilc een eindje met nem,. 
en als het Belt, zegt Kij : « Gij een weesgegroet yoor mij ert 
ife een voor U. Afgesproten ? » Als ilc tinnenkom in de barak. 
KeerscKt er reeds stilte. De zieken maken zicn gereed voor. 
den nacht. 

Dezen nacKt ben ik wakker geworden van een schot. De 

. kogel floot voorbij de barak. 's Morgens wetd er uit den elek- 
trische prikkeldraad een lijk gehaald : een schotwonde. met 
zwarte brandvlekken en met een afgrijselijk vertrokken duivels- 
gezicKt. Heeft Kij den dood gezccKt of de vrijneid ? Wie zai 
bet ooit zeggen ? Morgen zaI er op het appel een minder 
gemeld worden. Dat Is al. 

S.S.-SOUTENEURS 

Reeds sedert efen paar maanden loopt de « parole » m 
het kamp, dat er eeri bordeel zaI komen. Buiten enkele pro- 
minenten, die Leweren het nieuws te hebben van S.S.-man- 
nen zelf. gelooft er nieraand. dat zeo lets mogelijk is. Maar 
nu komen er reeds sedert ongeveer 18 maanden levensmid- 
delenpaketten aan, en geen beetje. Het eten van het kamp 
zelf is 00k wat beter en overvloediger, zoodat zelfs degenen, 
die geen paketten ontvangen, 00k goed aan den kost komen. 

Enkele raalen werden er brutale gevallen van homo- 
sexualiteit tusschen « prominenten » en Russische of Ukraiihi- 
sche jongens-ontdekt. Zijn de S.S. bekommerd om de zede- 
lijkheld in het kamp of vrillen ze de homo-sexualiteit voor 
zichzelf reserveeren ? V/aarom ze eigeniijk een bordeel heb- 
ben georganiseerd, zal ' wel steeds een raadsel "blijven. 

V66r enkele weken zijn ze Legonnen met op den grond 
van het Revier. vlak tegen de dissectiezaal en bijna boven 
de lijkenhalle, een kleine barak te bouwen. De « Deutsche 



264 



AuSHistungswerke » krijgen opdracht een tiental lange sofa's 
te leveren. Het schijnt er toch van te zullen komen. 

Op zekeren dag komen er zoo uit het kamp van Ravens- 
iriick een tiental Jonge vrouwen in net Revier te Sachsen- 
hausen aan. Wegens ontucht werden ze opgesloteri. Nu kun- 
nen ze zich door ontucht vrijkoopen, want er werd hun be- 
loofd, dat ze na zes maanden dienst zullen vrijgelaten worden. 
"De nazi's. die zoo gaame op den Bijhel schimpen en beweren 
'dat daarin niets dan souteneursgeschiedenissen (Zuhalter- 
geschichten) te lezen zijn, zijn nu zelf souteneurs geworden. 
. ' TerwijI we naar den intocht dier meiden staan te kijken, zegt 
■een Duitsch misdadiger al lachend : « Nu is 't in orde : goed 
te eten, niet w'erken en wijven. Als we nu iets mispikkelen 
worden we voor ons straf vrijgelaten uit het kamp ! » Walge- 
lljke bond 11. ' 

Een paar dagen later krijgen de. barakhoofden opdracht, 
■onder hun personeel na te viagen wie er een bezoek wil afleg- 
gen aan deri « Sonderbau >. Dat is de officieele benaming 
van dit schandaal. Mijn barakhoofd heeft aan mij niets ge- 
vraagd. Vervloekte rotzakken die S.S. Ze laten geen middel 
ongebruikt om ons zedelijk kapot te krijgen. Eerst konden we 
niet gauw. genoeg krepeeren. Daama liefkozen ze ons gelijfc • 
■een boer zijn varten « om de opbrengst », maar nu de licha- 
melijke.vemietiging voorloopig is stop gezet, wordt de moreele 
vemietiging geintensifieerd. 

HET OORLOGSGEBEUREN 

Elken avond na het app^I is het rendez-vous voor den 
:gToaten luidspreker boven de barak. Al wat gaan kan is 
present. Alle vensters der barakken zijn geopend om degenen 
•die in bed liggen ook te laten deelen in de vreugde van het 
nieuws, dat goed is. 



263 



Na de doortraak in Avr&nches vallen in enkele dsgen 
Rennes. Le Mans, en Nantes, en landen de geallieerden in 
Zuid-FrankrijI: I De Puitschers melden : « Zooals we sedert 
meerdere dagen voorzien Kadden. zijn de geallieerden geland 
in Zuid-Frankrijk ». Ze vergeten te melden van « Kevige ge- 
vechten ».,Die zullen er dus wet niet zijn. De Duitscke flere- 
WeeraiacKt maakt Karen « Tour de France » I Hier en daar 
hoort men een onvoorzicntig commentaar tij Ket nieuws,. 
een die zijn vreugde niet vertergen kan. Maar dat is onvoor- 
zicKtig. Menig gevangene heeft reeds Zijn « aj » gekregen, 
omdat Klj luidop meende « dat het nu niet lang meer dureri 
zou » . Dat zijn meestal nieuwelingen. De ouderen, die reeds: 
langer in het kamp zijn. staan te luisteren.met een « ijzeren > 
gezicLt ; ze zijn zoo paraat tegen eike verklikking. Indien ge 
een van Ken vroegt wat Kij er van denkt, ge krijgt met Ket 
meest ernstige gezicKt der wereld ket antwoord : « 't Is tocK 
jammer om die scKoone WeKrmackt », Naar de nationale 
loterij in ijzeren kruisen met Keel den rimram van trillanten. 
zwaarden en palmen wordt er.niet meer geluisterd. Dat is 
plaaster op een Kouten teen. Propagandaiommel I 

Dan trekt alleman af . en in de zaien en kamertjes komen 
er van onder de matrassen en kopkiissens de verLoden kaartjea 
met de aanteekentngen hoe ver Ket staat. Elken dag is er 
vooruitgang. Maar slecKts scKoorvoetend geven de Nazi's Ket 
toe. . Ze kunnen niet verliezen I Het Zijn slecKte spelers.. En 
daarin Kgt voor ons. die in Kun macKt zijn. Ket groote gevaar. 
Met den dag groeit de angst nopens de ontknooping. V/at 
gaan ze met ons aanvangen ? 

BETERSCHAP 

Langzaam. zeer langzaam tetert Ket met Ket teen. Mel 
een wandelstok kan ik nu reeds een vijftig meter gaan. zonder 
te moeten tlijven staan van de pijn. 



266 



Dezen morgen ten ik naar Ket tureau van Ket Revier 
geweest. Voor de dentisterie staan er een twintigtal Russen 
en Ukrainers. Ze zijn ter dood veroordeeld en komen daar 
om eventueel Ket goud Qit Kimnen raond te laten wegnemen. 
Vooraan tij den ingang van Ket Revier wordt er veemarkt 
geKouden. De nieuw aangekomenen staan daar spiemaakt. 
Ze defileeren langzaam voortij Horstmann. die op een stoeJ 
zit met een rieten stok in de Kand. Allemaal moeten ze naakt 
in Kouding staan en worden dan, na een vorscKenden tlik 
van den veeknecKt Horstmann. in groepen verdeeld. 

, Opeens Koor ik vrouwen lacKen. Ik keer me om en ginds 
aaii de andere zijde van t Kospitaal komen er een paar meiden 
van Ket bordeel aangestapt. In gezelscKap van een misdadiger, 
die zoowat de rol speelt van bordeeltaas. gaan ze naar den 
Itandarts. Ze lacKen met de naakte mannenfiguren die daar 
defileeren. 

Wanneer ik terugke'er iri mijn tarafc. is Minister Ver- 
icKuur daar : of ik dezen avond niet een partijtje kom dam- 
men? Natuurlijk I 's A.vonds 2;itten we samen in den kelder 
van Kospitaal 2, waar VerscKiiur een taantje gekregen heeft 
els arcKivaris. Er staan twee bedden, een tafel. twee stoelen 
en kasten vol met overlijdenspapieren van gestorven gevan- 
genen. Er zijn nieer dan twintigduizend doodspapieren [ I Ik 
Ket een dambordgemaakt en we spelen. We rooken een 
Karel I en onwillekeurig denk ik aan Ket gedicKt van O. K. 
Van Laey « Het ScKaakspel » 1 

AVONDWANDELINGEN 

s Avonds na Ket appel. wanneer Ket al mogelijk was te 
itaan.en te gaan, ging ik regelmatig wandelen. Dan eens met 
-Prof. Dr de Saint Otin, dan weer met Minister Vander- , 
Poorten of Minister VerscKuUr ; soms. 00k met een GriekscK 
flud-minister Nikolopoulos of met een JoodscK muziekdirec- 



267 



teur. Dan weid er gebatLeld zonder eind over letterkunde, , 
kunst, politiet, over Griekenland en zijn kunst, over de eman- 
cipatie der KatKolieken in Nederland en Ket communisttscL 
gevaar na den oorlog. 

De successen aan Ket westelijk front gaan tlik- 
semsnel. De Anglo-Amerikanen geven aan Hitler een 
lesje in Blitzkrieg-Voeren : Marseille, Toulon. Bordeaux, 
Amiens, Rouen, Dieppe. Arras en Verdun zijn reeds geval- 
len. Wat gaat er met ons gebeuren ? Zullen de geallieerden 
een pauze inleggen v66t de ' Sregfriedlijn of er ineens door- 
breken ? ' . 

Wanneer de radio-luidspreker Ket weermacKtKericKt aan- 
kondigt, Kaasten we ons om tij Revier V te staan. Steeds is 
Ket nieuws goed, maar de gelijkmatige eentonigKeid van Ket 
leven in Ket kamp; af en toeslecKts verstoord door een 
opKangeri) of een lucKtalaitn. werkt opKitsend op de zenuwen. 
Er Kangt electriciteit in de lucKt. ieder voelt net. Wanneer 
en Koe zai Ket onweder losbarsten ? 

Er is een comrnissie van Koogere S.S.-mannen in Ket 
kanjp aangekomen om de gevallen van diefstal en omkooperij 
tusscKen de gevangenen en S.S.-mannen van Ket kamp te 
ondeizoeken. De gevangenen. die op Ket oogentlik de mees- 
ters zijn in Ket kamp. een kliekje misdadigers van de gemeenste 
soort, Kebben een Keel net van bespieding en verraad door- 
Keen Ket kamp en op alle commando's georganiseerd. En deze 
boeven zijn er in geslaagd de aandacKt van deze commlssie 
af te leiden en te vestigen op zoogezegde politiek'e samen- 
zweringen die er zouden gesmeed zijn met Ket doel Ket kamp 
te overrompelen. Verkllkking en verraad zijn overal aanwezig. 
Ieder spreett nog alleen met zijn intiemste vrienden. Het zou 
werkelijk jammer, zijn. na meerdere Jaren van ruwen strijd om 
Ket leven. nu nog Ket slacKtoffer te worden van bescKuldigin- 
gen en er zware straffen om op te loopen. 



268 



OPHANGERIJ IN WALDCOMMANDO 

s Avonds komt Mr VerscKuur mij als naar gewoonte 
opzoeken. « Zeg. weet ge Ket al. Flor ? vraagt Kij me met 
een bedmkt gezicKt, Ze Kebben dezen namiddag in Wald- 
commando twee Hollanders opgeKangen. Ze werkten samen 
als metaalbewerkers aan een boormacKine. Bij vergissing bad- 
den ze twee raetalen platen in de macbine gestoken. De boor 
brak ; de motor stond geblokkeerd en brandde uit. Over dat 
arbeidsongeval werd er door den werkmeester een bericKt op- 
gesteld aan den LagerfiiKrer. Deze bericKt verder naar Hiram- 
ler en twee maanden later kwam de veroordeeling tot den 
strop. OndertusscKen Kadden.de twee Hollanders, die aan 
niets meer dacKten, in Ket zelfde commando verder gewerkt. 

Op zekeren dag. in den loop van den namiddag. weer- 
klinkt Ket bevel dat geKeel Ket commando meet aantreden 
in Ket boscK. Warmeer de gevangenen alien aangetreden zijn, 
wordt de veroordeeling voorgelezen. De galg staat reeds klaar 
en de twee Hollanders worden in Ket bijzijn van Kun werk- 
makkers in Ket boscK opgeKangen. De lijken worden in een 
kist. op den wagen. sameh met de galg, terug naar Ket kamp 
gebracKt en naar Ket crematorium vervoerd. 

Op een oogenblik dat DuitscKland's nederlaag zeker is. 
Kijna een voldongen feit is. begaan deze bandieten nog zuike 
moorden. Wat staat er ons alien te wacKten ? Onwillekeurig 
denken we aan de uitlating van Horsbnann : « Vooraleer de. 
Russen Kier zijn, zijt ge allemaal opgeKangen ; daarvoor is 
er nog koord genoeg in DuitscKland ». 

VerstKuur is er diep door ontroerd. Het eenige wat men 
qoen kan is pogen er niet aan te denken. We gaan naar den 
kelder waar Kij werkt en we spelen een partijtje dam. Maar 
VerscKuur Is er niet bij en verliest. Wanneer ik opsta kijken 
we mekaar in de oogen en ik zeg Kern : « Laten we dezen 



260 



avond voor die twee ongeluKkigen oidden, dat is net eenige 
dat we voor hen doen kunnen >. Maar dat zouden nog de 
laatsten niet zijn. 



T KAN VERKEEREN ^ 

\Ve neDDen In onze tarafe een patient getregen uit hos- 
pitaai 111. Niemand, ook de geneesneer niet, tan zeggen \vat 
hem eigenlijk scheelt. De meeste jongens, alien hooge num- 
mers, kennen hem niet. Ik ken hem maar al te goed. Hi) is in 
1942 verpleger geweest in de amtulancie. Hij ging er groot 
op, dat hij hoerenaroeider geweest was en het in het kamp- 
tot verpleger gehracht had. Hij had me huitengesmeten met 
den wensch mij nooit meer terug te zien. omdat ik tevrlend 
was met Fritz MuIIer, een katholiek verpleger. AIs communist 
was hij ook opgesloten in Block 58, de strafhiock. en door de 
hulp van vrienden had hij er kunnen ultgeraken en was nu 
in het hospitaal « ondergedoken >, 

Op zekeren dag kwam hij naar mij, cm te vragen om 
ook te kunnen koopen in de cantine. Ik merkte dat hij me 
niet herkende en heh hem in zijn onwetendheid gelaten. 

Er loopen meerdere van die raadselachtige patienten 
rorid in het hospitaal. want de S.S. gaat nu te leer tegen 
alle hekende cbmmunisten. Dat is het gevolg van de kuiperijen 
der misdadigers, die nu heer en meester zijn in het kamp en 
die ten alien prijze zich willen verdienstelijk maken. Ze krui- 
pen hinnen in.de « luchtbescherming », de « Lagerpolizei » 
en hezetten nu alle zoogenaamde sleutelposten. Hoe meet 
communisten en over het algemeen « poIittsche.> zijn kunnen 
verdacht maken van samenzwering en doen aanhouden. hoe 
Uever zij het hehhen. De misdadigers. die in nomlale omstan- 
digheden in de gevangenis zitten, zijn hier de handhavers der 



270 



orde op hun manier. Zij zijn de legelmatige bezoelers van het 
hordeel en voelen zich gelulkig in het kamp. Maar ze hopen 
alien nog eens S.S. te worden. vooral nu de regeering dringen- 
de nood heeft aan manschappen. Wij denken: soort zoekt 
soort. Bandleten zoeken malkander op. of ze nu het S.S.- . 
uniform dragen of een nummer met groenen misdadigers- 
driehoek er neven,- 



RAZZh\ VOOR BLOCK 58 

Dezen morgen is Hein Montanus ons niet korrien groeten 
als naar gewoonte. Hiittel, de schrijver. van Barak 5 A, waar 
'Hein slaapt. komt vertellen dat de Lagerpolizei hem, samen 
met Reintjes. Balhom en nog een vijftal verplegers, is komen 
aanhouden. Ze werden opgesloten in harak 58. Daar zit 
reeds een heele groep Blpckaltesten_ vooiarheiders en andere 
gevangenen. De harak is door wachtposten met waakhonden 
van het overige kamp afgezonderd. Af en toe hoort men er 
kreten van pijn uit opstijgen. Er loopen allerlei vertelsels rend 
over de onmenschelijke mishandelingen. Geheel den dag moe- 
ten de gevangenen vijzen sorteeren en af en toe worden ze 
opgeroepen voor een ondervraging en dan is het een gehuil 
van alle duivels. . 

Verplegers hehhen er een 'gevangene uitgehaald die meer 
dan honderd stckslagen gekregen had. De spieren van zijn 
achterste waren tot moes geslagen en in het bed moest hij 
op zijnen huik liggen. 

Na enkele dagen keeren ze terug in het kamp, maar 
geen enkele W iets lossen nopens de redenen van opsluiting. 
Er heerscht nu in het kamp een ware epidemie van wan- 
trouwen en « spionitis >. - - 



GRAAF HARDENBERG 

Sedert enkele weken is in het Kospitaal graaf von Har- 
denLerg opgenomen. Er wordt gefluisterd dat hij mee tescW-, 
digd werd van deetiame aan den aanslag op Hitler van 
20 Juli. Hi; gaat nu verplaatst worden en tomt tij mij in de 
barak, samen met graaf von Haller. de vader van den mili- 
teiren commandant van Berlijn, die wegens deelname aan 
den 20n Juli, opgetiangen vyerd met een iieele groep samen- 
zweerders. Hardenterg is zeer zwak, KiJ Keeft tweemaail een 
zelfmoordpoging begaan : de eerste maal wanneer Kjj werd 
aangehouden scKoot bij zicfi twee kogels door de borstkas ; 
■ de tweede maal sneed bij met een schaar de beide slagaders 
over in zijn polsen en bovendien lijdt bij aan de suiterziekte. 
Ik ben Hardenberg gaan afhalen in Barak i. Met zijn 
techteraim over mijn scbouders gaat bij langzaam en sukkel-, 
acbtig. Wanneer bij in de zaal bij mij ligt, bebben we snel 
kennis gemaakt en met stukkenen brokken vemeem ik een en,, 
ander over onzen nieuwen patient. Hij beboort tot bet oude" 
adellijke geslaebt der Hardenberg, Een van zijn voorouders 
was samen met Scbamborst, Gneisenau en von Stein grond- 
legger van de grootbeld van Prulsen. Bij het einde van den 
wereldoorlog, in 1918, beeft bij zicb als jongen van 17 jaa'r 
vrijwillig, aangeboden voor bet front. Zijn linkerarm werd 
afgesGhoten. werd temg vastgenaaid aan zijn scbouder en 
bengelt nu macbteloos nevens zijn lijf . Gedurende dezen oor- 
log was bij in den staf van Generaal-Veldmaarscbalk von • 
Kluge. Maar toen von Kluge door den Sicberbeitsdienst « geli- 
kwideerd » werd, nam Hardenberg ook ontslag en trok zicb 
terag op zijn goed in de nabijbetd van Kiistrin. 

Over den aon Juli beeft hij nooit iets verteld. want het 
onderzoek van de Gestapo was nog niet ten einde. Regelmatig 
weid hij geroepen en dan moest ik bem begeleiden naar bet 

272 



tureel buiten bet kamp wear de Gestapo zetelde. Wanneer 
we door de poort gaan, moetik melden en roep tot den wacht- 
post : « Nummer 40981. und Graf Hardenberg « I « Wat ? > 
roept de wacbtpost. bier zijn geen graven, opnieuw I » Ik 
roep : < Nummer 40981 und ein Haftling, voriibergehend aus 
dem Lager ». Dan scKreeuwt de S.S. : « Vooruit varkens, die 
ge zijt, scbeert u weg, bier zijn maar alleen zwijnen, ik zai 
. u leeren graven I > Hardenbeig scbudt bet hoofd. Wanneer 
ik met hem. binnenkom in bet bureel, zegt me de Gestapo- 
man : « Let er op dat Herdenberg goed veraorgd wordt ». Ik 
knik ja en verdwijn terug. 

Wanneer ik twee uur later Herdenberg afbaal en met 
hem terug in onze barak ten. breng ik bem een scbotel baver- 
moutpap. Hij scheurt van den honger. Hardenberg krijgt wel 
een beetje meer eten dan de anderen, maar wat is dat voor 
een man van meer dan twee meter lang. Ik boud een kleine 
loespraak tot bem : « Zie, Herr Graf, ik doe dat niet omdat 
die bond van 'de Gestapo bet gezegd beeft, maar omdat ge 
door uvv daad bewezen bebt. dat er nog goede Duitscberszijn. 
Gij bebt een klein beetje goed gemaakt van al het leed dat 
ons door uw landgenooten aangedaan werd en daarom geef 
ik u bavermoutpap, die ik gemaakt beb met de laatste resljes 
van de pakfcen, die mijn vrouwke mij gestuurd beeft ». Har- 
denberg dankt me en dnjkt me de band. Ik blijf nevens hem 
Zitten. Op zijn bed ligt de vertalrng van het Nieuwe Testa- 
ment en de Psalmen door Doctor Martin Luther, en ik vraag 
Hardenterg. mij eens te willen verklaren boe bij een zelf- 
moordpoging in overeenstemming brengen kan met de christe- 
lijke moraal ? « Acb ja,. zegt bij. er bestaan in onzen adelstand 
gewoonten waarmee zich de « liebe Herrgott » maar moet 
accoord verklaren > I Wanneer ik hem er op wijs, dat gebeel 
de crisis die bet Duitsche volk nu doormaakt. in laatste. instan- 
tie haren oorspiong vindt in het feit dat het volk van Sint 



273 



Bonifatius ontrouw geworden is aan het Christendom en zijci 
groote histotische rol verspeeld. neeft door Lutter te volgen, 
zegt Hardenberg zachtjes : « Gij oordeelt daarover natuurlijk 
als KatKoIiek met de strengheid der inkwisitoren » I « Ja, anl- 
woord ik, zeker inet de strengheid der inkwisitoren. maar tk 
vertrand U niet op een brandstapel en heb daarvoor.ook geen 
lust. Gij ziet. ik Kelp U, j « Op dat punt is er tusschen ons 
een afgrond ». zegt Hardenberg. « Die moet verdwijnen »v 
voeg ik er aan toe. ; 

STUDIE 

Gedurende de middaguren van to. tot 2. wanneer alle- 
man slaapt. studeer ik elken dag. Minister . VerscLuur KeeFt 
me « de Monarchia » van Dante iri de vertaling van Jan 
Asser, geleend. Ik heb me met papier dat ik « geoiganiseerd >, 
heb, een stevig schrijfboek laten maken en rriaak een schoone 
samenvatting en teeken nota's op. Daama heb it de « Reden 
an die Deutsche Nation » van Fichte doorgewerkt en er veel 
interessante nota's uit opgeteekend. 

Op zekeren dag wijs ik Hardenberg op een tekst in de 
« Reden » en ik lees hem die voor. < Zie, indien Fichte dat 
nu schreef, zou hij zeker gevangen gezet worden of misschien 
wel opgehangen worden wegens « defaitisme >. Hardenberg 
lacht en zegt me al spottend. : < Ha, ha, gij klaagt van de 
S.S. en ge krijgt bier de gelegenheid om het materiaal samen 
te brengen vodr nieuw boek tegen Duitschland * I « Niet 
tegen E)uitschland, Herr Graf, maar wel tegen de Nazi's ». 

Door een tusschenpersoon ben ik er in gelukt.mijn kerk- 

boek uit mijn vahes te doen halen. Op zekeren morgen ben 

. ik er in aan het lezen en staat plots Hiittel nevens mij. Ik had 

hem niet zien komen. Hij trekt een vies gezicht. Nu kan hij 

eenigermate vermoeden waarom ik vroeger met aem. niet 



274 



wenschte te debatteeren over het communisme. Hij doet me 
opmerfcen dat ik daarmede voorzichtig moet zijn. Dat betee- 
keiit zooveel als : dat staat me niet aan, houd er maar mee op. 
Hij dpet nu den dienst van Blockalteste en wil zijn gezag 
doen voelen. 

Tusschendoor heb ik ook de gelegenheid karakters te 
bestudeeren. De donkere krohkelwegen van de misdadigers- 
psychologie bij den verpleger Juhus Thiemann, die als provo- 
cateur optreedt voor refcening van de bizondere commissie die 
de gevangenen naar Block g8 stuurt. Steeds poogt hij me on- 
vooKzichtige uitlatingen te ohtlokken door in kameraadschap- 
pelijk-vertrouwelijken toon, te schimpen op de schoften van 
deS.S. . ■, . . 

Ik moet bok geheel den inkoop van de cantine regelen 
voor onze barak en het is eigenaardig na te gaan hoe de zieken 
nog, als uitgehbngerdee wolven vechten voor een stukje bedor- 
ven kaas waar de maden uitkruipen. Wanneer ergens in 
Bedijn een magazijn door de R.A.F. kapotgesmeten word, 
krijgen wij de verdorven levensmiddelen. De S.S.-Standarte 
had een contract met de Kindl-brouwerij 6m eike week een 
bepaald getal vaten caramelbier te koopen. Daar de meeste 
S.S.-mannen weg zijn. krijgen we nu ook regelraatlg bier ; 
verder af en toe een beetje rauwe aardappelen. 

Elken morgen houdt Horstmann zijn veemarkt : naafete 
magere spookgestalten van gevangenen die arriveerden uit 
andere kampen. defileeren voorbij. Ze worden gekeurd als 
vee. Als vee staan ze daar een ganschen tijd naakt aan te 
sehuiven. In den laten voomiiddag komen uit naburige kampen 
Jodinnen omhet doctorsvisiet te passeeren. Magere voi-mlooze 

■ spookgestalten. waarin men vmchteloos naar een reslje vrou- 

■ wenschoonheid zoekt ; magere beenen als stekken' vol zwarte 
plekken, de sporen van etterbuilen, kaalgeschoren koppen, 
mager^,ingevallen gezichten eii vuile beenderige handen. Van 



275 



de buste mijft er niets over en ze gaan met geLogen trommen 
rug, een waar visioen van spookgestalten uit de kel. 

AIs het S.S.-wijf met de karwats. eventjes niet oplet, 
gaat er hier of daar dicKttij een deur open en een gevangene 
deelt een paar stulken Lrood uit. Elfcen dag komen er ook 
Poolscne, Russiscne en Franscne vrouwen ter veraorging. Dan 
liggen onze mannen op den loer om in een oogentlik, als er 
geen toezicht is. lets eetbaars te geven. 



TRANSPORT UIT VUGT 

Er is een groot transport uit Ket kamp van Vugt,\egen 
s HertogenboscK. aangekomen. AUemaal Hollanders en Bel- 
gen, waarvan velen reeds de verscnrikkelijke reis van Breen- 
donck naar Vugt heLLen doorstaan. De meesten worden 
ondergebracht in de groote Kallen van de Heinkel-faLrieken 
die buiten dienst zijn. De zieken komen in net Revier. met 
enkele verplegers en we zien er een ecnte overstrooming van 
Belgen : Marcel Louette (Fidelio). Andr^ Rosseeuw, Jean 
Verweyen. Albert Decoster, van Goedsenboven, Victor 
Legros. Roland Meyers en vele anderen. Elken dag boudt 
Horstmann ofwel Gaberle, veemarkt tusscben Revier I en 
Revier II. 

Reintjes, de baas van bet bpspitaal. spant zicb in om al 
de Belgiscbe geneesbeeren en verplegers uit Heinkel weg te 
nalen en te doen opnemen in bet bospitaal. 

Er gebeurt in die dagen een ware revolutie. Doctor Pistor, 
de man van de proefkonijnen, is wegens eeri gebeimzinnige 
reden in ongenade gevallen bij Baumkiitter. Er wordt gerezeld 
van trafiek in verdoovende middelen en van knapenbefde. 
Hij boudt zicb enkelenlijd ziek en zai weldra vrijkomen als. . . 
S.S. -doctor 1 . ^ 



276 



Vele geneesbeeren verdwijnen en worden vervangen 
door Belgen of Hollanders. Reintjes komt nie opzoeken 
en zegt me : « Ziet ge- wat ik allemaal doe voor 
de Belgen 1 V^/eldra wordt er lachend gezegd dat bet bospi- 
taal.. dank aan Reintjes, een Belgiscbe kolonie geworden is. » 

Ik beb vemomen dat er in bet bospitaal III een Jezuiet 
ligt en naast me met bem te gaan kennis maken, om eventueel 
wat nieuws over iriijn broer te vememen. Het was E. P. Van 
Oostayen. Weldra babbelden we vertrouwelijk over den toe- 
stand in Belgie en de oorlogskansen : « Voor wanneer bet 
einde en de bevrijding ? » 

Pater Van Oostayen beeft eerste-klas-werk gepresteerd. 
Met een kalm lacbje vertelt bij, boe dikwijls bij de Fold-' 
polizei en de mannen van den arbeidsdienst om den tuin 
geleld. beeft en jongens gered voor deportatie^ Hoeveel onder- 
duikers, arbeidsonwilligen en saboteurs en spionnen bij bem 
redding en bulp kwamen zoeken. Onze pater was in goede 
betrekkingen met Monseigneur Gramann, de Duitscbe 
aalmoezenier van bet prison van St-Gillis, dien ikzelf ook nog 
gekend bad in 1941. Deze Duitscbe prlester verklaarde aan 
Pater Van Oostayen : « Ik bewonder bet Belgiscbe volk, dat 
zoo fclein is maar zooveel groote belden telt. Ik beb zelf meer 
dan driebonderd terdoodveroordeelden bijgestaan in bun laat- 
ste oogenblikken. Van deze driebonderd zijn er slecbts enkelen 
die geweigerd betben te biecbten en te communiceeren. In dat 
laatste oogenblik ziet men boe diep het Cbristianisme in uwe 
volksziel vastzit. Allen bebben. alvorens te sterven. vergiffenis 
gescbonken aan bun vijanden en zijn met bewonderenswaar- 
dige kalmte en rast, de meesten zonder blinddoek, gevallen 
met den kreet : « Leve Belgie 1 », « Leve de Vrijbeid 1 » of 
« Leve de Koningl » Ik sidder van bewondering wanneer ik 
er aan denk, boe een Belg sterft voor zijn land ». Deze woor- 
den. zdbals Pater Van Oostayen ze berbaalde, bebben mij 



zeer diep getrof fen en ik heb ze ditwijis Lij mezelf . KerhaaU. 
om mezelf moed in te spreken. 

Pater Van Oostayen was een fieilig en clapper priester, 
die zonder omhaal van woorden of groote getaren, zijn apos- 
tolaatsroeping naging en zeer veel goed deed in ket lamp, 
zonder ook maar in net minst zicK van de wijs te laten Lrengen 
door de terreur en de banbliksems van de S.S. en de misda- 
digers. ' . 



ANDRE ROSSEEUW .^ 

Op zekeren dag komt een geesfelijke. die als patient in 
- mijn zaal ligt. mij verwittigen dat een Beig op sterven ligt in 
Hospitaal III en ik zou goed doen er eens naartoe te gaan om 
eventueel zijn laatsten vnl te Kooren. De .geneeslieer en ver- 
plegers hebten Kem opgegeven en kijken er niet meer naar. 
Wanneer ik Kem eindelijfc gevonden beb, ga ik naar den 
geneesKeer en vraag boe bet er mee staat. en ik krijg als 
antwoord : « Hij beeft nog vier-en-twintig uur te leven >. 
Onbeweeglijk ligt bij daar op bet lage ijzeren beddeken. Zijn 
"gezicKt blinkt van bet koorstzVveet en de neusgaten steken vol 
stof. Erbannelijk om aanzlen. Langzaam en stil v^rtelt bij ; " 

« Ik ben Andre Rosseeuw uit Merksem. Ik ben aani de 
Duitscbers verkocbt door mijnen besten vriend, die voor dat 
verraad loo.ooo frs kreeg. Ik reed voor de O.T. en beb acbter 
een dxibbele wand van mijn camion tweebonderd zeven en 
zestig geallieerde. valmschermspringers naar de kusl vervoerd, 
waar we een sector van wacbtposten hadden omgekocbt. Daar 
kwamen de Engelscben met bun stormbboten de mannen 
afhalen. En toen bet spel ontdekt weid. zijn. er meerdere 
soldaten van de Webrmacbt omvergescboten. Maar mij beb- 
ben zen niet gevonden en ik kon verder doen en voerde de 
Engelscben dan naar bet maquis in de Ardennen, vanwaar 



278 



ze over bet maquis van Savoyen naar Spanje en Portugal 
sufckelden. Daarvan bebben de Duitscbers nooit iets geweten, 
maar mijn vriend is gaan venaden, dat ik de kostbaarbeden 
van een synagoge verborgen bewaarde en daarvoor werd ik 
aangebouden en misbandeld ». De tranen biggelen over zijn. 
koortsige wangen. « Nu ga ifc sterven. Als glj terugkomt in 
bet vaderland, zeg dan aan mijn vrouwke dat ik baar om. 
veiglffenls vraag voor bet leed, dat ik baar beb aangedaan., 
maar zeg er bij dat bet allemaal geweest is voor ons landje ». 
Ik was diep ontroerd en poogde Andre te troosten en 
bem te overtuigen dat bij niet zou sterven. Ik beb bem een 
zakdoek gebracbt, en verscbe tbee en koffie en klein gesneden 
gebakken aaidappelen die ik bem in kleine stukjes met een 
koffielepeltje gevoederd beb, en Andre is er door gekomen. 
Enkele weken later wandelde bij reeds in bet zonnetje, maar 
in.Februaii 1545 werd bij naar bet kamp van Bergen-Belsen 
gevoerd en sedertdien beeft niemand er nog iets van vemomen. 



DE EERSTE MIS 

Gisteren zegde me Eerw Pater Van Oostayen. dat hij er 
aan denkt de H. Mis te lezen. Hosties. Missaal en een doekje, 
dat als altaardoek dienen kan. beeft bij reeds. AUeen wijn 
, ontbreekt nog. maar bij is op bet goede spoor om een beetje te 
« organiseeren » 1 Ik zou moeten zorgen voor iets dat dienen 
kan als kelk en als ciborie. 

Uit de medicljnenkast beb ik een medicijnglas weg. . , ge- 
nomen en een scbobn aluminiumdoosje, breed genoeg en niet 
te diep, zai als ciborie dienen. 's Avonds breng ik bet naar 
Barak 15 bij Pater Van Oostayen. De verpleger beeft reeds 
gesakkeid dat bij zijn medicijnglas niet vindt, maar ik gebaar 
van hlets. 



279- 



Na 9 dagen zoeken kondigt de Pater me gedurendeonze 
avonJwandieling op het appelplein het goede nieuws aan, 
dat Kij wijn Keeft. Onmiddelliik ga ik in denkelder van 
Revier II de NederlandscKe oud-minister VerscKuur vinden. 
Hij werkt er in Ret archief van Ket Kospitaal en daar zai de 
groote geneurtenis moeten plaats vinden. Na enkele momenten 
van overleg komen we overeen voor i a uur stipt op toekomen- 
den Vrijdag. Verschuur zaI zijn medewerker, een JoodscK 
muziekdirigent, onder een of ander voorwendsel wel tuiten 
krijgen, ozodat we op Let middaguur, gedurende de middag- 
rust, wanneer de S.S. weg zijn en alles in Ket Revier slaapt 
geKeel alleen zijn. 

Een moeilijklieid blijft op te lossen. Pater Van Oostayen 
zegt me. dat de portier. die communist is, hem kent als priester 
en hem nooit Binnenlaat tuiten de reglementaire bezoekuren. 
's Zondags van 3 tot 5. Goed,. ik Leschik als tarakschrijvet 
over alle fprmulieren en schrijf hem een doclorsrecept met 
- valscK handteeken, om naar de massage te komen- in den 
kelder van Revier I. Maar dan moet ik daarop 1 1 uur schrijven 
want om 1 a uur, wanneer wlj Leginnen kunnen, ligt alles stil 
en kan er niemand voor Lehandeling in het Revier. Dat is pok 
al niets. Pater Van Oostayen komt om 1 1 uur triomfant den 
communistischen CerLerus voorhij, verdvwjnt in den kelder 
van Revier J, komt door een onderaardsche gang in Revier II, 
kliiht daar weer tot op het- gelijkvloers en verdwijnt tusschen 
Revier II en Revier III om in mijn harak Revier 3 B. te helan- 
den. waar hij in een hoekje achter een hed verscholen zit, te 
wachten tot het twaalf is. . ~ 

Wanneer de verpleger in de zaal roept « Mittagruhe ». 
verdwijnt Pater Van Oostayen stilletjes naar de catacomben 
van Revier II. Daar wacht hem oud-minister Verschuur. Ik 
volg een paar minuten later. De medewerker van Verschuur 
wandelt met een -mend over en weer tusschen Revier I en 



a8o 



Revier II. In het voorbijgaan zegt hij me : « So. mein lieher 
Peeters, jetzt habt ihr unten euere Ruhe ». Wanneer ik hene- 
den kom, is alles reeds gereed. De deur wordt op slot gedraaid. 
Wanneer er onraad is liggen beide vrienden elk in een bed 
— er zijn er maar- twee '■-> ik leg een biblotheekboefc open 
nevens mij op tafel en ben aan het lezen. Nu kan de Mis. 
begtnnen. 

Op een kast, waarin de overlijdenspapieren van rond de 
twintigduizend gevangenen martelaars opgestapeld hggen.. 
leest onze Pater de H. MiS.. Is er een schooner altaar dent- 
baeir? Langzaam en zonder eenig teeken van overhaasting, 
leest de Pater de misgebeden. die ik sedert drie jaren niet meei 
gehooid heb; Zijn kazuifel is zijn gevangenenjas met op den 
rug het gevangenenmerkteeken, een Andreaskruis in bruine- 
verf . We zitten getweeen op onze knieen achter hem. Af en 
toe bonst mijn hart yan opwinding. wanneer uit de holle 
verte van den oiideraardschen gang bet geluid van naderende- 
voetstappen weerklinkt. maar weer uitsterft. De Consecratie- 
nadert. Verschuur is zeer biitroerd ; tranen biggelen in zijn 
oogen en wanneer hij op het plechtig moment de oogen sluit.. 
rolt er een dikke traan van zijn wangen. God is nu met ons. 
eike zenuwachtigheid is weg. Ik denk ,aan de eerste Christenen 
in de Catacomben. We communiceeren beiden en wanneer 
de mis ten einde is wordt alles snel weggeruimd. Pater Van 
Oostayen geert me enkele partikels mede voor zieken. die hij 
vorigen Zondag de communie beloofd heeft. Ik noteer de zaal, 
het bednummer en den naain. Nog duizelig van het grootsche- 
gebeuren dat wij bijwoonden.verlalen we beiden het kamertje. 
Paler Van Oostayen heeft in zijn doosje een zeventigtal par- 
tikels bij, waarmee hij zooveel gelukkigen maken kan. Aan 
de poort spreken we af voor onze avondwandeling. Ik keer 
terug en ga aan drie zieken ons Heer dragen. 

Drtemaal hebben we dat kunnen doen. Toen gebeurde 



a8i 



het op een avond dat de Lagerfiihrer plots in dat tamertje 
binnenviei.en er een groepje. . taarters onLdelte, ik.geloof op 
Kerstmisavond. Onmiddellijt tegon een onderzoek om den 
Schnapps en het goud te vinden. De gevangenen verzekerden 
-bij hoog en bij laag, dat er nock Schnapps noch goud was. 
Maar die predikers der zuivere moraal ZTjn zelf zoo Servers, 
dat net er tij hen niet in kan, dat men kaartspeelt alleen om 
het plezier van te spelen. Van dan af was er « dicke Luft », 
zooals men in S.S.-jaigon zegt en riskeerden we het niet meer. 



NIEUWS UIT BERLIJN 

We hehhen in onze zaal een voorarbeidcr gekregen van 
een commando dat overal gaat helpen de puinen oprttimen 
na de bombardementen. Eerst heeft hij met zijn ploeg gewerkt 
in Hamburg, nu werkt hij in Berlijn en hi; geeft ons beschrij- 
vingen van paniek en vemieling die aan het laatste oordeel 
doen denken : het eene Wis over het andere gesmeten, reus- 
achtige bommentrechters in de straten, vemielde Metro- 
tunnels, waterleiding, gas en electriciteit :' spoorstaven die 
gekromd boven de ruinen van uitgebrande gebouwen 
uitsteken, geheele asphaltstraten die tranden als vuur- 
stroomen doorheeri de stad, menschen die vermoeid. vuil- 
en hongerig zijn. Zedeloosheid op groote scKaal 's- nacKts 
in de Luftscnutzbunkers, bandelooze promiscuitut van Duit- 
Eche vrouwen met buifenlandsche werklieden. miserie en 
ellende ^ionder eind en zonder naam. De R.A.F. laat de. 
kracht van haar eskaders voelen. Elken nacht, wanneer het 
weer er eenigermate doorkan zijn ze daar : heele zwermen 
gonzende norzels, die over onZe vijanden dood en verderf 
uitstorten. De kansen zijn gekeerd I Maar, hctben we het 
laatste al gezien ? Wat zai het worden ? 



aSa 



NIEUWE MEESTERS, NIEUWE WETTEN 

Na zeker een twintigtal keeren te hebben aangekondigd 
dat hij ging vrijgelaten worden, is de dag dan eindelijk ge- 
komen. Reintjes is weg en wordt enkele dagen later in zijn 
fuhctie vervangen door Georges Wiber. een Duitscher die als. 
politick vIucKteling in Antwerpen leeide. 

Montanus is nu bij de S.S., dat is een vriend minder. 
Hij was vriendelijk en goed voor de zieken en zijn medcwer- 
kers. zonder dubbelzinnigbeden of kronkelwegen. Hij kende 
geen cbicaneerderij. Nu komt in zijn plaats de kreupele dwerg 
Hani Hiittel, een Berlijnsch communist, leider van een groep 
nudisten. Reeds vroeger had hij eens met mij willen discus- 
sieeren over politick en toerr ik hem zegde dat het geen zin 
had, momelde hij, dat hij dat wel vcrwacht had dat een profes- 
sor niet redetwisten wil met « een proleet zooals ik 3>. Van 
toen af was hij reeds bot en kibbig. Met de eerlijkheid neemt 
hij het zoo nauw niet. Hij houdt enkele Noren, die nog paket- 
ten krijgen uit Zweden, in bet bospitaal en in mil daarvoor 
paart hij natuurlijk mee van den inhoud der paketten, alhoe- 
wel hij meer te eten heeft dan hij gebruiken kan. Uit do 
Franscbe- paketten die van Zwitserland komen. langvingert bij' 
cigaretten, koffie, « Bohnenkaffee », de afgod der Duitschers,, 
niettegenstaande de beweringen van pseudo-doctor Ley 1 

Reeds berbaalde malen heeft hij me doen opmerken dat 
dat studeeren, waamnee ik me bezighoud, hem niet aanstaat. 
Enkele dagen later deugt mijn werk niet meer. alboewel er 
nooit een bemerking op te maken was geweest. Herhaaldelijk 
komt hij om de minste prutsen reklameeren en op zijn poot 
spelen. Maar met een virtuositeit die weinigen hem zullen 
nadoen, past hij het typiscb Duitsche beginsel toe van « lok- 
ken en afstooten », het systeem van <; Zuckerbrot und Peit- 
scKe >. 



283; 



Op zefceren dag feomt hij me vmden en stelt me voor in 
zijn « comBinatie » te koraen. It zou de Fransclien moeten 
gaan vinden en de cigaretten ult Kun paketjes aftroggelen . . 
cm verf te koopen, om de tarak te schllderen. Hier pinkt 
nam veelbeteekenend. Kategoriek heb ik geweigerd en Ham 
antwoord : « Goed, dan gaat Ket ftissclien ons twee j. I 



HUTTEL, DE S.S.-LAKEI 

Ik sprak oyer Ket geKeele geval met Frariz BallKom, die 
me al lacKend zegde ; « Ja. ja, dat is voor S.S.-OterscKar- 
fiitrer FaLisch dat Huttel cigaretten ronselt ; hij poogt zijn 
positie van Blockalteste te verstevigen door cigaretten te 
leveien ». Het eenige wat ik doen kon was drommels oppassen 
om geen aanleiding te geven tot straffen. 

Maar op den dag voor Kerstmis gelbeurele tet dat ik Lier 
verdeelde van de cantine gedurende een vliegeralaim. Plots 
wordt in de zaal het licht aangeknlpt en nauwelijks Iieb ik 
de gelegenlieid om te roepen : < Licfit aus I > of Hani staat 
daar en maakt een theater van alle duivels. Den volgenden 
dag weet Fabisch, de S.S.-dief, reeds wat er geLeurd is en 
na een kort verhoor, gedurende hetwelk ik me niet verdedigen 
inocht, wordt ik gestraft om « een week tn het kamp te gaan 
slapen » Dat was een straf die nieuvv ingevoeni was sedert 
men m het kamp overal met vier in twee tedden sliep. Maar 
tpen het er op aankwam naar het kamp te gaan, bleek het • 
dat ik er hiijven moest. Huttel had de nieuwe Blockalteste , 
reeds gaan opraalcen en ik mock heel eenvoudig niet meer 
uit de barak. De twee gevangenen die hier hadden samen- 
gewerkt. waren twee communisten, Harri ■ Hiittel en Hans 
Demetz, de « eminence grise » in het hospitaal, die door 
Baurakiitter belast werd met alle vuile karweitjes. 



a84 



Het Kerstmisfeest was heel en al hedorven door deze 
gemeene fcuiperijen. Ik ging mijn enkele boeken toevertrouwen 
aan Verschuur en begaf me op 3 Januari naar het kamp. 
De Blockalteste, 00k een Duitsch communist, ontvirig me op 
een stortbui van gemeene' scheldwoordeii en dreigde me op 
transport te sluren. Dat inzicht heeft hij ook gehad, want met 
alle. mjddelen heeft hij niij belet het noodige te doen om in 
een commando te komen. Men begon reeds degenen die geen 
commando hadden op transport te zenden. Maar tenslotte 
doet ook eeti Blockalteste niet meer wat hij wil met iemand 
die reeds drie jaren kampleven achter den rug heeft. Dat 
belet niet dat ik alle moeite beb moeten inspaimen om te 
ontsnappen aan het transport naar. . . Bergen-Belsen. waar er 
zooveel gestorven zijn. We wisten toen in Oranienburg nog 
niet wat er eigenlljk in Belsen gebeurde. Maar ik heb steeds 
als beginsel in het kamp genomen : houden vyat ge hebt als 
het er eeriigszins doorkan. want als men in dat geval verandert 
zijn er negen kansen op tien dat de verandering een ver- 
slechting is. . ,. 

VAN 3 TOT 21 JANUARI 1945 

'Achttien dagen die mij een eeuw loegeschenen hebben. 
Juist was er een transport vertrokken en elken dag dreigde het 
gevaar dat er zou een begin gemaakt worden met het opmakfen 
van een nieuwe lijst gevangenen zonder werk. Alles wat 
kreupel was of niet werkte moest weg. ^A/at geeft men er om 
dat in zoo'n omstandigheden de geallieerden naderen of 
blijven staan, wanneer elke dag voor u het onheil meebrengen 
kan van een transport in open beestenwagens door een viies' 
weer dat alles kraakt. Dat wacbten was iets onuitstaanbaars. 

Elken morgen gaan we staan tusschen barak 11 en 1 a, 
om bij den Arbeitseinsatz te geraken. Wanneer dit niet ge- 



283 



lukt. is Iiet den ganscKen dag gaan zitten in een toude barak 
om er electrisclie draad uit te plukfcen en Ket koper te recu- 
pereeren. En dan.weer gaan aanscWiven en staan trappelen 
van ae kou voeten en weer juist, zooals in 194a, ganscK den 
dag nongeren. - - 

Terwijl we daar staan te wacKten. komt de aartstandiet 
Maschke voorLij. Hij is tijna gekleed als een S,S.. gewapend 
met n knuppel jaagt Kij vier ter dood veroordeelden voor zich 
uit. Met den knuppel slaat Kij op Run kale scliedels. dat Ket 
klinkt gelijk bij bet cricketspel. De slacbtoffers zijn bescbul- 
digd van diefstal gedurende luchtaanvallen. Ze werden reeds: 
_ afgeranseld als kafzakken. Ze dragen drie zwarte kruisen op 
bun voorboofd en beide wangen met pek gescbildeid en nu 
gaan ze naar de gaskamer. 

We bebben in ons gezelscbap van < draadplukkers > 
een vadertje Musset. Een lange magere man, boogleeraar in 
de Aardrijkskunde en deken van de faculteit van Wijs- 
begeerte en Letteren aan de Universiteit van Caen. Dooi 
bet Amerikaansob Rood Kmis beeft bij van zijn vrouw een 
brief gekregen uit Parijs. Zijn buis staat nog recbt. maar -de 
Universiteit, waar al zijn studiemateriaal lag, is totaal , ver- 
nield. En wezenloos staat vadertje Musset. vol treumis cm 
zijn boeken, voor zicb uit te droomen, terwijl bij van den 
grooten bonger de korsten opeet van zijn eige'n zweren. Een. 
weerzinwekkende ruine. 

: Er is dezer dagen een transport uit bet Oosten toege-- 
komen. Enkele IDuitscbers waren gedurende meerdere weken 
zonder eten in de vreeselijkste kou opgesloten met Russen 
en Polen. Onderweg bebben de Polen en Russen -in den 
wagon de Ehiitscbers vermoord en gedeeltelijk opgegeten. Bij 
de aankomst van de trein beeft de Lagerfiibrer een onderzoek 
doen instellen en eeri twintigta;! van deze menscbeneters der 
nieuwe orde werden zonder veroordeeling doodgescboteri. 

286 



De bonger in bet kamp wordt vreeselijk en daar er veel 
minder orde en tiicbt is, wordt er veel gestolen en gevocbten. 
-We slapen nu al met vijf In twee bedden. Het leven in de 
barakken is een ware bel geworden. Wanneer bet avond 
geworden is, ga ik een dag naar Verscbuur, die nog steeds 
arcbivarls is In bet bospitaal, en de andere dag ga ik wandelen 
met Pater Van Oostayen. Dat beeft zoo geduurd tot 1 1 
Februari. 

■ Eindelijk beb ik geluk. We krijge'n eenen anderen Block- 
alteste, een socialist, een waarlijk goeden man, die zicb alle 
moeite getrqost om de orde te bandbaven en de gevangenen 
van zijn barak bebulpzaam te zijn. Twee andere socialisten, 
de Rijksdagafgevaardigde Cbristian Wittrock, uit Cassel, en 
de tbef van bet personeel in.de Deutscbe Ausriistungswerke, 
spannen samen en op 2< Januari beb ik werk. Eindelijk is 
de nacbtmerrte van bet transport weg. 

TERUG IN DE D.A.W, 

Na ongeveer aebttien maanden sukkelen kom ik terug 
in de D.A.W. Intusscben is er veel gebeurd. De Russen staan ■ 
nu reeds voor Stettin, Frankfurt aan den Oder en Ktistrin. 
Elken morgen bij bet appel, wanneer er woidt geroepen : 
« Mutsen. . . ab r> booren we in de verte de bevrijdings- 
muziek van de Russiscbe artillerie.' Maar bet gaat met tus- 
scbenpopzen en af en toe is er weer een vervelende stilte. 
Van uit bet Westen' niet veel nieuws. De bombardementen 
beginnen weer toe te nemen, rhaar de beide tronten zijn 
voorloopig geimmobiliseerd. ... 

Er komen nog regelmatig transporten uit bet Oosten. 
Vele zieken zijn er bij. Een-groep is te voet naar Oranienburg 
gekomen uit een kamp in de oostelijke Karpatben. Die konden 
nog naar bet W^esten, maar als ze met ons zoo iets aan- 



287 



vangen dan loopen we recht in de AmeribanscRe linies 
bvacuahe heeft voor ons. gezien ons centrale positie, geen 
zm I Wat dan ? t Is teter er niet over na te denfeen en te 
aanvaarden wat komt. 

In de D.A.W wordt it aan het werk gesteU als vulca- 
msateur van gaanasters. In de werlcplaab Kangt een walge- 
Iijke stank van vioeitare gummi, Benzine' en poeder. De voor- 
arbeider is een Weensch communist, die sedert meer dan 
twinbg jaar in KopenKagen vi-oont en vastgezet werd vi^egens 
Ulegale communisUsdie propaganda. De .commando-scKriiver 
^ een Noorsch cbmmunist. Anetei ontvangen nog.trieven 
en paketten mt DenemarW en Zweden. Ze Uten nog 
een goed leven^ Voor alien die aan den anderen Wt van 
het Westelijk front wonen. Keeft dat opgeWden : geen 
bneven meer, geen nietiws Sedert Augustus van verleden jaar 
en geen paketten meer uit Belgie. Er zjjn nog enkele malen 
paketjes gekomen van Ket Intemationale Roode Knris uit 
Z,w.tserland maar er zijn er veel te, weinig. "t Is slecKts ^en 
druppel in den afgrond van cnzen Konger 

BiJ het werk zit ik tussclien een landbouwer uit Ket 
Oroot Hertogdom en een advokaat uit Ljlitljana. Hij was 
^chter m een militate rechttank tij de partisanen van Tito. 
Aip verlooWe was Roode Kmis-zuster in het partisanenleger. 
Ae werd gevangen door de Italianen eH samen met een viif- 
tiental gewonden die ze veaoigde, in een spelonk omver- 
gesctioten. Hij zelf werd gevangen genomen en in een Italiaan- 
sche gevangenis opgesloten. Toen Italie capituleerde. werden ' 
al die gevangenen naar Deutsche concentratiekampen over- 
gebracht. . 

Op het werk gaat de tijd tamelijk snel voortii We 
praten over alles en nog wat. De advokaat vertelt over het 
leven en de avonturen der partjsanen in Servie. in Bosnie 
en nerzegowina. 



288 



In het karap is het leven treurig. We slapen nu met 
vijt m. twee bedden. Het weer is zeer koud, hijna zoo koud 
als iri den winter van 1941-43. Uit het Oosten komen nog 
immer transporten en regelmatig komen groote legervracht- 
vvagens met bevroren gevangenen. Ze zijn op de eindelooze 
wegen neergevallen van uitputting en levend tevroren. Een 
kamion die de wegen volgt. heeft ze alien, levende en dooden 
door mekaar, opgeladen. In het hospitaal tusschen tarak I en 
a worden ze afgeladeh, heele vrachten lijken en stervenden 
Uegenen die aan het station van Oranienturg en in Berlijn 
werken. vertellen van gansche treinen met vluchtelingen uit 
hetUosten die daar aanfcomen. In open kolenwagens zijn ze 
veHrokken. de Baltenduitschers; de tewoners van de Romin- 
terheide van Gmnbinnen. Eydkau, Dantzig. Koenigsterg. 
allemaal oucTerlingen meisjes. vrouwen, kinderen en enkele 
buitenlandsche arheiders, met valiezen, mondvoorraad. kinder- 
wagentjes. Ze zijn meerdere weken onder weg getleven in een 
uiterst strenge koude Velen zijn tevroren, velen dood of 
doodelijk ziek geheel versteven. Sommige wagons Bevatten 
nog slechts ijken en alles is in' een vreedzamen slaap tedekt 
onder een dikke laag sneeuw. ^Wanneer de deuren worclen 
opengeschoven, rollen de lijken op de kade. 

Het crematorium van hst kamp werkt dag en nacht De 
buitencommando s die ten Oosten van Berlijn werken, komen 
het een na het andere Linnen. De hevolking stijgt aanhoudend 
en elken dag vertrekken er transporten verder naar het Westen 
door de bijtende kou, hijna zonder ravitailleering. Bij het zien 
van al die transportmlserie wordt de vraag nopens onze eigen 
toekomst steeds een meer beklemmend raadsel. Wat gaan die 
beulen met ons doen 7 

Op een avond staat het appelplein hijna vol nieuwen. 
Het 2i)n Hongaren, waaronder veel Joden. en ze komen te 
voet uit Budapest. Ze vertellen dat er velen onder weg zijn 



289 



gevallen en afgemaakt werden. Uitgeput en mager staan ze 
daar met kapptgeloopen voeten ; velen leggen zicn op den 
besneeuwden grond te slapen. Ze zullen nog tien kilometer 
moeten gaan cm te worden ondergetradit in de fabrieks- 
hallen van Heinkel. 



FEBRUARl 1943 

Maand van de afscKuwelijtste massamoorderij in 
DuitscKIand. Alles wat- niet marclieeren. maar toch nog reizen 
kan en geen werk heeft. moet weg 1 Elten dag worden in de 
verschillende commando's gevangenen afgedankt. Allen wor- 
den op tijzondere lijsten opgeteekend en opgesloten in kjzon- 
dere tarakken. Bijna elken dag vertrekken groote groepen van 
twee- of drieduizend man. Ze ketben een oude doos bij met 
enkele Heine pratsen to. Ze bebben een schotel. een lepel 
en een deken. Enkele uitzonderingen zijn er 's ■nacbts in 
geslaagd uit die isoleerbarakken te vlucbten. Onder deze 
gelukkigen bevond zicb de populaire ruitenwasscber van het 
kamp. de Hollander Louis Aerts. 

Elken dag staat daar een transport van kreupeien, 
arbejdsloozen. muzelmannen, arbeidsonwilligen en onnooze- 
laars die denken dat ze naar de Amerikanen gaan. Uren staan 
ze in sneeuw en vorst met een deken over bet bootd gelijk 
oude vrouwkes. Met vijf tegelijk krijgen ze elk een brood en 
verlaten het kamp door de graote met bet opscbrift : < Arbeit 
macbt Frei ». . 

Gebeel de Barak 13, waar de priestets en dominees 
wonen, die niet werken ;■ een deel van bet bospitaalpersoneel 
met bijna alle patienten van bospitaal g B. moeten weg. 
Onder ben bevinden zicb Minister Vanderpoorten, Minister 



290 



Verschuur. Minister Nilolopoulos. Prof, de Saint Obin 
Albert Uecoster, Jean Verweyen, Abraham Van Dalen 
pastpor Vincie. ondeipastoor Pieraid. de secretaris van den 
bisschop van Roermond, en vele andere goede vrienden Allen 
weten dat de reis zeer hard zai zijn. maar niemand. oot niet 
degenen die achterblijven, weet dat bet leven in het lamp 
van tSergen-Bilsen zoo vreeselijk zaI zijn. 

Er is ook een razzia geweest onder de hekende com- 
munisten. De S.S. wil ze liefst 200 ver mogelijk van het 
Kussische tront wegvoeren. en Hani Hiittel, de Blockalteste 
die mij juist op tijd uit het hospltaal buitenwierp, om met 
de zieken niet op transport te moeten, moet nu zelf mee. 
Ik heb dat s^echts enkele dagen na zijn vertrek .vemomen 
van Oraat Hardenberg aan wien it elken dag den tekst 
^n het vveemia^tbericht breng. De Graaf vertelt me dat 
Uberscharfubrer Fahlsch den rugzak van Huttel doorzocht 
heett alvorens hem te laten gaan. Daarin bevonden zich 
rond de 800 Franscbe sigaietten, die Huttel uit de pakjes 
gestolen had. Huttel kreeg een paar goeie oorvegen van 
^abisch en deze behield de sigaretten voor zich zelf I 
De Omat glimlacht en zegt me : « Ge ziet. Hen: Profes- 
sor, eerhjk duurt niet alleen het langst. maar is zelfs een goede 
manier om er levend uit te lomen. Waart gij nog in bet 
hospitaal geweest. ze hadden u zeker op de transportlijst 
gezet. en nu is het omgekeerde gebeurd. Wie een put graaft 
voor een ander. . . > i- s ■- 

Oct de Noren gaan weg. saraen met de Denen. Het 
^weedsche Roode Kruis stuurt camions en officieren om het 
transport te doen. De autobussen bebooren tot het modemste 
type inet centrale verwamiing. comfortabele zetels en breede 
spiegelraiten. Eie gevange^e trijgteen paket mee op de reis. 
Ue begeleidende Zweedsche officieren groeten de S.S niet 
/Ce zijn stug en ongenaathaar. Een glimp uit het andere leven 



agi 



is doorgedrongen. Een sterte arm heeft een groep veroordeel- 
den uit deze Kel veriest en onder ^degenen, die de gelukhge 
Noren en Denen Ketten zien weggaan, loopt onmiddellijt 
Ket gerucKt dat ool de Franschen, Belgen en Hollanders zul- 
len geKaald worden. 

Er tornt nu toch In Ket kamp een zetere oplucMing. 
Er is meer plaats, ieder keeft zijn ted weer en na het afscKu- 
welijte spektakel van vertrekkende en aankomende transporten 
komt er vifeet een betrelckelijke rust tenig in Ket kamp. Maar 
niet voor langen tijd. Want geleidelijk worden nu de voedsel- 
rantsoen'en verminderd, zoodat we de laatste vier weken kainp- 
leven nog slecKls go gram Krood en nauwelijks een liter 
teetensoep (rutabagas) per 04 uur kri}gen. 

De Konger wordt een ware obsessie in Ket lamp. Alle 
vrienden vermageren met den. dag. Velen worden in enkele 
weken tijds terug «muzelman». Velen loopen rond in Ket 
lamp met de oogen steeds naar den grond gericKt. zoekend 
gelijk straatKonden naar lets eetbaars.*'Rond een afvalKoop 
vol bederf en onuitstaanbare stank, acKter de keulen, spelen 
zicK soms walgelijke tooneelen af. De Kongerlijders tegen de 
met ossenpezen bewapende .S.S. en voorarbeiders, bestormen 
den afvalKoop. En als er een een Kandyol van die 
stinkende rotKeid bemacKtigd Keeft, bergt Kij dat weg in zijn 
broekzag gelijk een goudzoeker die een scKat wegsteekt. Hun 
Kolle oogen branden van de Kongerkoorts : Ket zijn waanzin- 
nigen, die in den dollen kamp cm Ket leven Kun eigen dqod 
vreten. Knuppels en ossenpezen baten niet. Als de bewakers 
een groepje acKtervo^en, doet een andere groep een aanval 
op den mestKoop en ze sleuren de vuiligKeid van rottende 
kooMaderen en bietenscKlHen in natte slierten acKter zicK. 
Best is, niet veel daar voorbij te wandelen. want een kwade 
slag is gauw gegeven. 



29 a 



SCHRIJVER EN PREDIKANT ' 

Na Ket vertrekder Noren is Ket postje van commando- 
^hrijver onbezet en ik spreek met den voorarbeider daarover. 
-Hi] antwoordt me dat Kij 00k aan mij gedacKt Kad en spreekt 
«"■ "^f m^^l: den werkmeester. Het komt in orde. Ik Keb van 
geheel Kef commando Ket laagste gevangenennummer, meer 
dan drie jaar kampleven acKtei; den rug en als de voorarbeider 
mij aan den werk-meester voorstelt. Kekijkt Kij mij alsof Kij 
vragen wilde : Koe is zoo iets mogelijk ? - 

Ik word nu secretaris van Ket commando. Zeer gemak- 
icelijk en weinig werk. Het grootste deel van den dag slentert 
de werkmeester doorKeen de andere werkKuizen en als mijn 
werk af is kan ik studeeren. Het scKrijfwerk voor Ket com- 
mando doe ik in aanwezigKeid van den werkmeester. Als Kij 
weg is Kaal ik de « GescKicKtspKilosopKie > van Hegel, uit 
mijn scKuif en studeer. Ik maak er een overaicKtelijke samen- 
vattmg van en teeken zinnen op die me bijzonder treffen. 
Ooebbels Keeft in « Das ReicK »• eens een artikel gescKreven 
onder den titel «,Der FJiKrer >. Vele zinnen zijn bijna letterlijk 
geletterdiefd uit Hegel's gescKiedenispKilosopKie \ Wanneer 
ik aan den voorarbeider. die een ontwikkeld communist is 
deze uittrekseis laat lezen. staat Kij verstomd Koe een pKilo- 
soot als HegeL die door de Maixisten zoo vereerd wordt 
zulke « Nazi-Iiteratuur » gescKreven Keeft. Ik blijf met- Kern 
loch goed kameraad. Een. Wiener is nu eenmaal tocK geen 
tanatiekeling zooals de yerdomde Prais. 

Wanneer de voorarKeider oot weg is. Kaal ik tusscKen 
de voering van mijn vest mijn « Manuale CKrislianum » uit 
om liet evangelie van den d*ag te lezen. Daarvan maak ik een 
_sainenvattlng, want nu al de, priesters weg zijn, Keb ik mijn 
gewone wandelvrienden Van Oostayen en VerscKuur niet 
meer, en een FranscKman, die wist dat ik Ket Nieuw Testa- 



293 



ment Kad. twam me vragen om voor enlcele Kajotters en 
Katholieke werklieden regeWtig een Heine toespraak te 
houden. Elken ZondagnamicUag en soms ook op weekdag- 
avonden, ga ik met enkelen wandelen die elk een eel te letden 
KebLen en die op Run teurt het semaqentje KerKalen voor 
drie andere katKoIieke gevangenen. 



Ofe JUDEN SINET UNSER UNGLUCK 

Op zekeren dag Keeft de werkmeester uit louter ver- 
veling het kaaitenBakje gegrepen waarin de volledige « gevan- 
genenidehtiteit » opgeteekend is van alien die in ons com- . 
mando werken, en plots keert hij zicK naar mij en vraagt : 
« Is er Kier een Jobd in Ket commando ? » Ik antwooid i « Ja, 
sedert zeven dagen. » « Roep Iiem eens hier. ». Ik ga den 
■Jood halen, die voor den werkmeester in houding gaat staan- 
De angst slaat in zijn oogen te lezen. Nu ontspint zich vol- 
gende samenspraak : 

^ Zijt gij Jood? 

I— Jawel, werkmeester. . 

^ Van waar zijt gij afkomstig ? 

^ Uit Czemowitz in Roemenie, werkmeester. 

^ Hoe oud zijt gi] ? 

-- AcKt en dertig jaar, werkmeester. 

-' Hoeveel leven er in Europa nog van de uwen 7 

De Jood wordt zenuwacktig, de vraag is een beetje 
onduidelijk gesteld en liij kent den, werkmeester niet. 

^ Ik Keb in Lublin gezien dat de S.S. mijn vader. mijn 
moeder, scKoonmoeder en scboonvader, mijn vrouw en mifa 
drie kinderen, mijnzuster en twee scboonbroers in de gas- 
kamer bracken. Ik wilde mee In de gaskamer gaan. rnaar een 
S.S.-man Keeft me vas^egrepen en gescbreeuwd : « Gij niet. 



294 



I 



JoodscR varken, gij kmt nog werken ». en zoo ben ik de 
eenige die overblijft. . \ 

'- Hebt ge hier goed werk ? 

— Ja, werkmeester. 

"" ^iet ge wel. als ge u goed gedraagt, wordt ge door 
ons goed behandelt. Trap bet af I 

De Jood slaat de hakken tegeneen en gaat terug naar 
zijn werfctafel. 

WEER ONRUST 

In het fcamp gaat het er nu toe als 'in een duivenkot. 
JNooit komt men nog tot nist. Vier- vijf maal worden we in 
andere groepen ingedeeld en naar andere barakken gebracht. 
Steeds opnieuw nieuwe gezichten en andere buren aan tafel 
■en in de slaapzaal. Er wordt gestolen dat men niets nog mag 
iaten liggen. It geloof niet dat het kamp zal; geevacueerd- 
worden, maar..Keb toch al mijn voorzorgen genomen. Een 
. goed paar schoenen heb ik ^geoilganiseerds., een paar reserve- 
kousen, een onderbroek, een hemd, windels om wonden te 
verbinden vaseline, een doosje balsem en een pakje pillen 
tegen buikloop, zijn met enkele boeken en mijn kleeren geheel 
mijn bezit. Gedmende de nacht steefc ik alles onder mijn 
Jcopkussen. Mijn pennemes is gestolen en een zakmes, dat ik 
mij had aangeschaft, heeft de S.S. afgenomen. Op alle com- 
mando s wordt er een valseh alama van evacuatie gegeven 
om de gevangenen te doen buitenkomen met alles wat ze in 
hoeken en fcanten verboigen hebben. Gedurende het lijfonder- 
zoek.is een andere groep S.S.-mannen bezig de werfcplaatsen 
le dooizoeken. Mijn kerfeboek heb ik eigens onder het Zand 
weggestokeni De S.S. zoekt.naar wapens, rnaar neemt alles- 
af wat niet toegelaten is of wat ze zelf kunnen gebmiken. 
In de barakken van het kamp eveneens algemeene door- 



295 



zoeking. Is dat cle voorbereiding voor de evacuatie of voor de 
uitlevering van Ket kamp ? Wie weet Ket ? ' ■ 

Het gerucKt loopt rond dat de « DeutscKe Ausriistungs- 
werke » van BucKenwald door een tomtardement vemield 
werden! Er komt bevel van de algemeene centrale van alle 
D.A.W. overal de machines in de barakfcen van net kamp te 
plaatsen en de gevangenen onder te trengen in de werktiuizen 
van D.A.W. De Nazi's Ketten liever dat wij doodgebom- 
bardeerd worden, dan dat bun macbines vemield \Vorden. , 
Maar 't is reeds te laat. De barakken in bet kamp bebben; 
alle een bouten vloer en de scburken bebben geen cement 
meer om er de macbines vast te zetten. 

Het weer wordt stilaan beter en de tombardementen 
worden weer beviger. Bijna elken avond moeten we in de 
barak blljven. Er zijn enkele Konderden paketten van net 
Canadeesche Rcode Kruis aangekomen. Ze dragen geen ver- 
melding van natlonaliteit en geen namen. De aanbcudende 
verplaatsingen in de barakken beletten bet opstellen van lijs- 
ten. We zuUen er nooit lets van zien. 
■• , Na een van de bombardemenfen op Oranienburg is de 
electriscbe stroom onderbroken en we keeren reeds tegen vijf . 
uur terag in bet kamp. We moeten voorbij de goal van bet 
voetbalveld defileeren. Ze bebben er eenen in opgebangen 
met v66r bem een plakkaat : « Ik ben een dief I ■» Zijn magere 
vingers met lange vuile nagels, staan als de klauwen van een 
roofdier en Uit zijn mond loopt er zeever over zijn jas. Op 
bet boofd vertoont bet lijk builen en bloedvlekken, sporen van 
de misRandelingen. Hij beeft in den strijd voor bet leven, 
den dood gevonden. 

We booren elken morgen duidelijk het kanori uit bet 
Oosten. Als de Russen nog een sprong doen zijn ze Berlijn 
voorbij en zijn wij bevrijd. Amerikaanscbe pantserspitsen 
staan voor Maagdenburg. 



296 



VROUWEN IN HET KAMP 

Gedutende drie uur was de bel losgebroken boven 
Oranienburg en omgeving. De gevangenen zijn zeer bang en 
de chef van de D.A.\V. meet ze met den revolver terug 
in de scbuilplaatsen jagen. Dat zijn kelders waar bout. teer. 
benzine en die opgestapeld liggen I De eskaders van de 
R.AiF. doorkruisen de blauwe lucbt in alle ricbtingen. We 
zien hoe ze bun reusachtige torpedo's lossen. Heel de atmos- 
meer dreunt gedurende bet vallen. Op een oorverdoovend 
gefluit voigh een reusachtige knal die de aarde en de muren 
■doet beven. "De Flak schiet verwoed, maar zonder succes. 

Overal regent bet kleine en groote bomscberven. De 
lucbt is doorstreept met witte pluimen die langzaam in bet ijle 
verawinden. Het eene eskader volgt bet andere en wanneer 
eindelijk in de verte bet einde-alarm signaal weerkllnkt als een 
langgerekte kreet van pljn, regent het over ons nog wolken 
kalkstof en gaan er over. Ket kamp en de D.A.W. groote 
zwarte rookzuilen uit de brandende omgeving. Weer is de 
electriscbe stroom onderbroken en we keeren terug in het 
kamp, Waar we tot tegen den avond blijven rondwandelen. 
In de verte is er een rosse brandgloed aan den horizon. 

Het bombardement was in hoofdzaak gericbt op het 
■station van Oranienburg, de ijzergieterij van Kaiser en de 
fabrieken van Auer, waar talrijke vrouwen uit het kamp van 
Ravensbriick werkten aan de fatricatie van gasmaskers. Met. 
groepjes komen de vrouwen binnen. DeLagerfiihrer van het 
vrouwenlamp had hevel gegeven dat ze zich zouden ver- 
spreiden in de bosschen en daar er van geheelde fabriek 
en bet kamp niets hruikbaars meer overbleef, kwamen de 
vrouwen naar ons kamp. Enkele barakken werden in allerhaast 
geruimd om onderdak te verschaffen. Er waren veel dooden. 
De gewonde vrouwen worden ondergebracbt in de half "leege - 
Barak 5 B. 



297 



TerwijI ik op de Linnenkomende groepjes vrouwen sta 
te kijicen.. marcKeert er een kolonne jongetjes voortij, alien- 
van Leneden de lo jaar. Ik had ze nog niet gezien in Let 
kamp. Ze zingen en gaan op stap. Hoop der toekomst I 



BOMBARDEMENT OP KLINKER 

EDten dag en elten nacKt hebLen we nu luchtalaim. 
s Morgans komen de vliegtuigen gewoonlijk opzetten rond 
naif .elf. Dan duuit Ket tot kort na twaalf. In den loop van 
den namiddag Begint ket concert gewoonlijk rond fialfdrie en 
duurt tot vier uur, half vijf. In den loop van den nacRt is er 
meestal alarm van zooKaast de dulsternis gevallen is tot rond 
twee uur, naif drie van den morgen. De entele gevangenen 
die nog met opmiiningscommando's naar Berlijn gaan, ver- 
tellen over de toestanden aldaar dingen die tijna nief te 
gelooven zijn. - . 

Maar ook in Ket kamp is het leven een ware hel. Sedert 
ongeveer veertien dagen Is er geen water meer. We kunnen 
ens niet wasscnen, ook kleeren en kousen worden niet meer 
gewasschen. De closetten zijn gesloten en tuiten dienst ge- 
steld omdat.er geen water is. Nevens eike tafak is er een 
put gegraven en de gevangenen moeten maar op een stok 
zitten cm Run BeKoefte te doen. Weldra hangt er over geKeel 
net kamp een onuitstaanBare stank. We kunnen noch schotel,. 
nocK lepel wasschen. GerucKten doen de ronde dat de S,S. 
een poging doet om de typKus te doen uitLreken. 

Er is geen electrische stroom meer en er worden taarsjes; 
< geoi-ganiseerd », maar nauwelijks KebLen we ze 's avonds 
ontstoken om een paar lijnen te lezen, of daar loeit de 
sirene reeds. Rond Ket kamp wordt er gescKreeuwd : « Licht 
aus I » Alle kaarsjes worden uitgetlazen en in de duistemis 

298 



i I 



r 



Hijft er nlets anders te doen dan te ted te gaan : rusten voor 
_ de vermoeienissen die misscKien nog komen. De gevangenen 
die dienst doen als LuftscKutz,. onder leiding van den tandiet 
MascKke, patrouilleeren door Ket kamp en ranselen Kier of 
daar een sukkelaar af , die per ongeluk te laat op « straat » 
loopt. ■ 

De nemel is Kelder. Het zai dit jaar een vroege zomer 
-zijn. De activiteit in de lucKt Koudt van geKeel den nacKt 
niet op. We Ketben dien nacKt niet veel geslapen. De 
lucKtafweer is fel verzwakt de laatste dagen. Gevangenen die 
in Ket arsenaal van de Adolf Hitler-Standarte werken. Ketben . 
reeds verteld dat de lucbtafweerkanonnen naar Ket front 
gestuurd werden om: dienst te doen als pantzerafweer. De 
ontreddering neemt stilaan overal de bovenKand en met al 
onze miserie is Ket kamp, in vergelijking met daarKuiten, nog 
een oasis van orde en tucKt. Enfcele keeren is Ket geen appel 
geweest, maar weldra is alles weer terug in orde. De Konger 
wordt verscKrifckelijk. 

Zooals naar gewoonte gingen we dien dag naar Ket werk. 
■ 's Morgens kregen we een Kalve liter afgekookte witte kool. 
Daarmee moest Ket gaan tot den middag. In den loop van den 
morgen Kadden we enkele malen in de verte lucKtalarm ge- 
Koord. De scKrik zat er reeds in en de sirenen werken ver- 
duiveld op de zenuwen. die reeds door ondervoeding zoo 
ellendig verzwakt zijn. Over den middag gaan we niet meer 
in Ket kamp. er is tocK niets te eten. Degenen die Kun scKijfje 
brood van den vorigen avond tewaard Ketten, zitten Ket nu 
op te snoepen gedurende de korte rustpauze. De anderen 
liggen in.de zon of leunen tegen den muur. Zooals tijna 
elken middag. komt Louis Kiebooms mtj opzoeken en we 
vvandelen, samen met den voorarteider. of rooken een sigaret. 
Wanneer Ket signaal weerklinkt gaan we alien weer aan Ket 
■werk. 



299 



Zou er vanJaag geen alarm zijn? We Iietten er schrit 
van, maar we kunnen het moeilijfc misseh. zoo'n JucKtig^ 
alarm dat alles traait en scKudt. Rond half drie Kuilen de 
sirenen over geKeel de street : de sirenen Wen de kazeme 
der S.S.. de sirenen in Oranieriburg en Sachsenttaiisen en 
nog veel verder, natiwelijks KoorLaar door de KeHere voor- 
jaarsIucKt. Wanneer dat jammetlijk geKuil ophoudt valt er 
een doodsclie stilte in, men toort de droge bladeren over tet 
Zand ritselen en verder in een andere werkplaats schreeuwt 
een S.S. dat we in den fcelder mbeten. 

Stil komen ze aanzpemen, altijd groeiend. altijd sterler. 
De lucht is nu vol geronk, alles trilt mede : de wanden. de 
grond, de aarde, alles tromt en trilt. Onze zenuwen zijn tot 
scheurens toe gespannen, maar we zien niets. Plots roept ei 
een ; « Zie ginds I » Allen kijten op, en in de rlctiting 
Oranienturg, maar veel verder wemelt Hgt van metalen stipjes. 
Ze keeren en komen en gaan gelijk een vlucht duiven op zoek 
naar de til', t Is scnoon cm zien, Hier en daar rosse vlekjes 
van rlakDommen die opentarsten. Ze naderen. maar fcruisen 
in alle ricntingen. Opeens lost er een een reusacKtige witte 
colonne naar teneden ; alles davert en dreunt. 't Is alsof er 
nevens ons een sneltrein voortijdondert. Plots een gigantiscKe 
ontploffing, alles scKudt. En dan nog strepen en gedreun en 
ontploffingen zonder opKouden. De aarde scKudt. Alleman 
loopt tuiten. Fel gebouwde muren trillen gelijk tteatercoulls- 
sen ; de raiten rammelen tapot op den grond, de vensters 
worden door een onzicKttare tand opengedrukt. 

De eskaders kruisen nu rond Ket kamp. We kunnert 
duidelijk Ket commandovliegtuig van elk eskader onderscKei- ■ 
den : reusachtige metalen vogels. bijna wazig doorzlcKtbaar 
in de telle lucKt. We zien Koe ze Kun reusacKtige torpedo's 
lessen. De aarde scKokt onder de lucKttrillingen en de ont- 
ploffingen. We liggen alien op den grond ; velen bijteii van 



300 



k 



razenden scKrik in Ket gras of Ket zand. En almaardoor regent 
Ket bommen in de omgeving. Boven de muren zien we de 
wrakstukten van lapotgeslagen woningen en Larakken de 
lucKt in vliegen en in sierlijten boog terug naar beneden 
vallen. Stofwolken en Took drijven over Ket kamp en de 
D.A.W., zoodat alles enkele oogenblikfcen, zwart is. Nu is 
Ket, alsof de aarde met reusacKtige Kamers gesmeed wordt, 
de eene zware klop na den andere. maar geen ontploffingen. 
DaartusscKen Ket akelige gefluit van groote torpedovormige 
ketels die op Kalve Koogte tusscKen Ket vliegtuig en de aarde 
uiteenspringen en een regen van kleine brandbomraen doen 
neerkomen, Weer waaien er zwarte rookwolken over oris. 
Het brandsignaal weerklinkt. De auto van de pompiers van 
Ket kamp rijdt voorbij. 

Stilaan neemt de orkaan in geweld af. De vliegtuigen 
zoemen in de verte. We Kooren Ket gekraak van brandende 
gebouwen en barakken. Plots wordt deze betrekkelijke stilte 
door een geweldigen knal onderbroken, en nog een, en "nog 
een. De Amerikanen Kebben overal tijdbommen uitgeworpen. 
Nog drie dagen lang zuUen ze overal in de omgeving los- 
barsten en elk opruiihingswerk onmogelijk maken. Wanneer 
in de verte Ket uitstervende geronk van de vliegtuigen ver- 
zwindt, wordt er in bet kamp gebeld. In D.A.W. wordt 'er 
geroepen : « Aantreden I » We gaan terug in Ket kamp. Er 
kan tocK niet gewerkt worden, want er is geen stroom meer. 
Wanneer we daar aankomen, vememen we dat de granaten- 
gieterij van Ket Klinkercommando. de mandenmakerij van 
D.A.W., waar ik vroeger nog gewerkt Kad. totaal vemield 
zijn. Ik ontmoet mijn FranscKen vriend, den militairen attacKe 
van de Internationale concessie van SKangai, die op Klinker 
werkte. Allen die overbleveii zijn teruggekomen naar Ket 
Koofdkamp. Degenen die in de bosscKen gevlucKt waren, zijn 
er levend afgekonien. maar alien die tusscKen de stapels 



KUnkersfeenen of in keUers hun Keil KaJden gezocht,, zijn 
ellenig omgekomen. Er staat niets meer recKt. Er zijn meer- 
dere nonderden dooden en gewonden onder de gevangenen. 
Er zijn ooK een paar trandfcommetjes in het lamp ge- 
vallen en drie magazijnbarakken zijn afgebrand. maar er werd 
niemand geraakt. Ook een groot gedeelte van de schoen- 
fabriek is afgebrand en er zijn enkele gekwetsten dnder de 
gevangenen die er werkten. We zijn er weer eens met den 
scnrik.van af. ' ■ 



MOORDERU ONDER DE ZIEKEN 

• Het is nu verboden in Ret Kospitaal tinnen te tomen. 
Vele zieken die Ket eenigszins kunnen. verlaten bet bospitaal 
want bet is er niet veilig. Elken dag worden er lijsten opge- 
maakt van zoogezegd ongeneesbaren. die op transport moe- 
ten. Deze ongelukkigen pakken bun armzalig boeltje bijeen. 
kleeden zicn, nemen deel aah bun « laatste appel ». waar ze 
alien met naam en nummer opgeroepen. worden. Men beeft 
bun wijsgemaakt dat ze zullen getransporteerd worden naar 
een sanatorium in de Liinebuiger Helde. Ze worden in een 
auto gestopt en naar de gaskamer gebracbt. Dat alles gebeurt 
in de grootste gebeimiznnigbeid cm geen « scenes » te bebben 
of geen weerstand te verwekken. Maar alleman weet waar 
ze beengaan : zij zijn de menschelijke afval uit bet kamp. 
Het Derde Rijk wil bun geen eten meer geven, vril ben ook 
niet acbterlaten in de banden van den vljand. Geen spbren 
van bun misdaden mogen door buitenstaanders gezien worden. 

AI de dossiers van de « Politiscbe Abteilung » gaan in 
de vlammen op. AI de overlijdenspapieren van de vele duizen- 
den dooden, waaraan Verscbuur en Scbwartz zooveel gewerkt 
bebben, worden uit de scbabben en kasten weggebaald en 
verbrand in den oven der centrale verwamiing vaji bet bospi- 



302 



taal. Bijna gebeel de afdeeling der Tbc. wordt uitgemoord 
en uit alle andere afdeelingen worden er patienten meege- 
nomen naar de gaskamer. Dez'6 operaties worden gewoonlljfc 
doorgeyoeid gedurende den arbeidstijd. Dan is er bijna nie- 
mand in bet kamp en alleman werkt. Niemand zai ooit kun- 
nen zeggen boeveel gevangenen er zoo vermoord werden. 
Sommigen'beweren negen bonderd, anderen zeggen zes bon- 
derd. Een persoon zou bet misschien kunnen weten : de 
Duitscbe gevangene misdadiger die werkte in bet crematorium 
en die zoowel de zieken als degenen die te veel wisten, na 
den verstikkingsdood in bet crematorium verbrand beeft. 

Kusmin, de jonge Rus, die een kunstmatige waterblaas 
bad, vemam dat bij ook op de lijst stond voor de gaskamer. 
Hij is gaan weenen tij den S.S.-doktor Baumkiitter, om te 
mogen blijven leven. Toen beeft Baumkutter tot zijn com- 
rnunistiscben lakei. Ham Demetz. gezegd : « Zet deze op een 
« goede > transportlijst ». Was dat niet een bekentenis dat 
deze Duitscbe communist isamenwerkte met den Nazi-moof- 
denaar Baumkiitter ? . 



BOMB^RDEMENT OP DE S.S.-SIEDLUNG . 

Orize ooren tuiten nog van bet aanboudend knallen del 
tijdbommen. Gedurende elken nacbt is bet nu vliegeralanu. 
De Engelscben en Amerikanen bombardeeren blijkbaar voor 
■ de Russiscbe linies om de Russen den opmarscb te vergemak- 
kelijken. EUcen moigen een alann en elken namiddag weer. 
Het boudl niet meer op. Tusscben twee bombarderaenten in, 
kondigt de speaker van Radio Berlijn aan : « Over bet Rijks^ 
gebied bevindt zicb geen vljandelijk vliegtuig ». Wat beeft 
dat te beteekenen warmeer de drie vierden van bet rijks- 
geked in Kanden zijn van de geallieerden, wanneer dezen op 
bet rijksgebied reeds vliegpleinen bebben van waar ze vertrek- 



503 



W om Hat rompje DuitscKIand dat nog overUijft. te ver- 
nielen ? 

■ .^^' '^ '°^'^ fiiilf otrie. Het uur, der spolcen I Plots zijn 
de Amerikanen daar. TerwijI de eerste Lomraen in de om- 
geving van het tamp neertomen, gaat het vliegeralarm, ver- 
zwatt en slecKts Kier en daar. Opeens is de wijde Kernel vol 
gedreun, in de verte en dlchttij regenen de fcommen neer. 
Overal witte strepen aan den tiauwen Kernel. Een groot 
eskader komt in de verte aangevlogen, talm en zekpr lomt 
Ket recht op ons af. Nu is Ket de Keurt aan D.A.W. Vlat 
v66r dat ze toven ons Koofd zijn. laat Ket commandovliegtuig 
de eerste ^bbm Ips. Een scKerpe witte streep door de fclauwte. 
Gedurende Ket vallen van de Kom scKott en dreunt alles. 
Rakelings gaat ze in een sierlijten Loog over de D.A.W. 
weg en ontploft aan den anderen kant van de straat. Steenen. 
balken en gfuls worden de lucKt ingejaagd. Brokken ijzeren 
steen, raet een regen van kalk en aarde vallen rondom ons.' 
Dan is de Kel Koven ons loagetrcken. De andere vliegtuigeh. 
allemaal viermotorige Kommenweipers, lossen nu Kun bom- ' 
menlast. Alle spieren en zenuwen trillen; de ooren tuiten. 
van Kenauwenis kunt ge niet meer ademenen. We l^gen 
alien tegen den grond. die deint. Fonteinen van pum scKieten 
de lucht in en komen weer neer. Heele zwermen-van Krand- 
pTT L K°|°^" ^^^ <^^" eigenaatdig gefluit naar Keneden. 
hnkele brokken aluminium van de toipedovormige ketels met 
brandbommetjes vliegen door de lucKt. En doorKeen dat alles 
het eigenaaidig gezang van de zllverp^pierlinten die ze uit- 
werpen 6m de dedectie van de DuitscKers op een dwaal- 
spoor te Krengen. 

Zoo Keefi Ket ongeveer' drie en een Kalf uur geduurd. 
Dan werd er einde-alanh gegeven. Wij moesten onze spullen 
gaan Kalen in de werkplaatsen. 't Was de laatste maal cLt we ■ 
de plaats van onzen dwangarteid zouden tetreden. Wanneei 



304 



we in Ket kamp komen, is Ket alweer voor-alami. Van de 
gevangenen der Kuitencommando's vememen we dat Wald- 
commando, Kestaande uit een Kondertal werkplaatsKarakken. 
en.geKeeI.de S.S.-Siedlung van SacKsenKausen aflbranden. 
Oyer den inuur kunnen we zien dat al de pannen van Ket 
dak van het Kuisje van ScKuscKnig weggeslagen zijn. In geKeel 
het kamp Kangt er een zware stank- van Brand en stof. De 
hemel is ros-rood gekleurd. We gaan naar Ket einde. Dat 
was in Ket kamp van SacKsenKausen-OranienKurg den aosten 
■April verjaardig van den FuKrer I Onze avondsoep komt 
later dan de andere dagen. De keukeh Keeft Kaar werk moeten 
onderKreken. Wat zai de dag van morgen Krengen 7 

De FiiKrer zegde eens : « Geef mij vier jaren tijd en 
■ gij zult DuitscKland niet meer erkennen » ! 

a 1 APRIL 1945 

Het is al licKt als ik wakker word door Ket lawaai in de 
slaapzaal en op de straat. Ik Koor er eenen zeggen dat Ket 
kainp geevacueerd wordt. :Er is niet geKeld om ons te wekken 
en Ket is veel later dan anders. Ik stap op en kleed me zonder 
wasschen. Er is geen eten.^ Buiten. waar een ecKte motregen 
valt. vemeem ik dat Ket kamp inderdaad geevacueerd wordt 
V66r de poort staan groote groepen aangetreden. Ze krijgen 
per man een Krood. De Polen moeteA eerst weg. Maar Ket 
atmarcKeeren duurt eindeloos lang. Ik wil een paar vrienden 
opzoeken to Ket Kospitaal, maar de toegang is versperd. Er 
staan in S.S.-unifjjnn gekle'ede en met geweer Kewapende 
misd^hgers en andere gevangenen op wacKt. Ik Kerken meer- 
dere Blockaltesten. Rond de keuken. de proviandkamer en de 
etlektenbarat spelen zicK woeste tooneelen af . UitgeKongerde 
gevai^enen oyervalleri den Kroodwagen die van de keuken 
naar de poort rijdt. anderen pogen de opIettendKeid van de 



305 



wacKtposten te verschallcen en in Ket provtandmagazijn tin- 
nen te dringen ; arideren willen uit de effelten een paar leder- 
schoenen Lemachtigen om beter te kunnen gaan. Er wordt 
geschoten. er vallen dooden. Een Rus die een brood wildet 
stelen. wordt gevat en door twee BIocHiihrers met knuppel- 
slagen en geweerkolfstooten naar de uitgangspoort ge]aagd 
waai de LagerfiiKrer staat. Stokslagen regent Ket op zijn kop 
en overal waar Ket treft. Bleed loopt van zijn gezicKt. Er lig- 
gen enkele lijken rond de keuken. Duitschers Kebben de barak 
van de paketten geplunderd in den nacKt en Kebben bijna 
alles opgesmuld, samen met de vrouwen van Block 59. 

In de barak worden de laatste sigaretten verdeeld en de 
laatste MacKorka-tabak. Daama moeten alle DuitscKers aan- 
treden om te vertrekken. Zbodra onze Blockalteste en Stuben- 
alteste weg zijn, overvallen de Russen Kunne kasten en plun- 
deren en vemielen alles : linnen, scKotels, postpapier. post- 
zegels en Kaarcreme ligt allemaal dooreen op den viper. De 
Kof van Ket kamp wordt geplunderd eri weldra slaan et iii 
alle barakken keteltjes met aardappelen en groenten te koken. 
Buiten staan er duizenden m den motregen te wachten. Ook 
de vrouwen zijn uit Kun barakken gekomen en loopen nu vrij 
rond op Ket appelplein. Ik ontmoet er twee uit Brussel. 

Er wordt geroepen dat Ket nu de Keurt Is der Belgen. 
Maar wanneer we daar komen, Klijkt Ket dat meeste Belgen 
reeds weg zijn en we staan met enkele Vlamingen in een 
groep FranscKe bandieten van de onderwereld van Marseille 
en Parijs. Mijn enkele boekenlieb ik acKtergelaten in mijn 
kast, maar diie caKiers metnota's Keb ik mee. We krijgen elk 
een brood en voor'vier een bus vleescK en rond Kalt \'iei 
marcKeeren we door de poort. 

Een laatste maal keer ik me om naar dit cord van ver- 
vloeking: op de barakken prijken nog juist als in 1942 de 
woorden : . « Es gibt elnen, Weg in die FreiKeit ». Een van 



306 



de mijipalen van dien weg was « liefde tot Ket vaderland >. 
En.inderdaad, t is de liefde tot alles wat Ket vaderland was 
en inKield die den weg na^r de vrijKeid gebaand Keeft : liefde 
tot mijn kleine familie, liefde voor de studie, liefde voor Ket 
onderwijs. liefde voor de vrijKeid op alle gebied. Een laatste 
maal grijnst ons Ket sinistre « Arbeil: macKt Frei » in Ket 
gezicKt en we staan op Ket aspKaltplein tusscKen de twee 
poorten. Wanneer de colonne voltallig is, wordt er afge- 
maicKeerd over den weg waar ik in 1942 van uitputting geval- 
len ben. NVe zijn enkele Antwerpenaars saraen : Alfred Sdm- 
ville. Louis Kiebooms, Frans RobberecKt en ik. 

Wanneer we voorbij de S.S.-Siedlung SacKsenKausen 
marcKeeren, kunnen we vaststellen wat Ket werk der R.A.F. 
is geweest : zoo ver men zien kan overal LommentrecKters 
en leeggebrande Kuizen. We zwenken links af, gaan voorbij 
Ket EngelscK kamp en Ket Kuisje van ScKuscKnig, door SacK- 
senKausen, voorbij de neergebrande mandenmakerij en overal 
op de wegen rollen er boerenwagens, Kuifkarren, fietsen en 
kindetwagentjes zwaar bepakt. Hier en daar een fuKrer van 
de O.T. of Ket DeutscKe Arbeitsfront, die Ket Kazenpad kiest 
voor de Russen. Terwijl we marcKeeren kan ik. zonder gezien 
te worden, met een DuitscKe vIucKtende vrouw spreken. Ze 
vertelt dat ds Russen doorgebroken zijn bij den eersten stoot 
en dat Wriezen, MiincKeberg en Eberswalde reeds gevallen 
zijn. 

De regen Keeft opgeKouden en nu waait er een licKte 
wind die de kleeren wat doet drogen. 't Is donker geworden 
en we marcKeeren nog altijd door. Overal rond ons vlucKtende 
burgers en soldaten, juist zooals in Frankrijk 1940, maar Ket- 
gaat trager, , want er rijden geen auto's. Rond middemacKt 
maken we Kalt bij een groote Koeve. We kunnen op de natte 
steenen van Ket binnenKof slapen. Eerst nog' een beetje brood 
gegeten. We Kebben de andere Belgen nuteruggevonden. 



307 



Morgen zullen we samen marcKeeren. XVe zijn nu in Herz- 
sprung, een klein toerengeKucKt. De ge&nproviseerde S.S.- 
. mannen worden door de teroeps-S.S. aangesnauwd als snot- 
jongens omdat er enkele gevangenen zicK verLorgen lieLBen 
onder eenen wagen, om zich tegen eventueelen nacKtregei) 
te fcescKermen. Weldra dommelen we in. Met z'n vier liggeh 
we dicKt tegeneen om het waimer te KebBen. We slapeni 
Nog even noor ik den wind door de toomen zwiepen en dan 
tot morgen vroeg. 

MOORDENAARS BIJ HUN WERK (c^a April) 

Om Kalf vijf worden we gewekt door de S.S.. die 
scnreeirwen : « Aufstehen I » Langzaam komt er leven in die 
vormelcoze noopen van slapende gevangenen. Enkelen staan 
reeds op en rekken zicti. Nu jiiist, als we eerst voelen hoe. 
doodmoe we zijn. moeten we weet op de taan. Onmiddeliljk 
de dekens saraenrollen, want er valt weer tegen en dan aah- 
treden en op de baan. De koele morgrairegen maakt ons 
verder wakker. Er waait een hevige wind die den regen in 
ons gezicht Zweept. Op een wegwijzer lezen we Neu-Ruppin 
ag Km. Zouden we vandaag tot daar gaan ? 

Rond negen uur maken we een korte pauze om een 
stukje brood te knabbelen. Maar we. moeten oppassen. Waii- 
neer zullen we nog eens iets te eten krijgen. Enkele minuten 
later klinkt weer bet batelijke : «AufstebenI> We krab- 
belen recnt met moeite. Velen zijn reeds zeer moe en zwak. 
De bongerkuur van de laatste weken in bet kamp beeft zeei 
veel kracbteii weggenomen.. Er vallen er twee neer. We 
durven baast niet kijken, want belpen gaat toch niet. Wan- . 
neer de toloime voorbij is, vallen die twee in banderi van 
de acbterwacbt. en we booren de S.S. vioeken en tieren dat 
ze moeten opstaan en verder gaan. Maar niets belpt. ' Ze 



508 



schijnen reeds gebypnotiseerd door een visioen van eeuwige 
rust, waar niet meer moet gemarcbeerd worden. Een S.S.-man- 
met breed lidteeten over zijn gezicbt. rood van vi'oede. scbopt 
. en tiert en ricbt zijn mitrailette op den ouden sukkelaar. Een 
paar scboten weerklinken. Hij beeft de eeuwige rust. De 
andere. jjlots aangegrepen door een wilden angst. krabbelt 
recbt eri loopt weer mee. Een Ukrainer met en spade, maakt 
gauw een put njvens de baan en. . . 't is afgeloopen. Een eind 
verder liggen er nevens de baan een acbttal lijken in gestreept 
raiiform en verder in bet boscb ook nog enkele. Hier is reeds 
een andere colonne voorbijgegaan. Dat zijn de bloedige sporen 
die ze acbterlaat. - 

_We komen aan in Alt-Ruppin en marcbeeren door de 
staff te midden' van een vlucbtend leger naar Betbunow. een 
klein plaatske in de nabijbeid. Bij den ingang van bet dorp 
moeten we ongeveer een uur staan wacbten. Dan komt ten 
slotte bericbt dat alles vol is en dat we elders moeten zoeken 
naar een gelegenbeid om te rusten. Enkele Hitlerjongens slee- 
pen met "pantserfausten. AI de Heine bniggetjes zijn onder- 
mljnd en langs de baan zijn er overal panstersperren gebouwd 
van boomstammen. 

W'j moeten temg. Ik beb een vervelende pijn onder de 
kniescbijven. mijn kleine ragzak weegt loodzwaar en mijn rag 
brandt. 't Is niet meer mogelijk. Een doos waarin ik de enkele 
scbrijfboeken draag, .moet ik wegwerpen. We keeren nu terug 
•naar Neu-Ruppin. Het kerkbpf en bet vliegplein zijn zwaar 
gebombardeerd.alle buizen in de omgeving zijn kapotgeslagen 
en grafkraisjes en, treurwilgen liggen met kransen en gebroken 
zuilen op een wilden boop. 

Het begint weer te regenen. Links van ons op bet vlieg- 
plein liggen de wrakken van vele vliegtuigen, spoorwagens 
en hallen. Aan de recbterband langs den zoom van bet woud 
stonden er eens vliegtuigen opgesteld, maar nu liggen er nog 



309 



r 



slechts uitgetrande wrakstukken. Dat spektakel doet nog goed 
aan hetnart. Dat was een meesterwerk van de R.A.R Onze 
colonne sukkelt langzaam verder. Velen blijven acKter, maar 
worden rusteloos door de S.S.-wachten opgejaagd. Enkele 
schoten knallen tegen den rand van het tosch. Weer dooden. ■ 
Uib de andere rictiting komt er een AVenrmacntscamion, Een 
Franscnman, die voor mij marelieert, weipt zjcK onder de 
wielen, Weer een doode. De cliauffeur stopt. trekt Ket lijk 
van onder de wielen. laclit even en rijdt verder. 

Nu Keeft deze wllde regenvlaag opgehouden ; Ket zon- 
netje probeert zijn kane, maar Ket is reeds laat. We marcJiee- 
ren nu over een eenzamen zandweg, nog altijd langs Ket 
vliegplein. Altijd maar verder, verder, verder. . . Wanneer de 
geKeele colonne Kijna niet meer voidert. wordt er eindeujk 
Kalt gemaakt. We zijn in HeizKerg, een klein vlekje temidden 
van de LosscKen. We mogen ons op den natten Kodem leggen. 

Louis Keeft van zijn voeten gefclaagd. Wanneer ik zijn 
scKoenen uittrek. zie ik dat zijn Keide koiisen van Kloed door- 
trokken zijn. Al Ket vel is van de zool van zijn twee voeten 
weggeloopen en Ket zit samengescKrompeld tusscKen de tee- 
nen. Met Koorvaseline wascK ik de wonden uit. daama komt 
er PeruaanscKe Kalsem op en een-goede windel. dan zulvere 
kousen en pantoffels. Nu kunnen we weer een trokje trood 
verorKeren en dan slapen. In den nacKt woidt er dikwijls 
gescKoten. Is Ket maar Kangmakeri] of worden er gevangenen 
doodgescKoten ? We weten Ket niet: We slapen verder. Wat 
God Kewaart, is. goed Lewaard. 

't Is vandaag Zondag geweest. We KetKen er niets van 
gezien. Het was een verscKrikkelijke dag. 

M.\ANDAG 23 APRIL 

Bij den Kalfdonkeren staan we reeds op. De koude van 
de natgeregende dekens en kleeren Keeft ons gewekt. In Ket 



toscK wordt er weer gescKoten. We zien geen S.S.-mannen 
en er wordt verteld dat ze weggevIucKt zijn. , Maar weldra 
staan de slavendrijvers daar en weer gaan we op weg. Het 
Kelooft een scKoone dag te worden. Nu zullen we niet door 
den regen. maar door den dorst gekweld worden. Links en 
recKts van de Kaan liggen lijken in gestreepte uniform. Dal 
zijn onze vvegwijzers. 

De dorpen liggen ver van malkander verwijderd. We 
zijn reeds doorgeKongerd. Konger voelen we niet meer, maar 
dorst is een marteling. We gaan nu met gebogen ruggen onder 
de Krandende zon, we letten op de steentjes die op de Kaan 
liggen om niet te strulkelen. Van Ket landscKap zien we niets. 
Nu en dan een geweerknal. die Ket einde van een der onzen 
Keteekent. Overal langs de Kaan liggen er Kloedenden lijken 
in gestreepte uniform. De knieen knikken, de ooren suisen 
en net ZonnelicKt steekt pijniijk in ■ de oogen. De colonne 
kruipt. De S.S.-mannen acKteraan Keginnen met geweerkolf 
er onder te stompen en te scKelden, maar Ket tempo vertraagt 
nog. Het is als een stilzwijgende overeenkomst maar in werke- 
lijkKeid is' Ket uiterste uitputting. 

Vandaag niet gegeten. Tegen den avond fcomen we aan 
in Freystein en we worden ondeigetracKt in een scKuur waai 
reeds zooveel volk in at, dat we ons op onze Kukken moeten 
zetten om te slapen. Maar we KeKKen geen wiegen noodig. 
Nadat ik een slok water ten gaan Kalen om mijn mond te 
spoelen. Kurk ik neer en Ket duurl geen twee minuten vooraleer 
we slapen. Doodmoe en uitgeput. Hoe lang nog ? De laatste 
round is zwaar. ZuIIen we Ket Kalen ? 

DINSDAG 24 APRIL 

s Morgens vroeg gaan we weer op stap. iNiets te eten. 
Langzaam wordt Ket warm en acKteraan de colonne tegint 



511 



A 






"weer de schieterij. Aanhoudend worden er gevangenen neer- 
geknala en Ket tempo van onze maiche is traag. Over de 
noDDelige en stofferige tinnenwegen sulckeleri we verder In 
de ricKting van Wittstocfe. Niet alleen de gevangenen, maar 
■ook de S. S. -be waiters zijn doodop. Deze laatsten geven toe 
aan nun slaapnood en we worden tn een klein dorpje, Lietes- ' 
thai, bij een reusacntige scnuur van een riddergoed getracKt. 
Hier zullen wemogen rasten. In den Idbp van den avond 
irijgt elfc drie getookte pellkartofFels. Dat is geketel ons dag- 
rantsoen. 

Het gerucnt doet de ronde dat we voorloopig kier zuIIen" • 
Llijven. De zieken worden afgezonderd in een kairekot. Een 
die aardappelen wil gaan Kalen uit een andere scKuur, wordt 
neergeschoten. Tegen den avond aan gloeit er aan den-gezicht- 
einder een rosse gloed en we hooren doffe slagen in de verte. 
Er is ergens lumtalarm. Vliegtuigen scfieren in razende vlucht 
over ons weg. 

De nacnt gaat rustig voorLij. AIs we den vplgenden 
morgen wakfcer worden, kunnen we op bet stroo blijven liggen. 
We bebben weer buiten geslapen want in de scbuur was 
geen plaats meer. . 

WOENSDAG 25 APRIL ■ . ■ 

De S.S.-bewakers deelen ons mede, dat ze voor geen 
eten kurmen zorgen. maar ze zullen ons helpen om wat aard- 
appelen te « organiseeren y. GeKeel den dag blijven we daat 
liggen. Ik neb de voeten van Loin's nog eens opnieuw ver- 
bonden. Alles wat we meebebben aan kostbare voorwerpen. 
geld, kleeren, uurwerken, vulpennen en dergelijke dingen, 
wordt samengelegd om patatten te koopen. In 'den namiddag 
krijgt ieder weer drie aardappelen, dat is ons ganscKe dag- 
rantsoen. 



Tegen den avond weerklinkt weer plots bet bevel : 
< Weiter marscbieren ! » Het tegint te donkeren als we terug" 
op weg gaan. Langzaam kruipt de colonne verder. We be- 
reiken eindelijk Wittstock, dat gebeel in duistemis gebuld is. 
Hier en daar loopt een soldaat met een meiske. En' nog maar 
steeds verder en steeds bet bmllen van de S.S.-mannen achter 
ons. De meriscben vermoeden niet wat wij al meegemaakt 
bebben. Ze loopen baastig voorbij om al die miserie die daar- 
voorbijstrompelt. niet te moeten aanzien. 

■ Wanneer we door Wittstock zijn. slaan we links af en 
verder wordt er geraarcbeerd. Door weiden en beidevlakteni 
en bosscben. Op de meest afgelegen plekjes zijn er Heine 
lazaretten van de Webrmacbt ingericbt. Er is geen hoekje 
meer in Duitscbland,, dat ongebruikt gebleven is. En altijd 
maar verder. We zijn bier in een ecbte wildemis. want de 
weg waarover we gaan is zelf s niet gebaand. Geen spoor van 
menscben. Het is reeds donker en af en toe licbten de S.S.- 
manneii langs de strompelende colonne met bun zaklampen. 

Plots valt er nevena mij een Franscbman, een oud man- 
netje. Een S.S. bruit me aan: «He-Iange. pak bem op,, 
anders moel ik bem kapotscbieten ». « Ja', maar niet alleen- » 
anwoord ik bem terug. De S.S. dutdt nog een anderen Belg' 
aan en met twee belpen we bem recbt. Het Franscbmanneke- 
weent en vraagt dat we bem zouden laten liggen. Hij wil 
niet meer inee. De S.S. roept : « Kom, kom. nog een kilo- 
meter en dan kunt ge slapen ». Zwijmelend bebben we bem 
meegesleurd. TerwijI we gaan, zeg ik tot den • sukkelaar -r 
« Hebt ge geen vrouw of kinderen ? > « Ja, ik beb een vrouw 
en twee grobte ktnderen ». < Ge zijt al zoolang in bet kamp,. 
ge bebt nranmer 60.000 en nu zoudt ge u door die bloed- 
bonden op bet laatste oogehblik laten neerscbieten. .Waar 
zijn uw gedacbten ? » « Ja, merci *, kreunt de sukkelaar. 

Rond 2 uur van den nacbt bereiken we een groot boscb,. 



3i3- 



312 



Jat geheel afgespannen is door S.S.-posten. Overal liggen 
er onder de fcoomen hoopjes gevangenen te slapen. Enkelen 
slenteren nog rond op zoefc naar een goede ligplaats. We 
draaien den Franschman in een deken en leggen Kem eigens 
bij een toorn. Wij ricken ons ook in voor den mchi. Met 
vier dicht tijeen, leggen we ons op een Led van dennen- 
naalden Alias wat er na die tock overBIijft van het tanip 
van Sachsenhausen is Kier samen in het toscli van Beelow. 
We zijn doodmoe en uitgeKongerd. onze zenuwen zijn ten 
uiterste gespannen. maar de slaap trengt opteuting. We 
waren de laatste groep die dien nacht aankwam. 

DONDERDAG a6 APRIL . 

Den anderen dag wonJen we gewett door het gedreun 
van voetstappen. Er komen nog nieuwe colonnen tinnen. Het 
is koud en er moet vuur gemaakt woiden. Overal Lranden 
er reeds kleine houtvuurtjes en het groote toscK gelijkt op 
«en waren heksensatbat, een Jamtoree van magere vemiilde 
spoken die Kun loorae fceenen met moeite kiinnen voortslee- 
pen. 

Gisteren heh ik" een stut « Deutsche Allgemeine 
/,eitung » kunnen Lemachtigen met het Wehrmachttericht 
van 25 April Ten Noord-Westen van Oranientuig wordt 
er hevig gevochten op den noordelijken oever van het kanaal 
van Ruppin. 

Het loopt naar zijn einde toe. maar zullen wij den wed- 
bop tegen den dood halen ? Niets te eten, niets te drinken. 
Killend van kou en nat van den morgendauw. heel en al 
stijf en verkleund. staan we daar rond het vuurtje te trap- 
pelen. In het midden van het Bosch hebben ze een keuken 
gebouwd, zakken met Bloem en eenige groote stukken spek. 
Maar wat heeft dat te Beteekenen voor rond de 30.000 uit- 



3>4 



gehqngerde, dompelaars die Bier samen zijn? Na veel 'awaai 
en getter komt Ket eindelijk zoover dat er iets zal verdeeld 
worden. We krijgen elk een soeplepel Bloem en een teerling 
spek, alle.s samen misschien 1 5 gram. 

Nu nog enkele kilometer ver loopen naar een vuil heekje 
om er water te halen. Ik ga er Been met Louis. In de koude 
moigenlucht en onder een regenvlaag BeBben we met zeep 
onze voeten, Banden en aangezifcht gewasscBen.. Ik Beb het 
verBand aan Louis zijn voeten vernieuwd en dan keeren we 
temg tusscBen de postenketen. over den vocBtigen gladden 
boscBweg., Elk beeft een schoteltje water mee en een tak voor 
Bet vuur. Louis heeft nog waf zout en we komen met onze 
vier rantsoenen een schoteltje aoep. De dag gaat verder voorBij 
met angstig uitkljken naar nleuws dat er niet is en reeds 
vroeg leggen we ons te slapen. 

VRIJDAG 27 APRIL 

We zijn reeds vroeg wakker, maar niet de eersten. want 
daai rijdt reeds een stootwagen voorbij volgeladen met lijken. 
Ze worden met kleeren en al in een groot massagraf geworpen. 
Driemaal heb ik dien dag dezen triestigen wagen zien voorBij- 
rijden, telkens volgeladen met gevangenen die op den grond 
llggend. ingeslapen waren voor amja. 

Tegen den raiddag krijgen we weer elk een^ soeplepel 
meel en een kilogram corned Beaf voor Bonderd man. Einde- 
looze discussies en scBimpparttjen tusschen de zenuwachtige 
ultgehongerde dompelaars ontspinnen zich over de verdeeling 
der rantsoenen. We zijn nu zoo zwak en uitgeput dat het 
een Bijna onmogelijke ondememing wordt nog water te Balen. 
Het Begint te deemsteren tusscBen de Boomen. Enkele vlieg- 
tuigen scheren over het BoscB. Overal Branden er nog vuurtjes: 
tusscBen de Boomstammen. Loom van uitputting maken we 



3'5 



ool onze slaapplaats gereed voor den nacKt. Hoe gaat dat 
hler eindigen: langzame Iiongeidood, massaterechtstelling 
opstand t 

Wanneer we reeds half ingedommeld zijn, gaat er plots 
een luid geschreeuw op in de richting van den veldweg langs 
waar we hier aangekomen zijn. ft sta op en zie doorlieen de 
boomen dne groote witte camions langzaam voortijrijden. Nu 
gaat er een wild gejuich op dat onder de toomen weergalmt 
een aanzwelt tot een reusachtig toor : 30.000 uitgehongerden 
schreeuwen juichend hun vreugde uit. Door de vuurlijii zijn 
2£ gekomen om ons te Kelpen. Het is een tetooging van 
solidariteit tot in den dood. Wanneer de wagens een eind 
verder atgeladen zijn. woidt er onmiddellijl veideeM We 
bekomen twee paketjes, een CanadeescK en een Ameri- 
kaansch. voor dertien man Voor ons groepje van dertien moet 
^ verdeelen : elt doosje. elk tlitje, elk pakje in dertien deelen. 
Uerhen ongeduldigen staan daar .op te fcijken en loereh naar 
de Kussen en Ukrainers. die met duistere plannen rond de 
verdeelende groepjes sluipen. Zij Lekomen niets. want Rus- 
land is niet aangesloten tij het IntemaUonale Roode Kmis 
Mier en daar ontstaan er opstootjes en vechtpartijen met de 
Kussen Jlen die zich te dicht hij ons gmepje waagt, krijgt een 
knuppel op zijn kop. De strijd om het Wen kent geen genade 



2ATERDAG a8 APRIL 

Eerste spekaltel dat wehijwonen: entele stootkairen 
volgeladen met lijfeen worden naar het massagraf getranspor- 
teerd. Z,e zijn gisteravond ingeslapen en lagen dezeri moigen 
dood en stijt onder hun defcen. Voor hen kw^m de hulp te 
laat hr zijn meerdere honderen gevangenen gestorven dezen 
hacht. 



316 



We hebben nu toch lets qm te eten dezen morgen en 
met een paar aardappelen, wat vieesch en melkpoeder. maken 
we een soep. Daama een Ameritaansche sigaret. Rond twee 
uur in den namiddag bekomen we weer een pak voor drie 
man. Een gedelegeerde uit Zwitserland in een pracntigen 
leeren mantel gaat van groep tot groep. Hi} komt controleeren 
of we de paketten werkelijk krijgen. We spreken met hem 
en we vememen dat voortaan de zieken niet meer zulien 
doodgeschoten woiden. Ze zulien in groepjes bijeen blijven 
liggen en op camions van het Roode Krais naar hospitalen 
gevoerd worden. Het Roode Kruis zal onze colonne blijven 
volgen en ons blijven helpen. Dat is een ware verlpssing. We 
voelen ons reeds uit den greep van de S.S.-duivels. 

ZONDAG 29 APRIL . 

's Morgens wordt er geroepen : « Aufstehen 1 » Er wordt 
vandaag verder geiiiarcheerd. In. den iiacht hebben we weer 
vliegtuigen en het kanon gehooid. Zijn het^^de Kussen of de 
Amerikanen. Maar iets zegt ons dat nu de laatste round 
begint. Stijf van kou staan we op. De eersten verlaten het 
bosch reeds. Wij zijn de laatsten. Enkele groepjes. onder 
leiding van S.S.-marmen. doorzoeken het bosch en biengen 
de laatste lijken naar het massagraf. 

We gaan in gelederen van vijf man en elk gelid bekomt 
nog een pak. Daaraan hebben we hard te sleuren en elk 
draagt het om de beurt. De zieken werden aan den rand 
van het bosch bijeengebracht en enkele oogenblikfcen later 
sulsen er vier camions met de onzen voorbij. Achteraan zit 
«r een Antwerpsche jongen op die ons tot weerziens toeroept 
Gedurende den tocht mogen we nu af en toe in de grachten 
langs den weg rusten. TerwijI we marcheeien, rijden er zware 
legercamions voorbij. Soldaten werpen een strooibriefje uit. 



5<7 



T 



De titel is : < Der RacKer » (de Wreter). Het tlaadje geeft 
den tekst van het weennachtbericljt dat we sedert enkele 
dagen niet meet vemamen. « In den heldKafttgen strijd voor 
hel behoud van de stad Berlijn toont zlch nog eens voor geheel 
de wereld de Keftigheid van den oodog van het Duitsche 
volt tegen het Bolsjewlsme. Onze troepen hetten het Elte- 
hont den rug toegeleerd en vallen nu de Russische telegeraare 
die Berlijn omsingelen, in den rug aan. De legers in Italie 
hebben zich teruggetrolken achter de Po » I 

Dat legerfcericht werkt als epn zweepslag. maar Goettels 
voegt er zijn eigen legertericht aan toe. Hi} spoort de Duit- ■ 
sdiers nog steeds aan tot strijden cm de Mongolenhordeh uit 
Uuitschland buiten te werpen en vial daameven een ver- 
raaning van Churchill, die de geallieerde troepen « op hm 
hoede stelt voor een te vroege overwinningsroes > I 

We marcheeren gansch den dag in de trandende zon. 
legen den avorid maalt onze colonne halt. Op een twee- 
honderd meter van de taan zullen we slapen. Gedurende" 
den nacht regenen we mestnat. We tunnen weer het Won 
nooren. 

MAANDAG 30 APRIL 

^ ^otgens vroeg opstaan en onmiddellijic op de taan. 
We trekken door Meyenburg waar overal met toomstammen 
tankversperringen opgetouwd zijn. De zon brandt en de dorst 
en het stol van de haan zijn een ware martelie. De zieken 
en uitgeputten worden nu niet meer doodgeschoten. Ze blijven 
heel eenvouAg met groepjes langs de taan liggen. Indien het 
Koode Krais hen vindt, zijn ze misschien gered. anders sterven. 
ze zeker toekomenden nacht. 

Heel den dag was de taan vol convooien van vluchtende 
legeitroepen: camions, paaidenwagens. auto's, tanks, geschut, 

518 



I 



alles vol Lezet met soldaten. kinderen-. vrouwen. grijsaards. 
Weer hetten we heel den dag hiets te eten bekomen. Louis 
heeft enkele patatten en worteltjes « georganiseerd » tij een 
toer waar hij om water geweest is. Dat is alles. s Avonds 
leggen we ons weer doodaf in een weide. We zijn zwart van 
t stof en het zweet dat van ons gezicht leekt, trekt witte lijnen 
over onze kaken. 



DINSDAG i MEI 

Weer vroeg opstaan. doorkleumd van de nachtelijke 
koude en npt van den morgendauw. Heel den dag hetten 
we zwijmelend en draaierig in het hoofd verder gemarcheerd 
als redelooze dieren. Langs de banen liggen er hoopen zieken 
en stervenden. We komen door het stadje Parchim. En weer 
gaat de tocht verder zonder verpoozing. 

Wanneer we s avonds laat op een open plaats in het 
tosch aarJcomen. kunnen we ons weer neerleggen zonder iets 
te eten. Om.ons wat te warmen ga ik hout sprokkelen. Een 
vriend uit het hospitaal heeft gedurende den tocnt netels en 
pistloemen getrokken en kookt daarmee een soepje. Niemand 
heeft nog iets eetbaars. Louis is weer om water gegaan. Er 
is daar rond een put vol vvortelen tij een toer, een gevecnt 
in regel losgetroken. Louis, die er 00k enkele worteltjes wilde 
van meetrengen. is hals over kop tusschen de anderen in dien 
put gevallen en keert terug met zijn broekzakken vol wortelen. 

Korl nadat we ons hetten neergelegd om te slapen. 
hooien we weer geronk en er verschijnen drie witte gestalten 
van camions in bet halfduister. Hoerah, nu zijn we gered! 
We moeten weer in lange •rijen . aantreden en voortlj de 
camions defileeren, waar 6ns elk een klein "p^etje wordt ter 
Kand gesteld onder contiole van een Zwitser. Vliegtuigen 



319 



kruisen Boven het Losch. Wij leggen ons terug.op den gronct 
en slapen Het loopt naar zijn einde. men voelt het aan veel 
■ kleinigheaen. , ' 



WOENSDAGaMEI 

We ,gaan vroeg op weg. Waarom of waarhen weten 
we nog niet. Na een korten tocht houden we stil tij een 
groote hoeve waar de coIonnefiiKrer voor sigaretten en cKoco- 
lade zooveel aardappelen koopt, dat we er elk ongeveer twee 
kilo befcomen. We kunnen daar ondertusscKen een teetje 
eten uit Let paketje van gisteren. AIs alles klaar is wordt de 
weide gezuiverd van doozen en Mikjes. We marcheeren, 
verder. 

Ergens onderweg staan de twee Lagerfiihrers Hohn en- 
Kolh nevens een fcleine auto, die tot Wen volgepakt is. Een 
moment bekruipt me de lust om eens te vragen of ze nog 
geen lust gevoelen om te kdden I Een eind verder tij een 
teek mogen we msten en hetfcen we gelegenheid om aaid- 
appelen te koken. Dan snel marclieeren we verder in de^ 
ricking ScKwerin. We komen in een kleln dorp en Llijvep 
weer staan. We .leggen ons tegen de muren en hagen.. In d& 
verte knetteren de mitrailleuzen en Kooren we Ket gefluit van 
vliegmacWes die in duikvluck naar teneden komen om de 
banen te mitrailleeten. 

Wanneer we een eind verder over de taan komen, 
beleven we daar een spektakel van yerwoesting, zooals we. 
er nog geen zagen. Karren. paarden, ' camions, tanks, boomen. 
alles ligt uitgebrand langs de baan. In het asphalt zijn putten 
gebrand en geschoten. De telefoondraden .hangen in troSsen 
aan de palen. .. . 

Degenen die voor ons zijn. hebben uit de doode paarden 
reeds brokken vieesch weggesneden en op de blopdige plekken 



520 



m die rompen wemelt het van vliegen en andere insecten. 

, De baan is versperd door de vele wagens die nog verder. 
bollen en elk oogenLIit dreigt er een nieuw alarm, dat ook 
voor ons zou kurmen doodelijk zijn. De vhegers zijn niet uit 
de lucKt. Van krijgsgevangenen die eigens aan een Koeve 
onzen voorbijtocht staan af te kijken, yememen we daf de 
Aifterikanen niet ver ineer zijn. 

We slaan nu links een zijweg in en door de velden 
komen we na een uitputtenden tocht van nog ongeveer ander- 
half uur door een klein doipje, Zappel in Mecklenburg; Na 
nog een beetje eten leggen we ons onder de boomen op de 
helling van een heuvel. Heel den. nacht door weerklinken 
er in de verte nijdige ontploffingen. Later zouden we ver- 
nemen dat het de Duitschers waren die hun eigen veld- 

. geschut vemielden. ' 



DONDERDAG 3 MEI 

, Reeds van 's morgens vroeg heerscht er in ons klein 
campement. dat er uitziet als .een tooneel uit Robin Hood, 
een opgeruiinde stemming. Korten tijd daama wordt er aan 
de groepsleiders door den colonnefiihrer.medegedeeld dat de 
Amertkanen in Schwerin, Ludwigslust en Crivitz waren. Had 
hij geweten dat de Russen.in Crivitz waren, dan had hij ons 
zeker nog onmiddellijk meegesleept naac Schwerin. Maar hij 
vi^as gerust en meende dat de wegen te overvol waren met 
vlu(itelingen en dat we Lijgevolg beter deden hier te blijven, 
om hier ons in orJe over te geven aan de Amerikanen. 

. In den namiddag loopt het gemcht dat Hitler, Goebbels 
en i^rick zelftnoord hebhen gepleegd. Berlijn is in Russische 
handen en we kunnen aannemen dat de oorlog zoo goed 
als voorbij is. Van de Amerikanen zien we niets. Tegen den 



321 



avond loopt het geracht dat we weer verder zullen moeten 
.marcKeeren, want we riskeeren Kier in de Kahden.van de 
Russen te vallen. En ge Legrijpt, voegt de coIonnefuKrer er 
aan toe, dat wij daarvoor geen lust Kebben. 

Dan keL ilc voor de'eerste maal sedert de 44 maand 
dat it die lieden ten, geKoord dat er ons « gevraagd » werd 
of we nog verdfer wilden gaan om samen op Iiet Amertlcaanscn 
gebied in ScKwerin den nacht door te trengen. Den eersten 
keer dat de S.S. ons lets vtoeg, was bet antwoord dan ool 
een kategorieke weigering. Het was ons tocb volkomen eens 
of we vetlost werden door Engelscben. Amerikanen of Russen. 

Ik wilde dien nacKt in een scbuur gaan slapen in bet 
dorp, maar drie keeren werd ik er door een S.S. buiten- 
gejaagd. We moesten in bet boscb slapen. Eriele S.Ss- 
mannen Kadden blijkbaar opdracbt bij ons te blijven tot we 
sliepen. Den anderen morgen waren ze alien verdwenen. 



VRUDAG 4 MEI; DE VRIJHEIDI 

AIs we wakker worden stellen we vast dat alle S.S.- 
mannen verdwenen zijn. Onze beulen zijn weggeloopen naar 
de Amerikanen in Scbwerin. 

We zijn vrij, vrij. vrij ! Na 44 maand dwang en terreui 
eindelijk geeri S.S.-kruipdieren meer, geen commando's, geen 
marcbeeren. Een nieuwe Weteld zonder'S.S. I 

Hoe badden we ons de bevrijding beel anders voorge- 
steld : een jubelen en Jiiicben. Maar neen, bet is alsof we 
scbrik bebben om blij te zijn. We zijn mtgeput en stil, we 
zouden de onmetelijke vreugde-in-ons willen vertellen aan de 
boomen opdat ze ook zwijgzaam in onze vreugde zouden^ 
deelen. Voor ecbt diepe gevoelens zijn er geen woorden. 
Maar it meet tocb lets zeggen en grijp naar mijn kerkboek. 



dat ik doorbeen al den slameur gered beb, bet eenige van 
wat ik in Januari 1942 bij mi] bad en dat ik beb kunnen 
redden. 

Te Deum Laudamus I - 

Wij loveri en danken U, Heer, onidat ge ons onberede- 
neerd vertrouwen niet bescbaamd bebt. Wij bebben geloofd 
efl geboopt tegen alle menscbelijke berekeningen in. Gij bebt 
bet nationaal-socialisliscbe monster van moord, leugen. bedrog 
en sadisme vemietigd. 

Wij danken U om bet leven dat gij ons scbonkt en dat 
nu weer een zegen is. De zon schijnt en de morgenstralen 
vallen door bet bladerdak gelijk door de gekleurde ramen van 
een katbedraal waarin ons dankgebed opstijgt naar den Heer 
der Heirscbaren. 

DE EERSTE VRIJE DAAD ' . 

Een afgezant wordt naar Crivitz gestuurd om zicb in 
verbinding te stellen met de Russen. Wanneer bij na enkele 
uien terugkeert. is bij drager van een rooden armband. Hij 
b'eeft eten en slgaretten bij en, de belofte dat de Russiscbe 
commandant zicb in verbinding stellen zal met zijn Ameri- 
kaanscben collega in Scbwerin om te zorgen voor onze repa- 
trieeiing. 

Een beetje later komt de eeiste Russiscbe officier per 
auto voorbij. Hij bert een boera aan op de Belgiscbe en 
Franscbe partisaneri. 

. - Er zijn reeds meeiaere groepen vertrokken naar Crivitz, 
maar de Belgen besluiten samen te blijven en luitenant 
Dubucq, samen met Xaxier Relecom, de communistiscbe 
volksvertegenwoordiget, neemt de leiding Van onze colonne. 
,\Ve gaan op weg naar Ciivitz. Overal steken witte en roode 
vlaggen uit. Onderweg ontmoeten we een Russlscb convooi 



323 



dat van Crivitz lomt en optrett naar Zappel. De Russisclie 
soUaten zijn alle jonge, gezonde en welgevoede kerels, met 
nun vest vol decoraties. Ze rijden te paard en op wagens in 
wilden araf door de velden. Overal langs de taan liggen uit- 
rastingsstatten van Ket Duitscke leger. Crivitz steett vol pant- 
zerwagens. kanonnen, paarden, lastauto's. soUaten en moto's. 
De soldaten groeten vriendelijk en wij jutcKen ze ook toe. 
De Ciniformen en wapens der soldaten zien er vuil en versleten 
uit. Hun geweren en mitrailletten hebten dienst gedaan, dat 
ziet men. Er zijn onder Ken alle AziatiscKe typen, uitdagend- 
gezond en truingetrand. Ze verdeelen trood, melk en sigaret- 
ten. Ze laten de angstige burgertevolking onverlet en Kouden 
zicn maar tezig met net kuiscKen van hun laarzen, wapens 
en fcleeren. Ret voorbereiden van eten en Ket onderzoeken van 
de Duitscne camions, die daar acKtergetleven zijn. 

TOCHT DOOR CRIVITZ 

Wanneer we voorLiJ de eerste fiuizen can Crivitz zijn. 
noudt geneel de colonne plots halt. We staan v66r de villa 
waar de Russisclie commandant zijn intrek genomen Keeft. 
Er is iemand gaan inlicKtingen nemen over wat er ons te doen 
staat. Het wachten duurt oneindig lang en weldra zitten de 
meesten op een dorpel, op den grand of een napKtebus en 
steeds laat Ket antwoord maar op zicK wacKten. Wanneer we 
eindelijk ingelicKt worden is Ket een algemeene oritgoocKeling. 
We zouden naac Goldterg moeten marcKeeren, dat 31' kilo- 
meters ten Oosten van Crivitz ligt. Gaan onze gea'llieerden 
met ons nu Ketzelfde spelletje teginnen als de S.S. 7 

We marcKeeren door Crivitz en KerKaaldelijk wordt 
er op aangedrongen dat we in rij zouden blijven en mee- 
marcKeeien, In de stad is Ket een spektakel van verwoesting 
en plundering dat men niet bescKrijven kan : alle winkels en 



324 



private woningen worden leeggeplunderd en wat ze niet kun- 
nen meedragen, wordt meedoogenloos tegen den grond stuk 
geworpen. Wanneer we voorbij Ket stadje zijn, worden we 
langzaam meegetroond door den grooten stroom van vIucKte- 
lingen die zich naar Ket Oosten begeeft. Enkelen van de 
'onzen Kebben ook reeds bun deel aan buit bemacKtigd. Er 
loopt daar een met een Kelm van de WeKrmacKt vol marme- 
lade : een andere Keeft een brood, een stuk worst of spek. 
Ze zijn met de Russen in de Kuizen gaan verbroederen op 
de kosten der DuitscKers I 

We bemerken aan den rand van Ket boscK meerdere 
tattertjen van reusacKtig RussiscK veldgescKut, dreigend naar 
Ket Westen gericKt. Enkele minuten verder wordt er rust- 
pauze geKouden. Overal in de gracKten langs de baan en in 
Ket boscK ligt Ket vol uitmstingsstukken, uitgebrande auto's, 
.stafkaarten, gasmaskers en kapotte conservenbussen. We zet- 
ten ons in de gracKt langs de baan, terwijl de eindelooze stogt 
van terugkeerende vlucKtelingen almaardoor naar Ket Oosten 
trekt. RussiscKe soldaten amuseeren zicK met fietsen, maar 
ze kunnen beter te paard rijden. Het zijn pracKtige ruiters, 
Tiiaar sukkelaeKtige fietsers, want ze KebKen Keel de breedte 
van de baan noodig. Soms moeten we wegspringen dm niet 
te worden aangereden. 

We Kebben nog geen officieele mededeeling nopens wat 
■er ons te doen staat en we. Kebben geen eten, want in de 
zorgeloosKeid en ontspanning die op Ket moment onzer be- 
TOjding volgde. Kebben we alles wat we nog Kadden aan 
patattenvoorraad, laten liggen in Ket boscK. Er komt een met 
•een rooden band om den arm een korte toespraak Kouden 
om ons uit te leggen dat we nog ongeveer vijf kilometer zullen 
moeten gaan en -dat we niet weten kunnen Koe we daar dan 
•den nacKt zullen doorbrengen. We zitten jnet ons vier bijeen. 
Alfred is in slaap gevallen. We besluiteri niet verder naar 



325 



het Oosten mee te gaan, maar Kier te blijven rusten en dan 
terog, te keeren naar Crivitz om daar te ovemacnten. Twee' 
principes staan voor ons vast : niet meer marcKeeren en. . . id 
een Led slapen, Niets Ian ons daarvan afbren'geh. 

Wanneer we goed gerust tetfcen, Vatten we den letug- 
tocKt naar Crivitz aan. en als we in de stad komen I5 de 
plundering nog steeds in vollen gang. Ik bemerk een kruide- 
nierswinkel en door Ket venster kunnen we zien dat ec geplun- 
derd wordt. Ik ga binnen en tref er onder de plunderaars nog 
een jongen Rus, die ik kende uit Ket kamp. Aanstonds tegiii 
ik mij nrugzak vol te laden met spagetti, vanillesuiker. blokjes. 
Maggisoep en enkele andere prutsen die er nog te vindep zijnj 
Maar er is niet veel meer. AcKter. in de keuken, takken de 
Russen van ons kamp den eenen eierkoek na den andere en. 
op het vuur staat een groote pot water met een kieken erin. 
Een RussiscK officier komt Linnen en maakt zien woedend. 
tlijkbaar omdat er geplunderd wordt. Maar de jonge concen- 
trationnairs Lrengen Kern aan het verstand. dat ze honger 
hebben. Ik hoor meerdere malen het woordje « Cholodny », 
dat beteekent honger, in het Russisch. Wij muizen er vandoor 
met onzen buit. We zullen van avond goed eten. Eindelijfc 
lets anders I 

We slenteren verder, en aan den hoek van een kleini 
straatje zie ik een tabakwinkel. Maar de voordeur is muurvast 
gesloten. Nochtans is er reeds geplunderd geweest, want alles, 
staat daar dooreen gesmeten. Langs het achterdcurke in het 
zijstraatje, geraak ik binnen. maar er is niets anders meet te 
vlnden dan leege sigarenkisten uit het uitstalraam. Geen enkele . 
sigaret. Boven hoor ik voetstappen. Ik klim de trap op en tref 
er een paar Rus^sen aan die bezig zijn hun bed gereed te 
maken voor den nacht. . Dan klim ik op een ladder naar den 
zolder en hier ligt de "buit. Twee groote balen tabaldilaren. 
Ik trek er-een paar bussels uit, steefc ze in mijn rugzak eri 



336 



daal dan weer naar beneden, jvaar de anderen ongeduldig 
■staan te wachten.. 

In het straatje kloppen we aan de aeur van een lage 
■werkmanswoning en na een paar minuten wachten komt er 
een otide vrouw opendoen met een kleintje op haren arm en 
een ander dat aan haren rok hangt. Ze beeft van angst, maar 
■we stellen ze gerust dat ze van ons niets te vreezen heeft als 
we er mogen slapen en als ze voor ons eten kookt. We mogen 
binnen en werpen al onz'e vracht op den grond. Het is lang 
geleden dat we nog op een stoel gezeten hebben. Er wordt 
voor ons spagetti gekookt met vanille en een andere pot 
spagetti met vleesch. 

Gndertusschen begin ik alvast de tabakblaren te snijden 
en in afwachting kunnen we nu al een heerhjk pijpje echte 
tabak rooken. Voor de eerste maal sedert vier jaar eet ik met 
een vork uit een Lord, er is zelfs e'en wit tafellaken. Al de 
Heine prutsen en bibelots die op de kast en den schoorsteen 
staan, doen ons bijna lachen. Is me dat een leven. Voor den 
eerste' keer sedert 44 maand een avondmaal zonder gejaagd- 
beid, zonder onrust over den dag van morgen, niet gerantr 
soeneerd, overvloedig, warm en goed toebereid. Ik geloof dat 
we elkzes teljooren leeggemaakt hebben. En dan volgde in 
deze rastige huiskamer in de halve duistemis de eerste vrije 
avond. De teljporen worden weggehaald en aschbakken op 
tafel gezet. Louis trakteert met een paar Amerikaansche siga- 
letten en daarna stijgen in deze rustige stilte de rookwolkjes 
uit mijn klein pijpje. dat ik nog won op de laatste tombola 
in vredestijd met Kerstmis 1939, dat meeging naar het Zuiden 
van Frankrijk en daama in de gevangenis van St-Gillis, mee 
op transport en mee in het kamp. We rooken en er is stilte 
in het kamertje, want elk is met zijn gedachten bezig. Er zai , 
vanavond niet gebeld worden om naar bed te gaan. Als vrije 
maimen zullen we nu gaan slapen als het ons. belieft en niet- 



tegenstaande onze groote veimoeienis, blijven we op tot mid- 
demacht. 

- Er zijn ons nog eenige Russen komen lastig vaUeri. Ze- 
waren op zoeic naar uurwerken, ringen, sterken drank en../ 
vrouwen. Maar als ze onze unlfoimen zien. maken ze nog al 
gewillig recktsomkeer. 

Voor den eersten keer sedert 44 maanden slaap ik in- 
een Led. Hadden ze nevens mij een kanon afgevuurd, ik 
geloof dat het me niet zou gestoord heLten. 



ZATERDAG 5 MEI : WE RUSTEN UIT 

Den volgenden morgen ontwaak ik rond tien uur. We 
hadden eerst gedacKt vandaag een poging te doen om tot DiJ 
de Amerikanen in Schwerin te geraken, Maar Alfrejd en 
Frans zijn ziek, Louis heeft nog kapotte voeten. Zat er ginder 
al iets georganiseerd zijn, is er. daar reeds transport en indien 
we dan toch moeten wacliten, zullen we daar wellicnt tenig 
in een kamp moeten terwijl we nier geneel vrij zijn. We 
besluiten enkele dagen te wachlien. Maar dan raoet er voor 
eten gezorgd worden, want die menscKen Bij wie we wonen, 
hebten letterlijk niets. Met twee zieken en een die niet gaan 
kan, ben ik als overblijvende vierde aangewezen om de kwes 
tie van de ravitailleering op te lossen. 

Gisteren Kadden we bemerkt dat de Russen Lezig waren 
een groot magazijn van stoffen en kleergoed leeg te balen en 
ik ga eens op verkenning aan den anderen kant van de straat. 
Door een breede inrijpoort kom ik op de acbterkoer en in det* 
kelder, Hier liggen allemaal dlngen die we gebruiken kunnen. 
Verder in bet magazijn is et een wervelstorm van kapot- 
gesmeten ruiten, scKrijf- en rekenmacbines, telefoonapparaten, 
gebroken etalagepoppen en verscbeurde classeurs. In bet 
dlrecteursbureel spelen straatjongens- oorlog en werpen met 



328 



kartonnen doozen. Na dezen verkenningstocbt ga ik terug 
naar beneden. Door een raam kruip ik in den voorraadkelder 
■en een Russiscb soldaat die daar op de acbterkoer staat, steekt 
me een bandje toe om een kist vol oplegpotten' door het 
venster te tillen. Roode bieten, erwten. worteltjes en bloem- 
kool in weckpotten, waren de eerste buit. Wanneer ik daar- 
mee tbuis kom, aan den overkant van de straat. gaat er een 
algemeen gela'cb op. Het vrouwke zegt :, « Ja. ja.- de Nazi- 
bonzen hadden nog alles en wij leden honger ». Daama haal 
ik een oriicierskist vol ajuinen. 

In een leegstaande woning beb ik een kindervoituur 
■gezien. Al de pnillen zijn er rap uitgeworpen en nu ga ik 
enkele keeren cokes en briketten en brandbout balen. In een 
hoek heb ik nog een zakje met tien kilo bloem ontdekt, dat 
gaat 00k itiee, want er is nergens brood te vinden. Wanneer 
ik met al dien rijkdom binnenkom, alaat bet oude moederke 
Jiaar handen ineen en roept r. « Hier is Sint Niklaas » I 

Aditer den hoek is er een groot hotel. Daar beerschl 
■ dezeltde wanorde en vemieling. De wijnkelder' is leeg. De 
Russen bebben er thee gedronken uit cbampagneglazen en 
de overblijfsels van hun feestmaal liggen op de tafels en op 
den grond. In de slaapkamer van den baas raap ik van den 
^rond een tiental handdoeken op. Die kunnen ook dienen, 
want we bebben niets om ons te wasscben. Wanneer ik met 
dat alles terug kom, staat bet oude vrouwtje te weenen. Twee 
Russen hebben haar eenige gans komea balen I Ze heeft nog 
zes kiekens en om die niet kijt te spelen wil ik ze aanstbnds 
dood doen. Ik snij ze den kop af en zij doet het overige werk. 
Morgen zullen we bouillonsoep en kiekenvleesch met appel- 
moes eten I 

Verder bebben we ons vandaag'eens goed gewasscben. 
net is scboon weer en we staan daar op het kleine achter- 
plaatsje. Bij het ardiogen rolt de vuiligbeid onder den hand- 



539 



doek nog van mijn vel. Dat wassclien is een Keele vertwitking^. 
Vandaag Kebben we ool nog Ket bezoek gebad van een Pool 
die een kostuum en een paar scnoenen gestolen KeeFt. In een 
oogwenk was nij binnen en buiten. 

Zonder onderbreking bijna moeteri we ae eenen Rus 
na den anderen buitenwerpen. Onze unifoimen van gevan- 
genen zijn voor ben wel een zekere bindennis om tot plun- 
deren over te gaan, maar ze doorloopen bet huis en trekken 
alle laden open op zcek naar scbnapps, uurwerken en ringen. 
Meer dan eens Kebben we voor drtinken Russiscbe soldaten 
met geladen revolver gestaan. Wat willen die kerels van ens 
of van deze aime sukkels ? AI wat ze brallen is : « Frauen. - 
Germanski kaput, Krieg kaput, na domoe (naar buis » I ^ 
Dezen motgen Keb ik er een zien voorbijkoraen in toeristen- 
kostuum en een buisnoed op zijn boofd. 

Tegen den avond wordt bet eten op tafel gebracbt en 
we snakken na.ar rast. In voile rust een pijpje Winen rooken, 
maar gedurig weer zijn er Russen op zoefc naar meiskes en 
juweelen. Deze bondenmanieren beginnen ons te walgen. 
Wanneer we reeds rusten; booren we af en toe in de verte 
nog schieten of een zingenden drbnkelap die door de straat 
laveert. Gedurende den nacbt moeten er zicb wel onverkwike- 
lijke tooneelen afspelen, want dezen morgen liep bet gerucbt. 
rond over meerdere zelfmoorden en ik beb op een stootwagen 
drie lijken zien wegvoeren : een man die, na zijn vrouw ea 
zijn docbter te Kebben doodgescboten, zelfaioord pleegde. 

ZONDAG 6 MEI: DEINDE PHILOSOPHARE - 

Voor de eerstkomende dagen zijn we van levensmiddelen 
voorzien. Maar een menscb leeft niet van brood alleen. Op 
mijn strooptocbten doorbeen de geplunderde buizen, beb ik 
allerbande dingen gevonden, die dienen kurmen : de boeken . 



330 



van AIja Racbmanowa ; een boek van Goebbels en van 
Rosenberg ; een cabier en potlooden in de vertrekken van bet 
N.S. Mecklenburger Volksblalt. AI die dingen lagen daar 
wild dooreen gesmeten- op den grond. Nu beb ik lectuur 
genoeg en schrijfgerief en vandaag begiri ik aan Ket opteeke- 
nen van de nota's die eens dit verbaal zouden . worden. 

Vandaag ook nog wat Kout en kolen aangeKaald, maar 
t is Zondag en we doen niet meer dan Ketgeen boogst noodig 
Is. AIs ik terugkeer, staat bet morgenmaal klaar, en dan zet 
ik me aan 't scKrijven. Van Mis Kooren is bier natuurlijk geen 
spraak. Er is bier alleen een prol;estantscb geestelijke en in 
. vredestijd kwam er elken Zondag een katboliek priester uit 
ScKwerin mis lezen in een privaat Kuis, voor de enkele katKo- 
lieken van bet stadje. Het Kuis Keeft een bom gekregen en 
■een heiligenbeeldje kijkt door den gescbeiirden gevel op straat. 



MAANDAG 7 MEI 

We Kebben geen brood meer en ook geen meel. Na wat 
londloopen van den eenen bakkerswinkel naar den andere,. 
ontnioet ik een Franscbman die me mededeelt dat er meel 
te bekomen is aan Ket station. Aanstonds ga ik er Keen, maar 
■een RussiscK soldaat doet me verstaan dat geKeel Ket magazijn 
in beslag genomen is voor bet leger. Dat is tegenslag. Buiten 
Dij de poort liggen er twee opengescKeurde zakken rogge. Aan- 
stonds baal ik naald en garen boven om de scKeuren dicKt te 
naaien. Zoo Keb ik meer dan bonderd kilo rogge naar buis 
gebracbt. De anderen kunnen vyel malen. Maar om te bakken 
is er nog brandbout noodig. Met de kindervoituur trek ik er op 
■uit en ben nog twee, drie maal Keen en weer gereden om Kout 
en aardappelen. Bij Ket station beb ik een Russisch verbih- 
aingsofficier ontmoet in gezelscbap van AmerikaanscKe offi- 
cieren. Er wordt raij medegedeeld dat de Belgen over Odessa 



zullen gerepatrieerd worden. Dat is een minder aangenaam- 
vooruitzicrit. 

Na dezen zwaren arteid leg ik me op een sofa met Ket 
Doek van AIja RacKmanowa : « Liefde, TcKeka en dood ». 
Alfred en Frans zijn naat Ket Iiospitaal om geneesmiddelen.. 
Louis doet de wasch. Weldra ten ik met mljn toek ingedut. 
net is wami en de licnaamszwakte doet zicK start voelen. 
Wanneer Alfred en Frans tnuis komen wordt er gegeten en 
we gaan slapen. 

DINSDAG 8 MEI 

Vandaag ben ik gaan wandelen en Ket weer den Rus- 
siscKen vertindingsofficier ontraoet. Hij Keeft me een trooJ 
bezorgd. TerwijI ik verder slenter, genietend van Ket vrije 
bewegen, kom ik in een geplunderde villa. In de woonkamer 
staat een bitliotKeek die onaangeroerd is. al Ket overige ligt in 
vuile wanorde dooreen. Ik trek de deur van de kasl open en. 
tot mijne groote verbazing zitten er in de boekenkast een konijn- 
en een Ken. Om te beletten dat Kun buit gestolen wordt. 
Kadden de Russen Kem weggetoigen in de toekenkast. Vlak 
daameven is er een garage en autowerkplaats. De DuitscKers 
Ketten er tij Kun vIucKt alle ohe en tenzine die ze niet 
konden meenemen, uitgegoten. Daama Keeft de garage als 
paardenstal gediend en nu dient ze als magazijn voor alles 
wat de Russen in de villa niet gebruiken kunnen. Het ligt 
daar alleraaal op een Koop. Een pracKtig gesculpteerd tiblio- 
tKeekmeubel met boeken en al ligt er omgekanteld met ge- 
broken mitjes in de vuiligKeid. 

Er wordt verteld dat nu de wapenstilstand gesloten is .- 
DuitscKIand kapituleert zonder voorwaaiden, alKoewel Hitler 
gezegd bad « Niemals werde icK kapitulieren > I Indien 
DuitscKIand ecKter geslagen werd, zou Hitler niet meer leven 



532 



op dat oogenblik. Dat was de eenige troost dien Kij in dat 
geval kon geven aan Ket volk en Ket is waarscKijnIijk de eerste 
maal in zijn leven. dat Kij woprd geKouden Keeft. 

De kracKten teginnen terug te komen en tier langer 
blijven dan noodig is staat me absoluut niet aan. We Ketten 
reeds meer dan eens gepoogd om met een groep FranscKen 
over de demarcatielijn te gaan, maar telkens is Ket mislukt. 



WOENSDAG 9 MEI 

Het ongeduld cm' op te trekken wordt steeds grooter, 
Maar Koe ? Ik Ket gezien Koe twee groote colonnen Belgen en 
Hollanders, die reeds dagen gewacKt Kadden aan de demar- 
catielijn, onder geleide van gewapende Kozakkenruiters terug 
naar Ket Oosten gedreven werden. TerwijI ik rondslenter moet 
ik tot mijn groot ongenoegen' vaststellen dat er nog slecKts 
Kier en daar een gestreepte zebra-uniform rondloopt. We zijn 
reeds Kij de laatsten. 

Een vlieghiig cirkelt boven de stad en werpt pamfletten 
uit. Waarop de tekst gedrukt is van de kapitulatieoorkonde. 
Voor DuitscKlatid Ketten Keitel. Friedeburg en StumpK on- 
derteekend ; voor de geallieerden SKukow. Tedder. Spaats 
en Delattre de Tassigny, Op een aanplakbord is de RussiscKe 
soldatengazet aangeplakt. de « Stars and Stripes » van Ket 
Roode Leger. Het is een mannekensblad waarop met teeke- 
ningen Ket nleuws van de laatste gebeurtenissen verteld wordt. 
Zouden dan tocK zooveel RussiscKe soldaten- niet kunnen 
lezen ? ^ 

Uit Ket getouw van bet. Mecklemturger Volkstlatt Keb 
ik nog kolen, Kout, aardappelen, papier en Kanddoeken mee- 
getracKt. Een vitamienenrijke(I) raapkool, universeel voedsel 
der hieuwe orde, Ket ik laten liggen. 



333 



tescliuiten op. « God zal Ket u .loonen_>, prevelt ze. It ga 
nog een pannetje water halen oni melk te malen. « God zal 
het u Ioonen». Zestaat op. legt het fcleintje terug in het 
wagentje. Ik wenscK Kaar veel geluk en goede reis en weg 
is ze, verder over de stofferige Laan. 

Ik keer terag. naar de halteplaats, waar de FranscKen 
bezig zijn met tnpakken. Ze zijn allemaal in goede stemming, 
want ze zijn op weg naar huis. Weldra Len ik in gesprek met 
een jong Franscn officier en it leg Rem onzert tbestand uit. 
nij wil een triefje meenemen naar Belgie voor mijn familie 
en ik sclirijf eenige woorden op een stuk papier, dat Kij op 
zak steekt. Drie weken na mijn' timiskomst is Ket triefje in 
Duffel aangekomen I Van alle kanten ten ik omringd.Joor 
soldaten die vragen of ik niets kan getraiken van tetgeen 
zij moeten acnterlaten. Ik ten geladen als een muildier, met 
een teeleh • kniidenierswinkel ttuisgekomen : kaas, . vIeescK. 
corned teaf, suiker, inelk. cacao, koffie, ttee, tescKuiten. 
smeerkaas, alles samen wel een veertig kilo eetwaren. 

Op 15 en 16 Mei niets tijzonders te maiden. Elken 
dag ga ik de FranscKen gadeslaan die verder optrekken naar 
ScKwerin. En wij blijven tier ellendig Kangen. Maar de rust 
Keeft tocK goed gedaan. 

Op 17 Mei ontmoet ik Peter Dick en Paul KocK, die 
van Scriwerin komen en op weg zijn naar Berlijn. Drie jaar 
was ik samen met Ken in dezelfde tarak. Ze vertellen dat ze 
de tegrafenis tijgewoond tebten van rond de drieKondeid 
gevangenen van Oranienturg, die in de tosscKen rond Scliwe- 
rin, enkele uren voor de tevrijding door de S.S.-bewafcers 
werden neergekogeld. Er was een tevel van Himmler dat 
niemand in de handen van den vijand mocKt vallen en dat 
alles op Ket laatste oogenblik moest uitgemoord worden. Orize 
bewakers Kadden waarscKijnIijk te groote Kaast om tij de 
Amerikanen te komen. Ze vertellen dat onze twee Lager- 



336 



fiiKrers Kolt en HoKn in de gevangenis van SeKvverin zitten 
■en dat de aartstandiet MascKke en de Blockalteste van Block , 
■g aldaar op straat gelyncKt werden. 



DONDERDAG .7 MEI 

Het oude vrouwtje noort ons niet gaame spreken van 
vertrekken. want ze Keeft angst voor de Russen en wij zijn 
tot nu toe Kaar bescKermers geweest. Het woord « ScKutz- 
Kaftling > Keeft een nieuwe beteekenis gekregen. Wij worden 
niet meer tescKermd tegen de volkswoede, zooals Goettels 
Ket zegde, we zijn zelf tesctermers geworden. 

Louis en Frans timmeren aan een wagentje om onze 
Tugzakken, dekens en mondvoorraad op te laden, en op Vrij- 
dag 1 8 Mei verlaten we bet numnier i van de Maurerstrasse 
in Ciivitz. We gaan slapen in een villa vlak tegen de plaats 
waar de convooien stoppen, om tij de eerste gelegenteid met 
de FranscKen mee te gaan, Ik Ket de < B » van Belg op mijrl 
Jas weggesneden en vervangen door een « F ,». Ik ten FranscK- 
man. Heel den nainiddag Kebten we daar in een villa gezeten 
■en gewactt. Rond 8 uur worden Alfred en Frans Ket wacKtefi 
beu en keei^n terug naar Crivitz. De duistemis begin te vallen. 
IjOuIs en ik zijn tij de pafcken getleven. Louis wll tlijven tot 
■den volgenden dag. Mij zit de rciskoorts als in Ket Hoed, eri 
rk kan niet slapen. Ik Kg door Ket venster en kijk naar Ket 
:spel der sterren in de rimpels van den waterspiegel aan den 
overkant der straat. 

" Uit de verte. komt een convooi aangereden. Ik ga kijken, 
maar t is niets. De camions laden niemand op. Ze gaan uit 
de AmeilkaanscKe zone RussiscKe krijgsgevangenen Kalen. 
letwat later weer een convooi. Ditmaal FranscKen. Ze stap- 
pen afom lets te drinken, maar er is geen plaats meer op 
de wagens en na een korte pauze vertrekfcen ze verder. Zou 



het er niet meer van Icomen ? Rond Kalf twaalf komt er weer ' 
een convooi van een dertiglal camions voortij. De sbldaten 
stappen af orn Hun beenen eens uit te reltfcen en een slofeje- 
waraie thee te drinken. Ik lnoop~B2n gesprek aan met een 
Franscnen kapitein en deze zegt raij te wachten tot al zijn. 
mannen op den camion zijn. Dan moet ik vragen om mee te- 
rijden en dat zai wel, gaan. Ik ga snel afscheid nemen van. 
Louis. 

Er wordt geroepen « eri voiture ». Een vvild gejoel en. 
geJuicK stijgt op onder de soldaten. Ik kan mee I Op het 
laatste oogenblik klauter ik op den camion. In de donkerte- 
van den nacht onder de Loomen wordt er gezongen en ge- 
jubela. Plots een schok en we zijn vertrokken I 



■ RITT IN DIE FREIHEIT / 

In den nacht hisschen 17 en 18 Mei is de rit naar de 
vrijheid begonnen. Het is ijzig koud boven op den open wagen 
die met duizelingwekkende vaart rijdt. De Russische chauf- 
rem's die ons voeren, kfennen hun teroep. Ze zijn als 't ware 
met hun machine vergroeid. Links en rechts van de baan in 
de Losschen branden ii nog vele kampvuien van vluchtelin- 
gen. die onder weg zijn en niet veiider kunneii. Donkere 
spookgestalten bewegen in den rossen vuurschijn eri kijken 
een oogenblik de voorbijvliegende colonne van vrachtwagens 
na. De chauffeurs hebben al een honderdtal keeren derizelf- 
den afstand afgelegd en ze kennen elken put. elken steen. 
eike wending van de baan. Zonder de snelheid te vermin- 
deien nemen ze den scherpsten draai. We zvriepen van links 
naar rechts in den wagen en opeens is er meer plaats voor 
de inzittenden. 't Is alsof we door het schudden dichter bijeen- 
getast slaan. 



538 



De vvagens vertragen. We stopper! en— een Russisch 
soldaat met een mitralllette aan den schouder, komt even 
kijken. Enkele oogenbhkken later rijden we onder een grooten 
loodgekleurden triomfboog met de vanen der-'geallieerden en 
roode lampjes versierd. Entele meters verder rolleri we traag 
over een kanaalbrug en. .. we zijn bij de Amerifcanen. Een 
stormachtiggejuich gaat op in alle camions en de Amerikaan- 
sche soldaten groeten vriendelijk. Dan rollen we verder door 
■den nacht. Overal langs de baan staan er Jeeps, overal is er 
licht aan de vensters. 

In Schwerin stoppen we v66r de leusachtige kazeme van 
de S.S., het moordenaarshbl van de Gestapo. ,.We stappen 
af en klimmen over de brepde trappen tot boven op zoUer. 
Moe zijn we en honger hebben we ook^ Ik zet me op den 
gwnd met rriijn rug tegen een keper. De emotie is nog te 
hevlg om nu reeds direkt te slapdn en het doet goed zoo eenige 
oogenbltkken rustig zitten mijmeren op dien grooten zolder, 
waar hier eri daar kaarsjes en zaklampen branden. Twee, drie 
Franschen vragen of ik niets te eten heb. Ik heb werkelijk 
niets. buiten een droog stuk brood. Ze gaan nog koffie maken 
■en ik krijg mljn deel. Wat doet dat goed een warme dronk na' 
dien rit door den kouden nacht. Ik krijg ook wat kaas en 
marmelade. Ze zijn nog goed vooraien, en ook een sigaret 1 
Dan slapen. Op den naakten houtvloer met mijn hoofd op 
mijn valies. De nacht was snel voorbij. 

ZATERDAG'ig MEI 

Om vijf uur ben ik wakker. Al de anderen slapen nog. 
Eerst ga ik mij waSschen en scheren. Dan wordt er gegeten. 
Rond half elf worden er paketjes uitgedeeld. Ik bekom ook 
mijn deel. want de Franschen zijn nog . luimschoots voorzlen 
van alles. Om elf uur, wanneer al de Franschen reeds op 



539 



de camions zitten. kan it er ook nog tij en we' vertretten. 
Aiheritaansolie negers, die in Kun lacKende snoet een rij 
hagelwitte tanden laten zien. slenteren langs de wagens. Het 
zijn onze chauffeurs. 

In wilden rit vliegen we near de kazeme van Hagenow. 
Hier is het een leven van alle duivels : Polen. Russen, 
Italianen, Belgen, Hollanders, Franschen. Irijgsgevangenen, 
arLeiders. vrouwen en tinderen, alles krioelt er door mekaar. 
Hier moet ik de FranscKen verlaten en mij laten opschrijven 
BiJ de Belgische politieke gevangenen. Elk krijgt een portie 
brood met confituur en margarine. Gelegenheid tot koten en 
« oiganiseeren » is er meer dan genoeg. Dat is hier geen 
moeilijke kunst meer zooals in het kamp. 

Dezen nacht heb ik slecht geslapen, veel miserie gehad 
van hevige krampen in mijn twee teenen. - 



ao MEI: SINXEN 

Heden morgen- voor de eerste maal sedert drie en een 
half jaar heb ik een mis gehoord innormale voorwaarden. 
De cinemazaal van de vliegeniersschool is bragevormd tot een 
kapel en een Poolsch priester leest de mis. Na de mis gaat 
alleman aar\schuiven om de middagsoep te tetomen. Dat 
warm eten doet goed aan de maag en ingewanden en ik ga 
een tweede maal aanscKuiven. Duitsche krijgsgevangenen 
doen de keuken en den afwasch. Bij Ket eten moeten we 
staan, alleen voor vrouwen en kinderen is er zitgelegenheid. 
De bediening van zoo een massa hongerigen gaat vlug en 
ordelijfc. Echt Ameritaansch. 

Vier S.S.-BIo.ckfiihrers, een voorarbeider en een paar 
Blockaltesten werden hier, terwiji de Ameritaansche soldaten 
er stonden op te kijken, halfdood geranseld door de concen- 



i 



trationnairs. Ze zitten nu opgesloten in de gevangenis van de 
vliegeniersschool. 

Rond vier uur in den namiddag worden de politieke 
gevangenen en de krijgsgevangenen opgeroepen. Er wordt 
verder gereden. We schuiven aan over een langen weg die 
naar het vliegplein voert waar de camions wachten. De Belgen 
blijven saffien en we vullen ongeveer een geheelen camion. 
We rijden in duizelingwektende vaart doorheen landerijen, 
door vemielde dorpen eii steden, over nobdbruggen en straten 
die in allerhaast hersteld zijn. Het weer is prachtig. Ergens 
in- een vemield dorp wordt er mis gelezen in open lucht. 
Er staan enkele Amerikaansche soldaten die bidden. De ver- 
woestingen aan alle fcanten zijn vreeselijk. Allemaal puin, 
dat wij zouden moeten opruimen. Nu zullen de Dultschers 
het zelf moeten doen. 

Rond zeven uur in den avond komen we in Liineburg 
aan en na een beelie toeren door de stad belanden we in de 
kazeme. Na. een zeer sommaire « ontlutzing » kutmen we 
verder. Allemaal samen blijven en zooveel mogelijk in een 
vleugel op een verdieping van de kazeme logeeren. Voor 
onze groep ga ik eten halen : brood, kaas, confituur, soep en 
■koffie. We slapen beerlijk. 

a, MEI: LUNEBURG-SULINGEN 

We zijn vroeg wakker. Wasschen en scheren en eten 
en kleeden wordt allemaal gedaan in « blitzkriegstijl ». De 
camions wachten al. We rijden weer. Ons achterste en de 
rug doet pijn van het schokken. Het regent. De dekzeilen 
women over de open wagens gespreid. We stoppen langs de 
baan en mogen gaan schuilen in de huizen en de hoeven. 
^Vanneer de regen voorbij is blijven we nog wat uitrusten. 
De Amerikanen hebben voor ons frissche nielk gecomman- 



341 



340 



deerd. Eindelijk tunnen we verde'r. Een DuitscKe vroUw uil 
«en van Je Kuisjes maatt luid misLaar omdat een Poolscke 
iiaar schoenen heeft meegepakt, alsof de DuitscKers in Polen 
nooit iets hadden gestolen I De Ameritanen verstaan de 
DuitscKe niet. De MP. geeft signaal O.K. verder rijden. 

Tegen den avond fcomen we in Sulingen. Hier zijn we 
hij de EngelscW. AIs clief de groupe krijg it een kaartje ■: . 
convoy S, groupe a. elf man. Daarmee moet ik voor het 
groepje de levensmiddelen affialen uit de cantine : soep. 
Lrood, margarine, chocolade en fceschuiten. .' 

We Lrengen den nacKt door op Ket stroo in een sckuur. 
Laat in den avond ontmoet ik twee . FrariscHen die vm 
OranienLurg naar Bergen-Belsen geevacueerd werden. Ze 
vertellen dat Minister Vanderpoorten. Nikolopoulos, Pastoor 
Vincke en Atbe Pi&ard en Staring en de geneesheeren Cou- ' 
deie en Gallouen aldaar gestorven zijn aan de typKus. Van ' 
de 48 piiesters die uit OranienLurg weggingen, leven er nog 5. 
Bij die doodeii had ik ook kunneh zijn. Een goede Engel- 
iewaarder heeft me Lesehetmd. 

We leggen ons te msten. Heerlijk warm en zacKt in dat 
mollige stroo Buiten regent Ret en het monotone getik van 
de dmppels klinkt nu weer aangenaam in onze ooren. nu we 
in de droogte liggen. 



■aaMEL: SULINGEN-RHEINE 

Eindeloos eentonige reis. We zijn geLroken van ver- 
moeienis als we 's avonds op de koer van de kazeme aan- 
iomen. Een Belgisch officier, ' die speciaal Belast is met de 
ontvangst van de politiefce gevangenen, Begeleidt ons. We 
irijgen van een.juffrouw elk een pakje taLafc. Enkele oogen. ' 
ilikken voordien werd er een vermofflde S.S.-man aange- 



34a 



hoiiden. Hij fiad -een voile valies met pakjes goede tabak tij- 
Hij kreeg een goed pak slagen en werd opgesloten. 

Daama gaan wij naar de desinfectie en de controol. AIs 
dat afgeloopen is. kofnt de officier ons aflialen en trengt ons 
naar de eetzaal. We tekomen.er goede toonensoep. trood. 
melk en we nebben daama geslapen als prinsen op de bloote 
planken. 

23MEI: NA44MAANDENI . 

^Vannee^ we s morgens wakker worden, deelt de Bel- 
giscne officier ons.mede, dafwe misscnien per vliegtuig naar 
Kuis zullen vliegen. Dat scKijnt ons toe als iets onmbgelijks. . . 
of zijn de sprookjes nu opeens werkelijlbeid geworden 7 WiJ 
die gewoon waren steeds laatst" en slechtst bediend te worden, 
boe is dat mogelijfc ? 

We kunnen Ket niet gelooven, totdat bet bevel komt 
ons in te deelen in groepen van zeven en twintig man. 
Scboone Roode Kruis-wagens van bet Engelscn leger komenr. 
op bet kazemeplein geiold. ^Ve stappen in de camions. Zet- 
ten ons op de zacbte ledeten kussens en we rijden naar bet 
vliegplein. 

EIke auto stopt neven een vliegtuig. Er zijn er een 
twintigtal : groote tweemotorige troepentransportvllegtuigen. 
Een van de R. A.F. komt ons belpen uitstappen. draagt pnze 
ragzakken en kartonnen doozen (de valies van den Scbutz- 
baftling) en we zitten in bet vliegtuig. Het is er warm, want 
van den vroegen morgen brandt de zon reeds op deze metalen 
-rompen. De scbroeven worden in gang gezet en geneel net 
vliegtuig dreunt en -daveit. Dan opeens een oorverdoovend 
geluid. \Ve rijden naar de startbaan. Met een en dertig man- 
zijn we : zeven en twintig zebra's, twee piloten, een marconist 
en een mekanieker en daarbij ons reisgoed. 



3434 



Weer zetten de scKroeven aan, we rijden. we rijden 
met duizelingwelckende vaart en dan scheren we over de 
■startbaan. Los van den DuitscKen todem, in een vliegtuig 
van de R.A.R, onze angst van v66r een maand. En steeds 
hooger en Kooger, alles wat we onder ons zien is Hein als 
speelgoed : Icoetjes, Kuisjes. menscKjes, kerkjes en dorpjes. 
Geheel het landschap is Bezaald met BommenttecKters. Er 
komt een wolk v66r de zon en Ket Legint te regenen, teneden 
blinkt en glimt alles. Wi} klimmen en klimmen aanWdend. 
Plots scKijnt de zon weer. We zijn toven de wolken en nii 
Kunnen we van de. aarde niets meer zien, maar de zon om- 
tpovert de wolten tot en sneeuwlandscliap uit Ket sckoonste 
sprookje. 

Wanneer we over de wolt weg zijn, dalen we weer en 
nu zien we beneden ons de geKavende steden van Ket RuK^ 
■gebied, stomme getuigen voor de eeuwige waarKeid « dat 
noogmoed korrit v66t den val s. Beneden ons, spoonvegen en 
livieren en een stroom ; we dalen een beetje en vltegen nog 
steeds in razende snelKeid ; links en recKts enkele vliegtuigen 
van dezelfde formatie. 

We dalen ; Ket is alsof de bodem omKoog komt. want 
van dalen voelen we niets.- En dan scheren we overdaken^ 
.van een staJje en plots zien we dicKt bij ons boomen eij gras, 
Nu eerst kunnen we vaststellen rnet weike snelbeid een vlieg- 
tuig zicK voortbeweegt. Dan opeens een Karde stoot. en nog 
■een, \Ve raken bodem I Is Ket een tusscbenlanding en moeten 
we verder per spoor ? 

^ OK neen I We staan op Ket vliegveld van Nijvel f 
Neyens elk vliegtuig komt er een camion, vrij er op en naar 
■de cantine. Het EngelscKe en BelgiscKe Roode Bcruis zorgen 
voor warmen drank, een Kapje- brood met Kam en een pakje 
sigaretten en dan begint de trioraftocKt van Nijvel tot in^ 
Ukkel, Ket repatrieeringscentrum. Hier. contrflle . door den 



344 



"VelligKeldsdienst, eerste mediscb onderzoek, geld Keb ik niet 
in te wlsselen, ik bekom een pakje van Ket Roode Kruis, 
honderd frank en een reisticket. 

Eindelijk is er een tram voor bet Noordstation. De tram- 
ontvanger wll geen geld van mij. Ik Keb op straat nog nooit 
zooveel beziens gehad, alleman spreekt me aan. Waarom 
moesten die vervloekte Nazi's ons nog in zebra-uniform laten 
gaan? 

EindeKjk ■ Duffel. Mijn bart bonst van aandoentng en 
geluk als ik met mijn zware valies langs de lange Statiestraat 
stap. Een onbekende wil mijn valies meenemen en tbuis gaan 
verwittigen. Een weeizien. dat ik niet bescKrijven kan. 

' Enkele oogenbltkfcen later kan ik mijn vrouwke omarmen 
op dezelfde plaats waar ze mij op a6"Septernber 1941. toen 
de Gestapo mij kwam Kalen, zegde: «,Florent, ik wenscK 
maar eene zaak : doe uw plicbt ». Toen Keeft ze geen traan 
gelaten ; nu weent ze. van geluk. Een V-bom Kad^ onze woning 
giDotendeels vemield ; maar mijn boeken zijn gered en met 
Gods zegen en de huip van mijn vrouwke bouwen we nu 
een nieuwe toekomst en gaat na dat bloedig intermezzo de 
strijd vOor de goede zaak verder : voor Kerk en Vaderland. 



EINDE 



345 



Gedrujit op de peraen van de 

GnJtharij Maurlca Van Haoer 

HelBtraat, t03 St-Niklaas 

ten}ara 1946.